Pháp thế gian và pháp xuất thế gian gặp nhau ở đâu?

Trong Phật giáo thường xuất hiện hai cách nói:

pháp thế gian

và

pháp xuất thế gian.

Nghe qua, chúng dễ tạo thành một sự đối lập:

thế gian = đời sống bình thường;

xuất thế gian = rời bỏ đời sống để đến một thế giới khác.

Từ đó có thể sinh ra quan niệm:

muốn tu thì phải tránh cuộc đời;

còn sống giữa gia đình, công việc và xã hội thì chỉ có thể làm “pháp thế gian”.

Nhưng vấn đề tinh tế hơn nhiều.

Có thể nói cô đọng:

Pháp thế gian và pháp xuất thế gian gặp nhau ngay trong kinh nghiệm này — nơi mắt thấy, tai nghe, tâm suy nghĩ, cảm thọ sinh lên, và con người lựa chọn sẽ tham, sân, chấp thủ hay thấy biết bằng trí tuệ.

Không cần hai thế giới.

Cùng một đời sống, nhưng có thể được sống:

bằng vô minh và chấp thủ,

hoặc:

được dùng làm nền tảng cho con đường dẫn đến giải thoát.

1. Trước hết, “thế gian” là gì?

Trong Phật giáo, loka – thế gian không chỉ có nghĩa:

xã hội;

tiền bạc;

gia đình;

thành phố.

“Thế gian” có thể mang nhiều nghĩa tùy văn cảnh.

Có khi nó chỉ:

• thế giới chúng sinh;

• các cảnh giới;

• thế giới kinh nghiệm;

• những pháp hữu vi;

• đời sống bị chi phối bởi sinh diệt.

Vì vậy:

thế gian không đơn giản đồng nghĩa với đời sống tại gia.

Một người sống trong rừng vẫn có thể bị:

tham – sân – si

chi phối.

Trong khi một người đang sống giữa xã hội vẫn có thể phát triển:

giới – định – tuệ.

2. “Xuất thế gian” không nhất thiết có nghĩa đi khỏi Trái Đất

Thuật ngữ:

lokuttara

thường được dịch là:

siêu thế, xuất thế gian, vượt thế gian.

Nếu hiểu quá theo nghĩa không gian, ta có thể tưởng:

thế gian ở dưới;

Niết-bàn ở trên;

tu hành là di chuyển từ địa điểm này sang địa điểm kia.

Nhưng đó không phải cách hiểu tốt nhất.

“Xuất thế gian” chủ yếu liên quan đến:

cái vượt khỏi cơ chế trói buộc của thế gian hữu vi và hướng đến/chứng Niết-bàn.

Do đó:

xuất thế gian không phải một tọa độ địa lý.

3. Hai pháp gặp nhau ngay tại tâm

Hãy lấy một tình huống rất bình thường:

Một người nói xấu ta.

Tai nghe:

âm thanh.

↓

tâm nhận biết.

↓

khổ thọ hoặc cảm giác khó chịu sinh.

Đến đây, điều rất quan trọng xảy ra.

Con đường thứ nhất

“Hắn xúc phạm TÔI.”

↓

sân

↓

thủ

↓

muốn trả đũa

↓

nói lời ác

↓

xung đột

↓

khổ tiếp tục.

Con đường thứ hai

Nhận biết:

“Có cảm thọ khó chịu.”

↓

nhận ra sân đang sinh

↓

không lập tức chạy theo nó

↓

quan sát điều kiện của nó

↓

không đồng nhất:

“Sân chính là tôi.”

↓

không nuôi dưỡng sân

↓

Chánh niệm – Chánh tinh tấn – Chánh kiến vận hành.

Sự kiện bên ngoài:

giống nhau.

Nhưng quan hệ của tâm với kinh nghiệm:

khác nhau.

Đây chính là một nơi rất thực tế mà:

THẾ GIAN VÀ CON ĐƯỜNG XUẤT THẾ GIAN GẶP NHAU.

4. Không phải việc đời nào cũng là “pháp thế gian” theo nghĩa xấu

Đi làm không tự động là:

thế tục xấu.

Kiếm tiền không tự động là:

tham.

Có gia đình không tự động là:

chấp ái.

Chăm sóc cha mẹ không phải:

trở ngại giải thoát.

Ngược lại, chính đời sống có thể trở thành nơi phát triển:

• bố thí;

• trì giới;

• nhẫn;

• từ;

• bi;

• chánh niệm;

• trí tuệ.

Vấn đề không chỉ nằm ở:

ta đang làm việc gì

mà còn ở:

tâm đang vận hành thế nào trong việc ấy.

5. Nhưng cũng không nên nói “thế gian chính là xuất thế gian”

Đây là cực đoan ngược lại.

Nếu nói:

“Mọi thứ đều là Phật pháp, cứ sống như thế nào cũng được,”

thì ranh giới giữa:

tham

và:

ly tham

bị xóa.

Giữa:

vô minh

và:

trí tuệ

cũng bị xóa.

Trong kinh điển, có sự phân biệt thật sự giữa:

con đường còn lậu hoặc

và:

con đường vô lậu/siêu thế.

Do đó:

thế gian có thể là nơi con đường được thực hành, nhưng không vì vậy mà mọi hoạt động thế gian đều trở thành pháp xuất thế gian.

6. Một việc giống nhau nhưng động cơ có thể khác

Ví dụ:

Bố thí

Người A bố thí vì:

“Mọi người phải biết tôi là người hào phóng.”

Người B bố thí vì:

“Tôi muốn đời sau giàu hơn.”

Người C bố thí vì:

lòng từ và muốn giảm tính keo kiệt.

Người D dùng bố thí như một phần của con đường:

giảm tham, giảm ngã chấp và phát triển tâm xả ly.

Bề ngoài:

đều cho tiền.

Nhưng cấu trúc tâm:

không giống nhau.

7. Giữ giới cũng vậy

Một người giữ giới vì:

sợ bị thần linh trừng phạt.

Người khác giữ giới vì:

muốn được mọi người kính trọng.

Người khác nữa giữ giới vì:

hiểu hành động bất thiện gây khổ cho mình và người.

Và người tu theo con đường giải thoát giữ giới trong cấu trúc:

Giới → Định → Tuệ → Giải thoát.

Cùng một hành vi:

không sát sinh.

Nhưng chiều sâu của:

Chánh kiến

đằng sau nó có thể rất khác.

8. Đây là lý do Bát Chánh Đạo có cả thế gian và xuất thế gian

Một nguồn đặc biệt quan trọng là MN 117 – Đại kinh Bốn mươi.

Bản kinh phân biệt những yếu tố của con đường ở cấp độ còn lậu hoặc, có quả phước, và cấp độ thuộc Thánh đạo, vô lậu, xuất thế gian.

Ví dụ:

Chánh kiến

không chỉ có một tầng.

Có Chánh kiến liên quan đến:

• nghiệp;

• quả;

• thiện;

• bất thiện;

• đời này và đời sau.

Và có Chánh kiến thuộc:

Thánh đạo, vô lậu, xuất thế gian.

Đây là chìa khóa rất quan trọng.

9. Như vậy có hai Bát Chánh Đạo?

Không nên hình dung như hai con đường hoàn toàn tách biệt.

Có thể hiểu là:

các yếu tố của con đường có mức độ phát triển và chức năng khác nhau.

Chánh kiến ban đầu giúp một người:

• tránh ác;

• làm thiện;

• hiểu nghiệp quả;

• tu tập.

Nhưng con đường tiếp tục sâu hơn đến:

trí tuệ trực tiếp liên hệ với Thánh đạo và Niết-bàn.

Do đó:

thế gian

không nhất thiết đối lập tuyệt đối với:

xuất thế gian.

Một nền tảng thiện lành thế gian có thể:

hỗ trợ con đường dẫn đến siêu thế.

10. Giới là chiếc cầu rất rõ

Giới chủ yếu biểu hiện ngay trong đời sống.

Ví dụ:

• không giết;

• không lấy của không cho;

• không tà hạnh;

• không nói dối;

• Chánh mạng.

Đây đều liên quan đến:

người khác

và:

xã hội.

Nhưng giới không chỉ nhằm:

“làm người tốt.”

Trong con đường Phật giáo:

GIỚI

↓

giảm hối hận và xung đột

↓

hỗ trợ:

ĐỊNH

↓

hỗ trợ:

TUỆ

↓

hướng tới:

GIẢI THOÁT.

Do đó một việc rất “đời thường” như:

không nói dối

có thể nằm trong một cấu trúc hướng đến:

Niết-bàn.

11. Đây là chỗ đạo đức và giải thoát gặp nhau

Phật giáo không hoàn toàn đồng nhất:

đạo đức

với:

giải thoát.

Một người sống đạo đức chưa chắc đã giác ngộ.

Nhưng con đường giải thoát cũng không xem đạo đức là không cần thiết.

Có thể nói:

đạo đức thiện lành

↓

tạo nền tảng

↓

Giới

↓

Định

↓

Tuệ

↓

giải thoát.

Do đó:

pháp thế gian có thể trở thành nền móng của pháp xuất thế gian mà không đồng nhất với nó.

12. Bố thí cũng là một chiếc cầu

Bố thí thường đem lại:

• lợi ích xã hội;

• giảm khổ cho người khác;

• tạo phước;

• phát triển lòng rộng rãi.

Đây có thể được gọi là thiện pháp thuộc phạm vi thế gian.

Nhưng bố thí còn có khả năng huấn luyện:

buông.

Từ:

“Cái này của tôi.”

đến:

“Tôi có thể cho.”

Từ:

nắm

đến:

buông.

Theo nghĩa này, một thiện pháp thế gian có thể chuẩn bị tâm cho một nguyên lý rất sâu của con đường:

không chấp thủ.

Nhưng bố thí tự nó không tự động đồng nghĩa chứng Niết-bàn.

13. Thiền cũng chưa chắc là xuất thế gian

Đây là một điểm rất quan trọng.

Ta dễ nghĩ:

đi làm = thế gian;

ngồi thiền = xuất thế gian.

Không đơn giản như vậy.

Một người có thể thiền vì:

• giảm stress;

• ngủ ngon;

• tăng tập trung;

• đạt trạng thái dễ chịu;

• muốn có thần thông;

• muốn được gọi là thiền sư.

Những mục tiêu ấy không tự động là giải thoát.

Thậm chí các tầng thiền sâu, nếu còn bị chấp thủ, vẫn không phải cứu cánh.

Đây là lý do trong mười kiết sử còn có:

sắc ái

và:

vô sắc ái.

14. Ngược lại, một việc rất đời thường có thể trở thành chỗ tu

Ví dụ:

Ăn cơm

có thể là:

chạy theo vị ngon.

Nhưng cũng có thể là nơi nhận biết:

• xúc;

• thọ;

• ái;

• muốn thêm;

• không thích;

• no;

• sự thay đổi của cảm giác.

Giao tiếp

có thể là nơi:

sân và ngã mạn phát triển.

Nhưng cũng có thể là nơi tu:

Chánh ngữ.

Công việc

có thể nuôi:

tham và cạnh tranh.

Nhưng cũng có thể là nơi thực hành:

Chánh mạng, trách nhiệm, không lừa dối.

Như vậy:

đời sống không nhất thiết nằm ngoài con đường.

15. Tứ Niệm Xứ là một trong những nơi hai phía gặp nhau rõ nhất

Tứ Niệm Xứ không yêu cầu tìm một thế giới khác.

Nó bắt đầu ngay tại:

Thân

cơ thể này.

Thọ

dễ chịu, khó chịu, trung tính đang xuất hiện.

Tâm

tham hay không tham, sân hay không sân...

Pháp

những cấu trúc của kinh nghiệm được quan sát theo giáo pháp.

Tất cả đều đang có mặt:

ngay trong đời sống này.

Nhưng mục đích không chỉ là:

sống tỉnh táo hơn.

Mục tiêu sâu hơn hướng tới:

ly tham

↓

đoạn chấp

↓

giải thoát.

Đây là một cây cầu cực kỳ rõ giữa:

kinh nghiệm thế gian

và:

cứu cánh xuất thế gian.

16. Duyên khởi cũng nằm ngay tại điểm gặp ấy

Ví dụ:

mắt

hình ảnh

↓

xúc

↓

thọ dễ chịu

↓

ái

“Tôi muốn.”

↓

thủ

“Tôi phải có.”

↓

hữu

↓

khổ tiếp tục.

Đây chính là thế giới kinh nghiệm thông thường.

Nhưng nếu có:

Chánh kiến

Chánh niệm

Chánh tinh tấn

thì người tu có thể thấy:

“Có lạc thọ.”

mà không lập tức biến thành:

“Tôi phải sở hữu nó.”

Ngay tại:

THỌ → ÁI

ta thấy nơi con đường giải thoát được thực hành giữa đời sống.

17. Tám pháp thế gian là một ví dụ rất rõ

Một cách dùng đặc biệt của “pháp thế gian” là tám pháp thế gian:

• được;

• mất;

• danh tiếng;

• mất danh tiếng;

• khen;

• chê;

• vui;

• khổ.

Con người thường bị chúng kéo qua kéo lại:

được → vui

mất → khổ

khen → vui

chê → giận

nổi tiếng → bám

mất danh → suy sụp.

Tu không nhất thiết làm tám điều này biến mất.

Người tu vẫn có thể:

• được;

• mất;

• được khen;

• bị chê.

Điều thay đổi là:

tâm có còn bị chúng thống trị hay không.

18. Đây có thể là câu trả lời đẹp nhất cho “gặp nhau ở đâu?”

Ngay tại:

ĐƯỢC – MẤT

KHEN – CHÊ

DANH – MẤT DANH

VUI – KHỔ.

Đó là thế gian.

Nhưng khi những điều ấy xảy ra, nếu tâm phát triển:

Chánh kiến

Chánh niệm

xả

không chấp thủ

thì chính nơi đó trở thành:

địa bàn của con đường giải thoát.

Không cần chờ một hoàn cảnh hoàn hảo mới tu.

19. Nhưng “tu giữa đời” không có nghĩa môi trường không quan trọng

Cũng không nên cực đoan:

“Tu ở đâu cũng như nhau, nên môi trường chẳng quan trọng.”

Đức Phật rất coi trọng:

• thiện hữu;

• nơi thích hợp;

• viễn ly;

• đời sống đơn giản;

• hạn chế các điều kiện kích thích phiền não;

• xuất gia đối với người đi theo đời sống xuất gia.

Môi trường ảnh hưởng mạnh đến tâm.

Do đó:

có thể tu trong đời không có nghĩa mọi môi trường đều thuận lợi ngang nhau.

20. Vì sao Phật giáo vẫn có xuất gia?

Nếu đời sống nào cũng có thể tu, tại sao Đức Phật lập Tăng đoàn?

Bởi đời sống xuất gia được thiết kế để:

• giảm trách nhiệm thế tục;

• giảm sở hữu;

• giảm dục lạc;

• tăng thời gian tu tập;

• hỗ trợ viễn ly;

• tạo cộng đồng hướng đến giải thoát.

Do đó không nên từ câu:

“đời sống là nơi tu”

suy ra:

“xuất gia không có giá trị gì.”

Ngược lại, Phật giáo sớm dành vị trí rất lớn cho đời sống xuất gia.

21. Nhưng xuất gia cũng không tự động là xuất thế gian

Một người có thể:

• cạo tóc;

• mặc y;

• sống trong chùa;

nhưng vẫn:

• tham danh;

• tham lợi;

• ganh đua;

• chấp quan điểm;

• ngã mạn.

Vì vậy:

hình thức xuất gia

không tự động đồng nghĩa:

tâm đã xuất thế gian.

Ngược lại, một cư sĩ có thể đạt những Thánh quả đầu theo cách trình bày của kinh điển.

Do đó cần phân biệt:

xuất gia về hình thức

với:

xuất thế gian theo nghĩa Thánh đạo.

22. Phật giáo sớm đặt điểm chuyển ở đâu?

Một cách nói kỹ thuật là:

khi con đường trở thành Thánh đạo trực tiếp hướng đến/chứng Niết-bàn.

Trước đó, rất nhiều thiện pháp có thể:

• tạo phước;

• làm tâm thanh tịnh;

• hỗ trợ định;

• chuẩn bị trí tuệ.

Nhưng sự chuyển từ:

phàm

sang:

Thánh

là một bước ngoặt đặc biệt.

Trong hệ thống bốn Thánh quả:

Tu-đà-hoàn

là bước nhập dòng.

Đó là lý do Nhập lưu được xem là một bước ngoặt, chứ không chỉ là:

“một người đạo đức hơn trước.”

23. Theravāda phân biệt thế gian và siêu thế khá kỹ

Trong hệ thống Theravāda về sau, có sự phân biệt kỹ thuật giữa:

lokiya – thế gian

và:

lokuttara – siêu thế.

Các tâm và pháp siêu thế liên hệ trực tiếp với:

• bốn đạo;

• bốn quả;

• Niết-bàn.

Theo hệ thống Abhidhamma:

bốn đạo + bốn quả

là các tâm siêu thế, và Niết-bàn là đối tượng của chúng.

Điều này kỹ thuật hơn cách trình bày trong các bài nhập môn, nhưng giúp tránh việc gọi mọi thiện pháp là “xuất thế gian”.

24. Đại thừa nhìn mối quan hệ này thế nào?

Đại thừa phát triển vấn đề theo hướng rất sâu.

Một mặt:

phải vượt vô minh và luân hồi.

Mặt khác, Bồ-tát không xem giải thoát như:

chạy khỏi chúng sinh.

Bồ-tát phát:

Bồ-đề tâm

và thực hành:

Lục Ba-la-mật

ngay trong quan hệ với chúng sinh.

Ví dụ:

• bố thí cần người nhận;

• nhẫn nhục xuất hiện trong quan hệ;

• trì giới diễn ra trong hành động;

• từ bi hướng tới chúng sinh.

Như vậy:

thế gian chính là nơi Bồ-tát đạo được thực hành.

Nhưng mục tiêu là:

Phật quả, không chỉ cải thiện đời sống thế tục.

25. Ba-la-mật cho thấy chiếc cầu rất rõ

Hãy lấy:

bố thí.

Ở mức thông thường:

cho một người nghèo thức ăn.

Đây đã là thiện.

Nhưng trong Bồ-tát đạo, bố thí được tu cùng:

• Bồ-đề tâm;

• trí tuệ;

• Không tính;

• không chấp người cho;

• không chấp vật cho;

• không chấp người nhận như các thực thể tự tính.

Cùng một hành động:

cho một bát cơm

có thể được đặt trong chiều sâu hoàn toàn khác của con đường.

Đây là cách Đại thừa nối:

việc đời

với:

Phật quả.

26. “Sắc tức thị Không” có phải thế gian chính là Niết-bàn?

Không nên hiểu đơn giản như vậy.

“Không” không có nghĩa:

mọi khác biệt đều biến mất.

Ở bình diện quy ước:

• thiện vẫn khác bất thiện;

• tham vẫn khác ly tham;

• vô minh vẫn khác trí tuệ;

• khổ vẫn cần được nhận biết;

• con đường vẫn phải tu.

Tính Không có nghĩa các pháp:

không có tự tính độc lập, cố định.

Do đó nó phá chấp vào cả:

thế gian

và:

Niết-bàn

như những thực thể tự tồn.

Nhưng không xóa Tứ Thánh Đế.

27. Kim Cương thừa đưa sự gặp nhau này đi xa hơn

Kim Cương thừa kế thừa nguyên tắc Đại thừa nhưng sử dụng những phương pháp đặc thù.

Thay vì chỉ tìm cách tránh mọi kinh nghiệm thông thường, một số pháp Tantra sử dụng:

• thân;

• lời;

• tâm;

• hình ảnh;

• âm thanh;

• cảm xúc;

• nhận thức;

như những thành phần của con đường.

Nhưng điều này cực kỳ dễ bị hiểu sai.

Nó không có nghĩa:

“Cứ chạy theo dục vọng vì dục vọng chính là giác ngộ.”

Các phương pháp Tantra truyền thống được đặt trên nền:

• quy y;

• giới/nguyện;

• Bồ-đề tâm;

• Không tính;

• hướng dẫn thích hợp.

Nếu thiếu nền ấy, việc gọi phiền não là “trí tuệ” chỉ có thể trở thành cách hợp thức hóa phiền não.

28. Đối chiếu bốn truyền thống

Khác biệt chủ yếu nằm ở bản đồ con đường và cách diễn giải cứu cánh, chứ không phải truyền thống nào dạy rằng đời sống đạo đức hoàn toàn không liên quan tới giải thoát.

29. Một bản đồ duy nhất

Có thể nối hai phía như sau:

ĐỜI SỐNG THẾ GIAN

gia đình

công việc

tiền bạc

quan hệ

được – mất

khen – chê

vui – khổ

↓

trong những kinh nghiệm ấy xuất hiện:

XÚC

↓

THỌ

↓

đây là điểm cực kỳ quan trọng:

nếu vô minh:

THỌ

↓

ÁI

↓

THỦ

↓

HỮU

↓

KHỔ

↓

LUÂN HỒI

Nhưng nếu phát triển:

CHÁNH KIẾN

CHÁNH TINH TẤN

CHÁNH NIỆM

CHÁNH ĐỊNH

↓

thấy:

vô thường – Duyên khởi – vô ngã

↓

giảm:

ÁI

↓

giảm:

THỦ

↓

phát triển:

GIỚI – ĐỊNH – TUỆ

↓

Thánh đạo

↓

đoạn:

VÔ MINH – ÁI – THỦ

↓

NIẾT-BÀN

Đó chính là nơi:

PHÁP THẾ GIAN

VÀ

PHÁP XUẤT THẾ GIAN

gặp nhau.

30. “Phật pháp bất ly thế gian pháp” nên hiểu thế nào?

Câu này thường được dùng để nhấn mạnh:

Phật pháp không tách khỏi đời sống.

Tinh thần ấy rất hữu ích nếu hiểu rằng:

chính nơi đời sống này ta thấy tham, sân, si;

chính nơi đời sống này ta thực hành giới, định, tuệ;

chính nơi xúc–thọ–ái ta quan sát Duyên khởi.

Nhưng không nên biến câu ấy thành:

“mọi pháp thế gian đều chính là Phật pháp.”

Hoặc:

“chỉ cần sống đời bình thường là tự động giải thoát.”

Phật pháp không rời kinh nghiệm đời sống.

Nhưng con đường vẫn đòi hỏi:

tu tập

và:

chuyển hóa tận gốc vô minh, ái và thủ.

Kết luận

Pháp thế gian và pháp xuất thế gian không phải hai địa điểm.

Chúng gặp nhau ngay:

trong thân này,
trong cảm thọ này,
trong tâm này,
trong từng lần tiếp xúc với đời sống.

Một lời chê có thể trở thành:

sân → thủ → khổ.

Nhưng chính lời chê ấy cũng có thể trở thành nơi ta nhận ra:

thọ → sân đang sinh → vô thường → không chấp.

Tiền bạc có thể trở thành:

tham.

Nhưng cũng có thể trở thành:

bố thí.

Quan hệ có thể trở thành:

sở hữu và ái chấp.

Nhưng cũng có thể trở thành nơi phát triển:

từ – bi – nhẫn – giới.

Thiền có thể trở thành:

chấp vào trạng thái.

Nhưng cũng có thể hỗ trợ:

định và tuệ.

Do đó không phải cứ:

ở chùa = xuất thế gian

và:

ở ngoài đời = thế gian.

Sự phân biệt sâu hơn nằm ở:

TÂM ĐANG ĐI THEO HƯỚNG NÀO?

Nếu:

vô minh → ái → thủ → hữu

đang được nuôi dưỡng,

thì vòng trói buộc tiếp tục.

Nếu:

Giới → Định → Tuệ

được phát triển,

và:

vô minh → ái → thủ

được nhận biết rồi đoạn tận,

thì chính đời sống này trở thành địa bàn của con đường hướng đến:

NIẾT-BÀN.

Vì vậy có thể cô đọng:

Pháp thế gian là nơi con đường được thực hành; pháp xuất thế gian là chiều hướng vượt khỏi chính những trói buộc của thế gian.

Hai phía gặp nhau ở:

CHÍNH KHOẢNH KHẮC TÂM TIẾP XÚC VỚI ĐỜI SỐNG.

Ở đó, cùng một kinh nghiệm có thể trở thành:

nhiên liệu cho tham–sân–si

hoặc:

đối tượng cho chánh niệm–trí tuệ và con đường buông chấp.

Đó là cây cầu từ:

ĐỜI SỐNG

đến:

GIẢI THOÁT.