Cha mẹ và con cái – Ái, trách nhiệm và lòng từ khác nhau ở đâu?

Cha mẹ thương con:

có gì sai?

Dường như:

không có gì tự nhiên hơn.

Cha mẹ:

chăm con từ nhỏ,

lo khi con bệnh,

vui khi con thành công,

đau khi con thất bại,

sẵn sàng hy sinh rất nhiều vì con.

Nhưng Phật giáo lại nói:

Ái dẫn đến Thủ,

Thủ dẫn đến Khổ.

Vậy phải chăng:

MUỐN HẾT KHỔ THÌ CHA MẸ PHẢI BỚT THƯƠNG CON?

Không.

Vấn đề nằm ở chỗ:

“THƯƠNG”

trong ngôn ngữ đời thường có thể chứa rất nhiều trạng thái tâm khác nhau.

Trong một tình thương của cha mẹ có thể đồng thời có:

LÒNG TỪ.

LÒNG BI.

TRÁCH NHIỆM.

HY SINH.

nhưng cũng có thể có:

ÁI.

THỦ.

SỢ HÃI.

KỲ VỌNG.

KIỂM SOÁT.

NGÃ CHẤP.

Vì vậy, tu tập không nhất thiết là:

thương con ít đi.

Mà là:

HỌC CÁCH THƯƠNG MÀ ÍT CHẤP HƠN.

1. Ba khái niệm cần tách ra trước

Có thể tạm phân biệt:

Trong thực tế:

ba thứ này thường trộn lẫn.

Cha mẹ không cần tự kết tội:

“Tôi thương con tức là tôi đang Ái.”

Công việc thực hành là:

NHẬN RA THÀNH PHẦN NÀO ĐANG VẬN HÀNH.

2. Ái không đơn giản là tình yêu

Trong Duyên khởi:

TAṆHĀ – ÁI

không nên được dịch đơn giản thành:

“tình yêu”.

Ái gần với:

khát,

muốn nắm,

muốn có,

muốn duy trì,

muốn loại bỏ điều trái ý.

Vì vậy:

YÊU THƯƠNG

và:

ÁI

có thể cùng xuất hiện,

nhưng:

không hoàn toàn đồng nghĩa.

3. Một người mẹ có thể vừa từ vừa ái đối với con

Ví dụ:

Người mẹ nghĩ:

“Mong con khỏe mạnh và sống tốt.”

Đó có thể gần với:

TỪ.

Nhưng đồng thời:

“Con nhất định phải sống theo cách mẹ muốn.”

Đó có thể chứa:

THỦ.

Rồi:

“Nếu con không nghe lời, mẹ không chịu nổi.”

Ở đây có:

ÁI + CHẤP.

Một tâm:

có thể chứa tất cả những điều ấy cùng lúc.

4. Vì thế không nên chia cha mẹ thành hai loại

Không phải:

cha mẹ này yêu thương,

cha mẹ kia chấp ái.

Thông thường:

TỪ VÀ ÁI ĐAN XEN.

Khi con thuận ý:

rất khó phân biệt.

Khi con:

trái ý,

trưởng thành,

yêu người cha mẹ không thích,

chọn nghề khác,

rời khỏi nhà,

không còn cần cha mẹ như trước,

thì:

sự khác biệt bắt đầu lộ rõ.

5. Một phép thử rất mạnh

Hãy hỏi:

“TÔI MUỐN CON HẠNH PHÚC, HAY TÔI MUỐN CON HẠNH PHÚC THEO CÁCH TÔI ĐỊNH NGHĨA?”

Hai câu:

rất gần.

Nhưng có thể:

cách nhau cả một thế giới.

6. “Con của tôi” là một câu nói bình thường

Phật giáo không bắt cha mẹ:

ngừng sử dụng chữ “con tôi”.

Ở mức quy ước:

đó là con của mình.

Ta có:

trách nhiệm pháp lý,

đạo đức,

gia đình

đối với con.

Vô ngã không yêu cầu nói:

“Không có con tôi nên tôi không cần chăm.”

Đó là:

hiểu sai.

7. Vấn đề bắt đầu khi “của tôi” trở thành sở hữu tâm lý

Từ:

“Đây là con tôi.”

tâm có thể đi đến:

“Con phải thuộc về tôi.”

Rồi:

“Con phải nghe tôi.”

“Con phải sống như tôi muốn.”

“Con phải làm tôi tự hào.”

“Con không được làm tôi mất mặt.”

Bây giờ:

tình thân

đã bắt đầu gắn với:

NGÃ VÀ NGÃ SỞ.

8. Con có thể trở thành phần mở rộng của cái Tôi

Cha mẹ đôi khi vô thức nghĩ:

con học giỏi

→

“Tôi thành công.”

Con thất bại:

→

“Tôi mất mặt.”

Con có nghề danh giá:

→

“Gia đình tôi có giá trị.”

Con chọn con đường khác:

→

“Nó làm tôi thất vọng.”

Khi ấy:

CUỘC ĐỜI CỦA CON

đang được dùng để:

XÂY CĂN TÍNH CHO CHA MẸ.

9. Đây là một dạng chấp rất tinh tế

Cha mẹ có thể nói:

“Tất cả chỉ vì con.”

Và thật sự:

có tình thương.

Nhưng bên trong cũng có thể có:

mong con đáp lại,

mong con thành công,

mong con biết ơn,

mong con nghe lời,

mong con trở thành hình ảnh mà cha mẹ đã xây dựng.

Do đó:

HY SINH

không tự động đồng nghĩa:

KHÔNG CHẤP.

10. Hy sinh có thể chứa một hợp đồng vô hình

Cha mẹ:

nuôi con hai mươi năm.

Rồi trong tâm xuất hiện:

“Mẹ đã hy sinh tất cả cho con…”

Phần sau không nói ra là:

“…nên bây giờ con phải sống theo ý mẹ.”

Đây là:

HỢP ĐỒNG VÔ HÌNH.

Con:

chưa chắc từng ký hợp đồng ấy.

11. Điều này không có nghĩa con cái không có bổn phận

Phật giáo rất coi trọng:

lòng biết ơn đối với cha mẹ.

Cha mẹ:

sinh dưỡng,

chăm sóc,

bảo vệ,

giáo dục.

Con cái:

không nên lấy lý do:

“Tôi là một cá thể độc lập”

để:

phủ nhận mọi nghĩa vụ đạo đức.

Nhưng:

BIẾT ƠN

không đồng nghĩa:

MẤT QUYỀN SỐNG CUỘC ĐỜI CỦA MÌNH.

12. Trách nhiệm khác với sở hữu

Cha mẹ có:

TRÁCH NHIỆM

đối với con.

Nhưng trách nhiệm không có nghĩa:

SỞ HỮU MỘT CON NGƯỜI.

Khi con còn nhỏ:

cha mẹ phải quyết định rất nhiều.

Khi con trưởng thành:

phạm vi quyết định ấy phải thay đổi.

Nếu không:

chăm sóc rất dễ biến thành:

KIỂM SOÁT.

13. Trách nhiệm thay đổi theo tuổi của con

Với trẻ nhỏ:

cha mẹ phải bảo vệ,

quyết định,

hướng dẫn,

đặt giới hạn.

Với thiếu niên:

vẫn cần giới hạn

nhưng phải dần:

dạy khả năng tự quyết.

Với người trưởng thành:

cha mẹ có thể:

khuyên,

hỗ trợ,

chia sẻ kinh nghiệm.

Nhưng cuối cùng:

người con phải chịu trách nhiệm về lựa chọn của mình.

Đó cũng là:

một phần của trưởng thành.

14. Nuôi con không phải nuôi một người sẽ mãi phụ thuộc vào mình

Nếu giáo dục thành công,

đứa trẻ dần:

tự ăn.

tự học.

tự quyết.

tự chịu trách nhiệm.

tự xây cuộc đời.

Nghịch lý là:

CHA MẸ CHĂM SÓC CON ĐỂ MỘT NGÀY CON KHÔNG CÒN CẦN ĐƯỢC CHĂM SÓC THEO CÁCH CŨ.

Đó:

không phải thất bại.

Đó chính là:

một phần thành công của việc làm cha mẹ.

15. Nhưng đây cũng là nơi Ái dễ đau

Khi con còn nhỏ:

“Mẹ ơi!”

Mọi việc đều tìm:

cha mẹ.

Một ngày:

con có bạn bè,

người yêu,

công việc,

gia đình riêng.

Cha mẹ không còn:

trung tâm tuyệt đối.

Nếu tâm bám vào:

“CON PHẢI CẦN TÔI”

thì:

sự trưởng thành tự nhiên của con

có thể trở thành:

KHỔ CỦA CHA MẸ.

16. Vấn đề không phải con hết thương cha mẹ

Mà có thể chỉ là:

cấu trúc quan hệ đã thay đổi.

Nhưng tâm Ái nói:

“Ngày xưa nó khác.”

“Nó không còn cần mình.”

“Nó có vợ/chồng rồi quên cha mẹ.”

Có trường hợp:

người con thật sự vô trách nhiệm.

Nhưng cũng có trường hợp:

cha mẹ đang đau trước một quy luật rất tự nhiên:

CON ĐÃ TRƯỞNG THÀNH.

17. Vô thường nằm ngay trong quan hệ cha mẹ – con cái

Đứa trẻ:

không mãi là đứa trẻ.

Cha mẹ:

không mãi khỏe mạnh.

Gia đình:

không mãi giữ cùng một hình dạng.

Một ngày:

con rời nhà.

Một ngày:

cha mẹ già.

Một ngày:

có chia lìa.

Đây không phải:

bi quan.

Đây là:

VÔ THƯỜNG.

18. Hiểu Vô thường không làm cha mẹ bớt thương con

Ngược lại.

Nếu biết:

thời gian với con không vô hạn,

cha mẹ có thể:

hiện diện sâu hơn.

Ít hơn:

kiểm soát.

Nhiều hơn:

lắng nghe.

Ít hơn:

áp đặt.

Nhiều hơn:

trân trọng.

Vô thường:

không phá tình yêu.

Nó có thể:

LÀM TÌNH YÊU BỚT HOANG PHÍ.

19. “Tôi lo cho con” cũng cần được quan sát

Lo lắng có thể bắt đầu từ:

tình thương.

Nhưng nếu phát triển quá mức:

nó trở thành sợ hãi.

Con đi xa:

lo.

Con chưa gọi:

lo.

Con đổi việc:

lo.

Con yêu ai:

lo.

Con kết hôn:

lo.

Con sinh con:

lại lo.

Nếu yêu thương đồng nghĩa:

PHẢI LO MÃI,

thì cha mẹ:

không bao giờ được bình an.

20. Lo lắng ≠ yêu thương

Đây là một phân biệt quan trọng.

Có người nghĩ:

“Nếu tôi không lo thì nghĩa là tôi không thương.”

Không đúng.

Ta có thể:

THƯƠNG

mà:

KHÔNG HOẢNG SỢ.

Ta có thể:

QUAN TÂM

mà:

KHÔNG KIỂM SOÁT.

Ta có thể:

CHUẨN BỊ

mà:

KHÔNG TƯỞNG TƯỢNG THẢM HỌA SUỐT NGÀY.

21. Trách nhiệm hỏi: “Tôi có thể làm gì?”

Ái và sợ hãi thường hỏi:

“Làm sao tôi bảo đảm không có chuyện xấu nào xảy ra?”

Nhưng:

điều đó không thể bảo đảm.

Trách nhiệm hỏi thực tế hơn:

“TRONG KHẢ NĂNG CỦA TÔI, ĐIỀU GÌ CẦN LÀM?”

Ví dụ:

đưa con đi khám.

dạy kỹ năng.

tạo môi trường an toàn.

tiết kiệm.

giáo dục.

cảnh báo nguy hiểm.

Sau đó:

vẫn phải thừa nhận:

KHÔNG AI KIỂM SOÁT ĐƯỢC TẤT CẢ DUYÊN.

22. Đây là nơi tâm Xả rất quan trọng

UPEKKHĀ – XẢ

không phải:

mặc kệ con.

Xả là:

yêu thương nhưng hiểu rằng:

mỗi người có hành động,

lựa chọn,

nhân duyên

của chính mình.

Cha mẹ có thể:

hướng dẫn.

Nhưng không thể:

sống thay.

Có thể:

cảnh báo.

Nhưng không thể:

học bài học thay.

Có thể:

giúp.

Nhưng không thể:

kiểm soát mọi kết quả.

23. Từ mà không có Xả rất dễ thành kiểm soát

Cha mẹ nói:

“Vì thương nên mẹ phải biết con đang ở đâu mọi lúc.”

“Vì thương nên bố phải quyết định nghề cho con.”

“Vì thương nên con phải lấy người bố mẹ chọn.”

Ở đây:

chữ “thương”

có thể đang che:

SỢ HÃI + ÁI + THỦ.

Tứ Vô Lượng Tâm không chỉ có:

Từ và Bi.

Còn có:

Hỷ và Xả.

24. Xả giúp tình thương biết buông tay

Không phải:

bỏ con.

Mà là:

BIẾT LÚC NÀO NÊN NẮM.

và:

BIẾT LÚC NÀO PHẢI BUÔNG.

Một đứa trẻ tập đi:

cha mẹ đỡ.

Nhưng nếu:

không bao giờ buông,

nó:

không thể tự đi.

Hình ảnh ấy:

đúng với rất nhiều giai đoạn của đời sống.

25. Lòng từ hỏi điều gì?

METTĀ – TỪ

có thể được diễn đạt:

“Mong con được an lành.”

Nhưng không phải:

“Mong con làm mọi điều con thích.”

Vì đôi khi:

điều con thích

không đem lại:

an lành lâu dài.

Do đó:

TỪ CẦN TRÍ TUỆ.

26. Cha mẹ từ bi vẫn phải nói “không”

Một đứa trẻ muốn:

ăn kẹo cả ngày.

Cha mẹ nói:

không.

Trẻ:

khóc.

Nếu định nghĩa tình thương là:

“Không bao giờ làm con khó chịu,”

thì:

không thể giáo dục.

Tình thương có trí tuệ đôi khi phải:

ĐẶT GIỚI HẠN.

27. Không phải mọi nỗi buồn của con đều cần được cha mẹ loại bỏ

Đứa trẻ:

thất bại.

Cha mẹ lập tức:

can thiệp.

Con xung đột:

cha mẹ giải quyết.

Con thiếu tiền:

cha mẹ bù.

Con phạm sai:

cha mẹ che.

Nếu mọi hậu quả đều được:

loại bỏ,

con có thể không học được:

TRÁCH NHIỆM.

28. Cứu con khỏi mọi hậu quả có thể không phải từ bi

Từ bi hỏi:

điều gì thực sự giảm Khổ lâu dài?

Đôi khi:

để con trải nghiệm một hậu quả an toàn

lại giúp:

trưởng thành.

Ví dụ:

tiêu hết tiền tiêu vặt

→

phải chờ đến kỳ sau.

Đó có thể là:

một bài học.

Không phải:

cha mẹ ác.

29. Nhưng “để nó tự chịu” cũng có thể trở thành cực đoan

Ngược lại:

không nên lấy chữ:

“nghiệp ai nấy chịu”

để:

phủ nhận trách nhiệm.

Một đứa trẻ:

chưa đủ khả năng tự bảo vệ.

Một người con:

đang bệnh nặng.

Một thành viên gia đình:

thực sự cần hỗ trợ.

Nếu có khả năng giúp mà chỉ nói:

“Nghiệp của nó,”

đó chưa chắc là:

trí tuệ hay Xả.

Có thể chỉ là:

THỜ Ơ.

30. Xả ≠ thờ ơ

Thờ ơ:

“Không liên quan đến tôi.”

Xả:

“Tôi quan tâm, tôi sẽ làm điều thích hợp, nhưng tôi biết mình không thể kiểm soát tất cả.”

Hai trạng thái:

rất khác.

31. Bi ≠ làm thay

KARUṆĀ – BI

là:

không muốn người kia chịu Khổ.

Nhưng không có nghĩa:

lấy toàn bộ cuộc đời của họ

đặt lên:

vai mình.

Nếu cha mẹ:

làm thay mọi việc,

con có thể:

không phát triển năng lực.

Đó là ví dụ:

LÒNG TỐT THIẾU TRÍ TUỆ

có thể tạo:

kết quả không tốt.

32. Trách nhiệm của cha mẹ là tạo điều kiện

Không phải:

tạo ra một con người đúng theo bản thiết kế.

Cha mẹ có thể cung cấp:

dinh dưỡng,

an toàn,

giáo dục,

đạo đức,

tình thương,

kỷ luật,

cơ hội.

Nhưng:

con còn có:

tính khí,

bạn bè,

xã hội,

kinh nghiệm,

lựa chọn,

rất nhiều nhân duyên khác.

Đây là:

DUYÊN KHỞI TRONG GIÁO DỤC.

33. “Tôi nuôi nó như vậy, tại sao nó lại thành thế này?”

Câu hỏi ấy:

rất dễ hiểu.

Nhưng nó đôi khi giả định:

CHA MẸ LÀ NGUYÊN NHÂN DUY NHẤT TẠO RA CON.

Không phải.

Cha mẹ:

là một duyên rất quan trọng.

Nhưng:

không phải duyên duy nhất.

Một con người:

là kết quả của vô số điều kiện.

34. Điều đó cũng giúp cha mẹ bớt ngã mạn khi con thành công

Con thành công:

cha mẹ vui.

Nhưng nếu nghĩ:

“Nhờ tôi hết.”

thì:

Duyên khởi đã bị quên.

Con có:

nỗ lực riêng,

thầy cô,

bạn bè,

xã hội,

cơ hội,

khả năng,

vô số điều kiện.

Cha mẹ:

có đóng góp.

Nhưng:

không phải toàn bộ nguyên nhân.

35. Và giúp cha mẹ bớt tự kết tội khi con thất bại

Ngược lại:

“Tất cả là lỗi của tôi.”

cũng có thể:

quá đơn giản.

Nếu cha mẹ từng làm sai:

nhận trách nhiệm.

Nếu có thể sửa:

sửa.

Nhưng không nên:

biến mình thành nguyên nhân tuyệt đối của toàn bộ cuộc đời người con.

Đó cũng là:

một dạng chấp ngã.

36. Tình thương có thể chứa ngã mạn

Ví dụ:

“Tôi biết điều gì tốt nhất cho con.”

Khi con nhỏ:

nhiều lúc đúng.

Nhưng khi con trưởng thành:

câu ấy cần được xem lại.

Cha mẹ có:

kinh nghiệm.

Nhưng không có:

toàn tri.

Con đang sống:

một thời đại khác,

một hoàn cảnh khác,

với khả năng và nhân duyên khác.

37. Khuyên ≠ quyết định thay

Cha mẹ có thể nói:

“Theo kinh nghiệm của bố mẹ, việc này có những rủi ro sau…”

Khác với:

“Bố mẹ đã quyết rồi. Con phải làm.”

Một cách:

truyền trí tuệ.

Một cách:

chiếm quyền quyết định.

Ranh giới:

đặc biệt quan trọng khi con đã trưởng thành.

38. Con không phải dự án của cha mẹ

Có cha mẹ:

chưa thực hiện được ước mơ,

rồi đặt nó vào:

con.

“Ngày xưa bố không được học bác sĩ nên con phải học bác sĩ.”

“Mẹ đã khổ nên con phải thành công để mẹ nở mày nở mặt.”

Bây giờ:

đứa trẻ đang mang:

ƯỚC MƠ CHƯA HOÀN THÀNH CỦA THẾ HỆ TRƯỚC.

Đây là điều:

rất đáng quan sát.

39. Yêu con không có nghĩa biến con thành bản sao

Con có thể:

khác tính cha mẹ.

khác nghề.

khác sở thích.

khác cách sống.

Trong những giới hạn đạo đức và trách nhiệm phù hợp:

khác biệt không đồng nghĩa:

BẤT HIẾU.

40. Nhưng tự do cũng không có nghĩa muốn làm gì cũng được

Ngược lại, người con không nên dùng:

“Đời con, con tự quyết”

để phủ nhận:

hậu quả của hành động,

trách nhiệm,

nghĩa vụ,

sự tôn trọng người khác.

Phật giáo không thay:

KIỂM SOÁT

bằng:

BUÔNG THẢ.

Con đường vẫn là:

TRUNG ĐẠO CÓ TRÍ TUỆ.

41. Khi con làm sai, cha mẹ nên làm gì?

Trước hết:

phân biệt:

CON NGƯỜI

với:

HÀNH VI.

Thay vì:

“Con là đứa hư hỏng.”

có thể:

“Việc con vừa làm là sai và có hậu quả như thế này.”

Một câu:

đóng cứng căn tính.

Một câu:

đánh giá hành vi.

Điều thứ hai:

tạo nhiều không gian chuyển hóa hơn.

42. Đây cũng là tinh thần Vô ngã

Nếu nói:

“Nó là đứa xấu.”

ta biến:

một chuỗi hành vi

thành:

bản chất cố định.

Nhưng nếu hành vi:

do duyên,

thì:

duyên có thể thay đổi.

Điều đó không xóa:

trách nhiệm.

Nó mở:

KHẢ NĂNG GIÁO DỤC.

43. Cha mẹ cũng cần biết xin lỗi

Có một quan niệm:

cha mẹ xin lỗi con

sẽ:

mất uy.

Nhưng nếu cha mẹ thật sự sai:

nhận sai

có thể dạy con:

một bài học mạnh hơn rất nhiều lời giảng về đạo đức.

Con thấy:

NGƯỜI LỚN CŨNG CÓ THỂ SAI.

Và:

SAI THÌ CÓ THỂ NHẬN VÀ SỬA.

44. Quyền làm cha mẹ không làm một người trở nên luôn đúng

Cha mẹ:

đáng kính.

Nhưng:

vẫn là con người.

Vẫn có:

tham,

sân,

si,

tập khí,

tổn thương,

thành kiến.

Do đó:

hiếu kính cha mẹ

không đòi hỏi phải tin rằng:

CHA MẸ KHÔNG BAO GIỜ SAI.

45. Người con có thể không đồng ý mà vẫn hiếu

Bất đồng:

không nhất thiết là bất hiếu.

Có thể nói:

“Con hiểu bố mẹ lo cho con. Nhưng sau khi suy nghĩ, con chọn cách này và con sẽ chịu trách nhiệm về nó.”

Đây có thể là:

một thái độ trưởng thành.

Không cần:

xúc phạm.

Không cần:

cắt đứt.

Không cần:

phục tùng tuyệt đối.

46. Hiếu không phải vâng lời vô điều kiện

Nếu cha mẹ yêu cầu:

làm điều bất thiện,

gian dối,

gây hại,

thì:

người con không nên vì chữ hiếu mà làm theo.

Sự tôn kính:

phải đi cùng:

TRÍ TUỆ VÀ ĐẠO ĐỨC.

47. Ngược lại, độc lập không có nghĩa quên ơn

Khi trưởng thành:

con có đời riêng.

Nhưng điều đó không làm biến mất:

công sinh dưỡng.

Có thể:

không sống chung,

nhưng vẫn:

chăm sóc.

Có thể:

không đồng quan điểm,

nhưng vẫn:

kính trọng.

Có thể:

đặt ranh giới,

nhưng vẫn:

không nuôi thù hận.

48. Có những gia đình cần ranh giới

Không phải quan hệ cha mẹ – con cái nào cũng:

lành mạnh.

Có thể có:

bạo lực,

thao túng,

kiểm soát,

xúc phạm,

nghiện ngập,

lạm dụng.

Trong những trường hợp như vậy:

“HIẾU”

không nên bị dùng để bắt người con:

tiếp tục chịu hại.

49. Đặt ranh giới ≠ hết thương

Một người con có thể nói:

“Con vẫn thương bố mẹ, nhưng con không thể tiếp tục chấp nhận cách đối xử này.”

Hai điều:

có thể cùng tồn tại.

Tương tự:

cha mẹ có thể thương con

nhưng không tiếp tục:

đưa tiền để con duy trì một hành vi gây hại.

Đây là:

TỪ BI CÓ RANH GIỚI.

50. Tình thương không cần luôn luôn mềm

Đôi khi từ bi:

dịu dàng.

Đôi khi:

kiên quyết.

Đôi khi:

cho.

Đôi khi:

từ chối.

Đôi khi:

ở lại.

Đôi khi:

giữ khoảng cách.

Tiêu chuẩn không phải:

hành động trông có “hiền” hay không.

Mà là:

ĐIỀU GÌ THỰC SỰ GIẢM KHỔ VÀ KHÔNG NUÔI BẤT THIỆN?

51. Một câu rất khó của cha mẹ

Có lúc cần nói:

“Bố mẹ không đồng ý với lựa chọn này, nhưng nếu con đã trưởng thành và đó là quyền của con, con phải chịu trách nhiệm với nó.”

Đây là:

tình thương bắt đầu nhường chỗ cho:

XẢ.

Không phải:

bỏ mặc.

Mà là:

thừa nhận người con là một chủ thể đạo đức.

52. Khi con thất bại

Ái có thể nói:

“Tôi phải cứu nó ngay.”

Ngã chấp có thể nói:

“Nó làm tôi mất mặt.”

Sân có thể nói:

“Đã bảo rồi mà không nghe!”

Từ bi hỏi:

“BÂY GIỜ ĐIỀU GÌ THỰC SỰ GIÚP CON ĐỨNG DẬY?”

Đây là:

một câu hỏi rất khác.

53. Khi con thành công

Ái có thể nói:

“Cuối cùng nó đã làm tôi tự hào.”

Mạn có thể nói:

“Con tôi hơn con người khác.”

Tùy hỷ nói:

“THẬT TỐT KHI CON CÓ ĐƯỢC ĐIỀU LÀNH.”

Không cần:

biến thành công của con

thành:

huy chương cho cái Tôi của cha mẹ.

54. Muditā rất cần trong tình cha mẹ

HỶ

là:

vui trước hạnh phúc và điều tốt đẹp của người khác.

Cha mẹ có thể vui:

vì con hạnh phúc,

ngay cả khi:

hạnh phúc ấy không giống kế hoạch của cha mẹ.

Đây là:

một thử thách lớn.

55. Ví dụ: con chọn nghề khác

Cha mẹ muốn:

bác sĩ.

Con muốn:

làm nghệ thuật.

Cha mẹ cần phân tích:

khả năng,

tài chính,

rủi ro,

tương lai.

Đó là:

TRÁCH NHIỆM.

Nhưng nếu cuối cùng phản đối chỉ vì:

“Nghề đó không làm bố mẹ nở mày nở mặt,”

thì:

cái Tôi của cha mẹ

đã bước vào.

56. Ví dụ: con kết hôn

Cha mẹ có thể:

nhìn ra những rủi ro mà con chưa thấy.

Nên:

nói.

Nhưng nếu người con trưởng thành,

lựa chọn không trái pháp luật và đạo đức,

thì:

cuối cùng cuộc hôn nhân ấy

là:

cuộc đời của người con.

Yêu thương không trao cho cha mẹ:

QUYỀN SỞ HỮU TƯƠNG LAI CỦA CON.

57. Ví dụ: con đi xa

Tâm Ái nói:

“Ở gần mẹ mới là thương mẹ.”

Nhưng người con có thể cần:

học,

làm việc,

xây dựng gia đình.

Tình thương trưởng thành có thể nói:

“Mẹ nhớ con, nhưng mẹ hiểu con phải sống cuộc đời của con.”

Câu ấy:

có đau.

Nhưng cũng có:

XẢ.

58. Xả không loại bỏ nỗi nhớ

Một người tu tập:

vẫn có thể nhớ con.

vẫn mong gặp.

vẫn vui khi con về.

Không chấp không có nghĩa:

biến thành đá.

Điểm khác là:

không biến nỗi nhớ thành:

đòi hỏi,

trách móc,

thao túng.

59. “Nếu thương mà không chấp thì con chết có đau không?”

Có thể:

vẫn đau.

Phật pháp không nói:

cha mẹ tu đúng thì khi mất con sẽ không có cảm giác gì.

Sự mất mát:

có thể rất sâu sắc.

Điều được tu tập là:

cách tâm liên hệ với:

đau,

Vô thường,

Ái,

Thủ,

câu chuyện về mất mát.

60. Không chấp ≠ không đau

Đây là nguyên tắc quan trọng.

ĐAU

và:

CHẤP

không hoàn toàn đồng nhất.

Một bậc đã giải thoát theo cách trình bày Phật giáo sớm:

vẫn có thể có cảm thọ thân.

Tương tự, đối với người đang tu:

mục tiêu không phải biến mình thành người không còn cảm xúc.

Mà là:

KHÔNG ĐỂ CẢM THỌ TRỞ THÀNH XIỀNG XÍCH.

61. Cha mẹ thường sợ nhất điều gì?

Không chỉ:

con khổ.

Đôi khi còn là:

mất con.

con không cần mình.

con không nghe mình.

con không thành công.

con làm mình mất mặt.

con yêu người khác hơn mình.

Nhìn thật sâu:

mỗi nỗi sợ

có thể cho thấy:

MỘT ĐIỂM CHẤP.

Không phải để:

tự trách.

Mà để:

hiểu tâm.

62. Một câu hỏi quán chiếu

Khi rất lo cho con, hãy hỏi:

“ĐÂY LÀ VIỆC CON THỰC SỰ CẦN, HAY LÀ ĐIỀU TÔI CẦN ĐỂ BỚT SỢ?”

Đôi khi:

hai điều giống nhau.

Đôi khi:

hoàn toàn khác.

63. Một câu hỏi khác

“NẾU CON CHỌN KHÁC TÔI NHƯNG VẪN SỐNG TỬ TẾ VÀ CÓ TRÁCH NHIỆM, TÔI CÓ CHẤP NHẬN ĐƯỢC KHÔNG?”

Nếu:

không,

hãy quan sát:

điều gì đang bị đe dọa?

Tương lai của con?

Hay:

HÌNH ẢNH CỦA TÔI VỀ CON?

64. Một câu hỏi dành cho người con

Khi nghĩ:

“Cha mẹ kiểm soát tôi,”

hãy hỏi thêm:

“TRONG LỜI CHA MẸ, CÓ PHẦN NÀO THỰC SỰ ĐÚNG MÀ TÔI KHÔNG MUỐN NGHE KHÔNG?”

Phật pháp không chỉ:

soi cha mẹ.

Người con cũng phải:

soi chính mình.

Có lúc:

ta gọi mọi lời khuyên khó chịu là “kiểm soát”

chỉ vì:

không muốn bị phản biện.

65. Hai phía đều cần Chánh kiến

Cha mẹ cần hiểu:

con không phải tài sản.

Con cần hiểu:

độc lập không xóa lòng biết ơn.

Cha mẹ cần:

biết buông.

Con cần:

biết nhớ ơn.

Cha mẹ cần:

tôn trọng trưởng thành.

Con cần:

có trách nhiệm với lựa chọn.

Đây không phải:

một chiều.

66. Trong kinh điển sớm, quan hệ gia đình không bị xem là vô nghĩa

Các bài kinh dành cho cư sĩ đề cập rất thực tế đến:

cha mẹ,

con cái,

vợ chồng,

thầy trò,

bạn bè,

người lao động,

người xuất gia.

Điều đó cho thấy:

đời sống quan hệ

cũng là:

NƠI THỰC HÀNH ĐẠO ĐỨC.

67. Hiếu dưỡng là một thực hành quan trọng

Biết ơn cha mẹ không chỉ bằng:

lời nói.

Mà có thể bằng:

chăm sóc khi cần,

giúp đỡ vật chất,

tôn trọng,

không làm nhục gia đình bằng hành vi bất thiện,

khuyến khích điều thiện.

Nhưng:

hiếu dưỡng có trí tuệ

khác:

phục tùng vô điều kiện.

68. Tình cha mẹ cũng có thể là trường học của bố thí

Cha mẹ:

cho rất nhiều.

thời gian.

sức lực.

tiền bạc.

giấc ngủ.

cơ hội.

Nếu sự cho ấy dần thoát khỏi:

“Con phải trả lại cho tôi,”

thì:

tình thương có thể tiến gần hơn đến:

DĀNA – SỰ CHO ĐI.

69. Nhưng cho đi không đồng nghĩa tự hủy

Cha mẹ cũng cần:

sức khỏe,

đời sống,

thời gian,

tu tập.

Nếu toàn bộ căn tính trở thành:

“TÔI CHỈ TỒN TẠI VÌ CON,”

thì khi con rời đi:

một khoảng trống rất lớn có thể xuất hiện.

Cha mẹ:

cũng là một con người,

không chỉ:

một chức năng phục vụ con.

70. Chăm sóc chính mình cũng là trách nhiệm

Một cha mẹ:

kiệt sức,

đầy sân,

đầy lo âu,

không còn đời sống riêng

không nhất thiết:

giúp con tốt hơn.

Chăm sóc:

thân,

tâm,

quan hệ,

đời sống tinh thần

cũng giúp:

tình thương trở nên lành mạnh hơn.

71. Tứ Vô Lượng Tâm tạo một bản đồ rất đẹp cho gia đình

TỪ

Mong con được an vui.

BI

Khi con khổ, mong con thoát Khổ.

HỶ

Khi con có điều tốt, vui với con mà không chiếm thành công ấy làm của mình.

XẢ

Biết rằng con có nhân duyên và trách nhiệm của chính con; cha mẹ không thể điều khiển toàn bộ cuộc đời con.

Bốn tâm:

bổ sung cho nhau.

72. Nếu chỉ có Từ mà thiếu Xả

Có thể thành:

nuông chiều.

Nếu chỉ có Bi mà thiếu Tuệ:

làm thay mọi việc.

Nếu thiếu Hỷ:

ganh với chính sự độc lập hoặc thành công của con.

Nếu hiểu sai Xả:

trở thành thờ ơ.

Do đó:

TỪ – BI – HỶ – XẢ

phải:

nâng đỡ nhau.

73. Có thể diễn tả tình thương trưởng thành như sau

“CON KHÔNG THUỘC VỀ CHA MẸ.”

Nhưng:

“CHA MẸ CÓ TRÁCH NHIỆM VỚI CON.”

Và:

“VÌ CÓ TRÁCH NHIỆM NÊN CHA MẸ SẼ CHĂM SÓC, DẠY DỖ VÀ BẢO VỆ.”

Nhưng cuối cùng:

“CHA MẸ PHẢI HỌC CÁCH ĐỂ CON TỰ SỐNG.”

Đây là:

tình thương không dựa hoàn toàn vào sở hữu.

74. Duyên khởi giúp hiểu tình thân sâu hơn

Một đứa trẻ không:

tự nhiên xuất hiện như một thực thể độc lập.

Nó nương:

cha mẹ,

thức ăn,

xã hội,

giáo dục,

ngôn ngữ,

văn hóa,

hàng nghìn điều kiện.

Cha mẹ cũng:

được thay đổi bởi sự xuất hiện của con.

Hai phía:

tác động lẫn nhau.

Gia đình là:

MỘT MẠNG LƯỚI DUYÊN.

75. Nhưng Duyên khởi không có nghĩa mọi người hòa tan vào nhau

Chính vì:

các pháp do duyên

nên:

mỗi hành động tạo điều kiện cho hành động khác.

Cha mẹ:

có trách nhiệm của cha mẹ.

Con:

có trách nhiệm của con.

Không ai có thể nói:

“Tất cả là Duyên khởi nên chẳng ai chịu trách nhiệm.”

Đó là:

hiểu sai.

76. Vô ngã cũng không phá gia đình

Vô ngã không nói:

“Không có cha, không có mẹ, không có con.”

Ở mức quy ước:

những quan hệ ấy hoàn toàn có ý nghĩa.

Vô ngã chỉ giúp thấy:

không có một cái Tôi bất biến

để ta có thể nói:

“Đây là con của tôi nên nó phải mãi mãi thuộc về tôi.”

77. Tánh Không cũng không biến tình thân thành hư vô

Trong Đại thừa:

thấy các pháp Không

không có nghĩa:

tình cha mẹ – con cái không quan trọng.

Ngược lại:

vì các pháp do duyên,

nên:

hành động của ta thực sự ảnh hưởng đến nhau.

Tánh Không:

không xóa Từ bi.

Trong lý tưởng Đại thừa:

TRÍ TUỆ VÀ ĐẠI BI

phải đi cùng nhau.

78. Bồ-tát đạo còn mở rộng tình thương

Tình thương tự nhiên của cha mẹ đối với con:

rất mạnh.

Một hướng quán trong truyền thống Đại thừa là:

từ kinh nghiệm tình thương ấy

mở rộng:

sự quan tâm

đến:

những chúng sinh khác.

Không phải:

thương con ít lại.

Mà:

MỞ RỘNG PHẠM VI CỦA TÂM.

79. Nhưng người gần nhất thường là nơi khó tu nhất

Ta có thể nói:

“Mong tất cả chúng sinh an vui.”

rất dễ.

Nhưng khi con:

không nghe lời,

làm trái ý,

khiến ta mất mặt,

thì:

sân lập tức xuất hiện.

Vì vậy:

GIA ĐÌNH

có thể là nơi:

giáo pháp được kiểm nghiệm rất thật.

80. Một bài thực hành cho cha mẹ khi đang giận con

Trước khi:

quát,

đánh,

nhắn một tin dài,

hãy dừng.

Nhận:

“SÂN ĐANG CÓ.”

Rồi hỏi:

“TÔI ĐANG MUỐN DẠY CON, HAY ĐANG MUỐN XẢ SÂN LÊN CON?”

Hai điều:

hoàn toàn khác nhau.

81. Kỷ luật trong sân rất dễ biến thành trừng phạt

Kỷ luật hỏi:

“Làm sao giúp con hiểu hậu quả và học cách chịu trách nhiệm?”

Sân hỏi:

“Làm sao cho nó đau để nó biết sợ?”

Bên ngoài:

đôi khi hành động trông gần giống.

Nhưng:

tác ý rất khác.

82. Một bài thực hành khi đang lo cho con

Hỏi:

“CÓ VIỆC GÌ TÔI CÓ THỂ LÀM NGAY?”

Nếu có:

làm.

Nếu không:

nhận ra rằng suy nghĩ thêm một trăm vòng

không nhất thiết:

bảo vệ con tốt hơn.

Khi đó:

trở về hơi thở,

thân,

hiện tại.

Đây là:

TỪ + TRÁCH NHIỆM + XẢ.

83. Một bài thực hành khi con trưởng thành

Trước khi cho lời khuyên, có thể hỏi:

“Con muốn bố/mẹ chỉ nghe, hay muốn nghe ý kiến?”

Một câu rất đơn giản:

có thể thay đổi cả quan hệ.

Nó cho thấy:

CHA MẸ VẪN QUAN TÂM

nhưng:

TÔN TRỌNG QUYỀN TỰ QUYẾT CỦA CON.

84. Một bài thực hành cho người con

Khi cha mẹ nói điều khó nghe:

đừng lập tức phản ứng.

Hỏi:

“ĐÂY LÀ TÌNH THƯƠNG ĐƯỢC DIỄN ĐẠT VỤNG VỀ, HAY THỰC SỰ LÀ HÀNH VI KIỂM SOÁT CẦN ĐẶT RANH GIỚI?”

Có khi:

là cái thứ nhất.

Có khi:

là cái thứ hai.

Có khi:

cả hai.

Chánh niệm giúp:

không vội đơn giản hóa.

85. Bảng phân biệt thực tế

86. Có thể tóm lại bằng ba câu

ÁI NÓI:

“CON LÀ CỦA TÔI.”

TRÁCH NHIỆM NÓI:

“VÌ TÔI LÀ CHA/MẸ, CÓ NHỮNG VIỆC TÔI PHẢI LÀM.”

LÒNG TỪ NÓI:

“MONG CON ĐƯỢC AN LÀNH, NGAY CẢ KHI CUỘC ĐỜI CON KHÔNG HOÀN TOÀN GIỐNG ĐIỀU TÔI MUỐN.”

Ba câu:

cho thấy ba hướng tâm rất khác.

87. Nhưng lòng từ cần thêm trí tuệ

Nếu chỉ nói:

“Miễn con vui là được,”

thì:

chưa đủ.

Một đứa trẻ:

có thể vui với điều gây hại.

Một người trưởng thành:

có thể đang lựa chọn bất thiện.

Do đó tình thương Phật giáo không phải:

“CON MUỐN GÌ CŨNG ĐƯỢC.”

Mà gần hơn với:

“MONG CON CÓ ĐƯỢC HẠNH PHÚC KHÔNG DẪN ĐẾN KHỔ CHO MÌNH VÀ NGƯỜI.”

88. Và trách nhiệm cần thêm lòng từ

Nếu chỉ có:

trách nhiệm

mà thiếu tình thương,

gia đình có thể trở thành:

một hệ thống nghĩa vụ lạnh lùng.

học.

ăn.

làm.

thành công.

trả ơn.

Con người:

không phải dự án quản trị.

Do đó:

TRÁCH NHIỆM + TỪ BI

phải đi cùng nhau.

89. Và cả hai cần Xả

Bởi cuối cùng:

cha mẹ không thể bảo vệ con khỏi:

GIÀ.

BỆNH.

CHẾT.

VÔ THƯỜNG.

Không thể:

bảo đảm mọi lựa chọn đúng.

Không thể:

sống thay.

Không thể:

giữ con mãi.

Nhận ra điều ấy:

rất đau.

Nhưng cũng:

rất thật.

90. Một tiến trình tình thương trưởng thành

Có thể hình dung:

“CON LÀ CỦA TÔI”

↓

“TÔI PHẢI BẢO VỆ CON”

↓

“TÔI PHẢI DẠY CON TỰ BẢO VỆ MÌNH”

↓

“TÔI CÓ THỂ HƯỚNG DẪN NHƯNG KHÔNG THỂ SỐNG THAY”

↓

“CON CÓ NHÂN DUYÊN VÀ TRÁCH NHIỆM CỦA CON”

↓

“TÔI VẪN THƯƠNG, NHƯNG KHÔNG CẦN SỞ HỮU”

↓

TỪ + BI + HỶ + XẢ.

91. Tình thương không chấp không phải tình thương ít hơn

Đây có lẽ là điểm quan trọng nhất.

Không chấp:

không có nghĩa:

BỚT THƯƠNG.

Nó có thể nghĩa:

BỚT SỞ HỮU.

BỚT KIỂM SOÁT.

BỚT SỢ HÃI.

BỚT DÙNG CON ĐỂ XÂY CÁI TÔI.

BỚT ĐÒI CON PHẢI TRẢ LẠI TÌNH THƯƠNG THEO CÁCH MÌNH MUỐN.

Và đồng thời:

THÊM TÔN TRỌNG.

THÊM TRÍ TUỆ.

THÊM TỰ DO.

THÊM TỪ BI.

Kết luận

Cha mẹ thương con:

không phải điều Phật giáo muốn phá bỏ.

Điều cần được nhìn sâu là:

TRONG TÌNH THƯƠNG ẤY CÓ NHỮNG GÌ?

Có:

Từ?

Bi?

trách nhiệm?

hy sinh?

Hay còn:

Ái?

Thủ?

sợ hãi?

ngã mạn?

kỳ vọng?

kiểm soát?

Thông thường:

CÓ TẤT CẢ.

Tu tập không phải:

một ngày tuyên bố:

“Từ nay tôi không chấp con nữa.”

Mà là từng lần:

con trái ý,

con thất bại,

con trưởng thành,

con rời nhà,

con chọn khác mình,

ta nhận ra:

“ĐÂY LÀ TÌNH THƯƠNG HAY ĐÂY LÀ NỖI SỢ CỦA TÔI?”

“ĐÂY LÀ TRÁCH NHIỆM HAY NHU CẦU KIỂM SOÁT?”

“TÔI ĐANG MUỐN ĐIỀU TỐT CHO CON HAY MUỐN CON TRỞ THÀNH ĐIỀU TÔI MUỐN?”

Từ đó, tình thương có thể chuyển dần:

TỪ SỞ HỮU → SANG CHĂM SÓC.

TỪ KIỂM SOÁT → SANG HƯỚNG DẪN.

TỪ KỲ VỌNG → SANG ĐỒNG HÀNH.

TỪ LO SỢ → SANG TRÁCH NHIỆM.

TỪ “CON PHẢI LÀM TÔI HẠNH PHÚC” → SANG “MONG CON BIẾT CÁCH SỐNG LÀNH MẠNH VÀ TỰ DO.”

Và cuối cùng:

TỪ “CON LÀ CỦA TÔI”

đến:

“CON LÀ MỘT CON NGƯỜI MÀ TÔI CÓ NHÂN DUYÊN RẤT SÂU ĐỂ YÊU THƯƠNG, CHĂM SÓC VÀ ĐỒNG HÀNH.”

Nhưng:

không thể giữ mãi.

Không thể:

sống thay.

Không thể:

ngăn mọi Khổ.

Không thể:

chống lại Vô thường.

Cha mẹ có thể trao:

TÌNH THƯƠNG.

GIÁO DỤC.

GIỚI HẠN.

KINH NGHIỆM.

ĐIỀU KIỆN.

MỘT TẤM GƯƠNG ĐẠO ĐỨC.

Rồi đến một lúc:

PHẢI TRAO LẠI CUỘC ĐỜI CHO CHÍNH NGƯỜI CON.

Có lẽ đó là một trong những hình thức khó nhất nhưng đẹp nhất của tình thương:

VẪN THƯƠNG RẤT SÂU,

NHƯNG KHÔNG CẦN BIẾN NGƯỜI MÌNH THƯƠNG THÀNH SỞ HỮU CỦA MÌNH.