Đối diện cái chết – Người học Phật chuẩn bị điều gì?
Báo lỗi nội dung
Đối diện cái chết – Người học Phật chuẩn bị điều gì?
Đối diện cái chết – Người học Phật chuẩn bị điều gì?
Trả lời ngắn
Người học Phật chuẩn bị cho cái chết không phải chủ yếu bằng cách:
đoán mình sẽ chết khi nào,
tìm một nghi thức bảo đảm đời sau,
cố biết mình sẽ tái sinh ở đâu,
hoặc đợi đến những phút cuối mới bắt đầu tu.
Sự chuẩn bị sâu hơn là:
HỌC CÁCH SỐNG
ĐỂ KHI CÁI CHẾT ĐẾN
KHÔNG CÒN QUÁ NHIỀU ĐIỀU PHẢI HOẢNG LOẠN GIỮ LẤY.
Có thể cô đọng thành sáu điều:
Nhớ rằng mình chắc chắn sẽ chết.
Không biết mình sẽ chết khi nào.
Sống sao để ít phải hối tiếc.
Giảm tham, sân, si và những chấp thủ lớn.
Chuẩn bị những trách nhiệm thực tế trước khi chết.
Tu tập ngay khi còn khỏe, thay vì chờ đến lúc hấp hối.
Niệm chết trong Phật giáo vì vậy không phải:
học cách yêu cái chết.
Mà là:
HỌC CÁCH KHÔNG LÃNG PHÍ SỰ SỐNG.
1. Cái chết không phải thất bại bất thường của cuộc đời
Con người thường sống như thể:
chết là chuyện xảy ra cho người khác.
Ta biết bằng lý trí:
ai cũng chết.
Nhưng trong đời sống:
ta thường hành động như mình còn rất nhiều thời gian.
Phật giáo đặt cái chết trở lại:
đúng vị trí của nó.
CÓ SINH
THÌ CÓ GIÀ, BỆNH VÀ CHẾT.
Đây không phải:
hình phạt.
Cũng không phải:
bằng chứng cuộc đời vô nghĩa.
Nó là:
đặc tính của đời sống hữu vi.
2. Vấn đề không phải “Có chết không?”
Câu trả lời:
chắc chắn.
Câu hỏi thực sự là:
“KHI NÀO?”
Và câu trả lời:
không biết.
Ta có thể chết:
khi già,
khi trẻ,
vì bệnh,
tai nạn,
hoặc những nguyên nhân không dự đoán được.
Hai sự thật đi cùng nhau:
CÁI CHẾT LÀ CHẮC CHẮN.
THỜI ĐIỂM CHẾT LÀ BẤT ĐỊNH.
Chính khoảng cách giữa hai điều này:
tạo nên tính cấp thiết của tu tập.
3. Niệm chết là gì?
Trong truyền thống Phật giáo, maraṇasati thường được dịch là:
niệm chết,
nhớ nghĩ về cái chết,
quán niệm về sự chết.
Nó không có nghĩa:
ám ảnh về xác chết cả ngày.
Mục đích là:
phá ảo tưởng rằng mình còn vô hạn thời gian.
Một người nhớ đến cái chết đúng cách sẽ không nhất thiết:
bi quan hơn.
Có thể họ lại:
sống tỉnh táo hơn.
4. Niệm chết ≠ Muốn chết
Đây là ranh giới phải phân biệt rõ.
NHỚ MÌNH SẼ CHẾT
≠
MUỐN MÌNH CHẾT.
Niệm chết nhằm:
giảm phóng dật,
tăng tinh tấn,
giúp thấy Vô thường,
làm rõ điều gì thật sự quan trọng.
Nó không nhằm:
nuôi tuyệt vọng,
chán ghét cuộc sống,
hay thúc đẩy ý muốn biến mất.
Nếu việc quán chết khiến một người rơi vào:
tuyệt vọng,
ám ảnh tự hủy,
thì đó không còn là cách thực hành phù hợp và cần được điều chỉnh, đồng thời tìm sự hỗ trợ thích hợp.
5. “Tôi sẽ chết” khác “Tôi đang chết”
Ta thường đặt cái chết ở:
tương lai xa.
Nhưng về mặt sinh học:
đời sống đang thay đổi từng ngày.
Cơ thể:
già đi.
Tế bào:
thay đổi.
Sức khỏe:
không đứng yên.
Do đó quán chết không phải:
tưởng tượng một sự kiện xa lạ.
Nó là nhìn thấy:
ĐỜI SỐNG NÀY ĐANG ĐI VỀ PHÍA CHIA LÌA.
6. Vô thường trở nên thật khi chạm đến chính mình
Nói:
“Mọi thứ đều vô thường”
rất dễ.
Nhưng khi nghe:
“Thân này sẽ chết,”
Vô thường:
không còn chỉ là khái niệm.
Ta nhận ra:
khuôn mặt này sẽ mất,
cơ thể này sẽ mất,
chức vụ này sẽ mất,
tài sản này phải để lại,
những người mình yêu rồi cũng phải chia lìa.
Đó là lúc:
VÔ THƯỜNG TỪ KIẾN THỨC
BẮT ĐẦU TRỞ THÀNH PHÁP QUÁN.
7. Nhưng quán chết không phải để phủ nhận giá trị cuộc sống
Một bông hoa:
sẽ tàn
không có nghĩa:
nó vô giá trị.
Một cuộc gặp:
sẽ kết thúc
không có nghĩa:
nó vô nghĩa.
Một đời người:
hữu hạn
không có nghĩa:
không đáng sống.
Ngược lại:
CHÍNH VÌ HỮU HẠN
NÊN THỜI GIAN CÓ GIÁ TRỊ.
8. Nếu còn một năm để sống thì sao?
Niệm chết có thể đặt một câu hỏi:
“Nếu biết chỉ còn một năm, tôi sẽ sống khác điều gì?”
Có thể ta sẽ:
bớt tranh những chuyện nhỏ,
gọi cho cha mẹ,
xin lỗi một người,
dành thời gian cho con,
ngừng một cuộc thù hận,
bắt đầu tu tập nghiêm túc,
hoàn thành một trách nhiệm còn bỏ dở.
Nhưng rồi cần hỏi tiếp:
“TẠI SAO PHẢI ĐỢI BIẾT MÌNH CHỈ CÒN MỘT NĂM?”
9. Nếu chỉ còn một ngày?
Câu hỏi trở nên sắc hơn:
còn cần thắng cuộc tranh cãi hôm qua không?
còn cần giữ mối hận mười năm không?
còn cần chứng minh mình hơn người không?
còn cần thêm một món đồ chỉ để được công nhận không?
Cái chết:
không trả lời mọi câu hỏi.
Nhưng nó có khả năng:
LÀM LỘ RA NHIỀU THỨ VỐN KHÔNG QUAN TRỌNG NHƯ TA TƯỞNG.
10. Điều gì đi theo ta?
Khi chết:
tài khoản ngân hàng không đi theo.
chức vụ không đi theo.
ngôi nhà không đi theo.
bằng cấp không đi theo.
lượt thích không đi theo.
Trong khung nghiệp và tái sinh của Phật giáo, điều được nhấn mạnh là:
NGHIỆP.
Tức là:
những hành động có tác ý,
những khuynh hướng tâm được nuôi dưỡng,
những điều thiện và bất thiện đã được tạo.
11. Nhưng đừng biến nghiệp thành “hành lý linh hồn”
Không nên hình dung:
có một linh hồn mang một chiếc vali nghiệp đi sang đời sau.
Phật giáo không cần một:
tự ngã bất biến
để giải thích:
tính liên tục nhân quả.
Nghiệp là:
một phần của dòng điều kiện.
Không phải:
vật chất được cất trong linh hồn.
12. Cái chết không làm một cái Ta bất biến chuyển nhà
Nếu hiểu tái sinh theo Phật giáo:
không phải linh hồn A rời thân A rồi nhập thân B.
Duyên khởi cho phép nói:
CÓ TÍNH LIÊN TỤC NHÂN QUẢ
MÀ KHÔNG CẦN MỘT THỰC THỂ BẤT BIẾN ĐƯỢC CHUYỂN GIAO.
Do đó chuẩn bị chết không phải:
chuẩn bị cho “linh hồn của tôi” lên đường.
Mà là:
thanh lọc những điều kiện của thân–tâm ngay trong hiện tại.
13. Vậy tâm cuối cùng có quan trọng không?
Trong nhiều truyền thống Phật giáo:
trạng thái tâm cận tử được xem là quan trọng.
Điều này tạo ra những thực hành:
nhắc Phật,
niệm Phật,
tụng kinh,
tạo môi trường yên tĩnh,
nhắc người hấp hối về điều thiện.
Nhưng cần tránh một hiểu lầm:
CẢ CUỘC ĐỜI BẤT THIỆN
KHÔNG THỂ ĐƯỢC XEM NHƯ KHÔNG CÓ GÌ
CHỈ NHỜ MỘT KHOẢNH KHẮC CUỐI.
14. Tâm cuối đời không tách khỏi cách ta đã sống
Nếu cả đời:
tập sân,
thì khi yếu:
sân có thể rất dễ xuất hiện.
Nếu cả đời:
tập tham,
khi mất:
tâm dễ nắm giữ.
Nếu cả đời:
tập niệm,
bố thí,
từ,
giới,
thì những phẩm chất ấy:
đã có nền tảng.
Vì vậy:
CHUẨN BỊ TÂM LÚC CHẾT
BẮT ĐẦU TỪ CÁCH SỐNG HÔM NAY.
15. Đừng đợi hấp hối mới học buông
Khi khỏe:
một món đồ mất đã nổi giận.
Khi trẻ:
một lời xúc phạm đã không chịu nổi.
Khi thành công:
một chức vụ đã không thể buông.
Thì không nên mặc nhiên nghĩ:
khi toàn bộ thân này sắp mất,
mình sẽ:
buông rất dễ.
Buông bỏ:
LÀ MỘT KỸ NĂNG CẦN ĐƯỢC HUẤN LUYỆN.
16. Mỗi lần mất một thứ là một bài tập nhỏ về cái chết
Ta mất:
một món đồ.
một cơ hội.
một mối quan hệ.
tuổi trẻ.
sức khỏe.
địa vị.
Mỗi lần như vậy:
một phần thế giới “của tôi” bị lấy đi.
Nếu biết quan sát:
những mất mát nhỏ
có thể trở thành:
BÀI TẬP BUÔNG TRƯỚC SỰ MẤT MÁT CUỐI CÙNG.
17. Người học Phật chuẩn bị cái chết bằng Giới
Tại sao Giới quan trọng?
Bởi một trong những thứ làm con người bất an trước cái chết là:
HỐI HẬN.
Tôi đã làm hại ai?
Tôi đã lừa ai?
Tôi đã bỏ mặc ai?
Có điều gì tôi không dám đối diện?
Một đời sống có giới:
không bảo đảm không có khó khăn.
Nhưng nó giúp:
GIẢM NHỮNG ĐIỀU PHẢI SỢ KHI NHÌN LẠI.
18. Giới tạo một nền đất tương đối an ổn
Không sát sinh.
Không lấy của không cho.
Không tà hạnh.
Không nói dối gây hại.
Không để chất say dẫn đến phóng dật.
Đây không chỉ là:
quy định đạo đức.
Nó còn giúp một người có thể nhìn lại đời mình và nói:
“Tôi đã cố gắng không xây hạnh phúc của mình trên đau khổ của người khác.”
Đó là:
một tài sản rất lớn khi đối diện cái chết.
19. Chuẩn bị bằng bố thí
Bố thí không chỉ tạo phước.
Nó còn huấn luyện:
BUÔNG.
Khi cho đi:
ta thực hành không nắm giữ.
Mỗi lần cho:
một chút tài sản,
thời gian,
công sức,
ta đang tập:
thứ cuối cùng rồi cũng phải làm với toàn bộ tài sản của mình.
Bởi khi chết:
TẤT CẢ ĐỀU PHẢI ĐỂ LẠI.
20. Bố thí là tập chết một phần của sự sở hữu
Điều này không có nghĩa:
cho hết tài sản.
Người cư sĩ vẫn cần:
chăm sóc bản thân,
gia đình,
trách nhiệm.
Nhưng bố thí nhắc:
“Của tôi” không phải quan hệ tuyệt đối.
Hôm nay:
mình chủ động cho đi.
Một ngày:
Vô thường sẽ khiến mình phải bỏ lại tất cả.
21. Chuẩn bị bằng tâm Từ
Nếu phải chết hôm nay:
ta có muốn mang theo một cuộc thù hận không?
Một người có thể đã:
làm ta đau.
Không phải vì sắp chết mà:
việc họ làm trở thành đúng.
Nhưng ta có thể hỏi:
“TÔI CÓ CẦN TIẾP TỤC ĐỂ NGƯỜI NÀY SỐNG TRONG TÂM TÔI BẰNG SÂN HẬN KHÔNG?”
Buông sân:
trước hết giải phóng chính tâm mình.
22. Tha thứ ≠ Nói rằng người kia không sai
Một người có thể:
tha thứ
mà vẫn:
giữ ranh giới.
Có thể:
không trả thù
mà vẫn:
yêu cầu trách nhiệm.
Có thể:
buông sân
mà không:
quay lại quan hệ nguy hiểm.
Điều cần buông trước cái chết không nhất thiết là:
sự thật.
Mà là:
SỰ THIÊU ĐỐT CỦA SÂN HẬN.
23. Chuẩn bị bằng lời xin lỗi
Có những điều:
tiền không giải quyết được.
Một câu:
“Tôi xin lỗi.”
Có thể cần:
rất nhiều năm mới đủ can đảm nói.
Niệm chết nhắc:
ĐỪNG MẶC ĐỊNH RẰNG MÌNH LUÔN CÒN NGÀY MAI ĐỂ XIN LỖI.
Nếu có thể sửa:
hãy sửa.
Nếu có thể bồi thường:
hãy bồi thường.
Nếu có thể nói:
hãy nói khi còn cơ hội.
24. Chuẩn bị bằng lời cảm ơn
Nhiều người chỉ nói:
lời hay nhất
khi:
đứng trước quan tài.
Nhưng người nằm đó:
không còn nghe theo cách thông thường nữa.
Nếu biết ơn:
hãy nói khi người kia còn sống.
Nếu thương:
hãy thể hiện khi còn có thể.
Niệm chết dạy:
ĐỪNG ĐỂ TẤT CẢ TÌNH THƯƠNG TRỞ THÀNH ĐIẾU VĂN.
25. Chuẩn bị bằng Chánh niệm
Chánh niệm huấn luyện:
biết điều đang xảy ra
mà không lập tức:
chạy theo phản ứng.
Trong đời sống:
đau → sân.
được → tham.
mất → hoảng.
Qua tu tập:
cảm thọ được biết là cảm thọ.
sợ được biết là sợ.
đau được biết là đau.
Điều này rất quan trọng khi:
cơ thể suy yếu.
26. Người giác ngộ vẫn có thể có đau thân
Phật giáo không hứa:
tu rồi thân sẽ không đau khi bệnh hoặc chết.
Cơ thể:
vẫn thuộc quy luật sinh học.
Điều được tu tập là:
ĐỪNG ĐỂ ĐAU THÂN TỰ ĐỘNG TRỞ THÀNH KHỔ TÂM VÔ HẠN.
Đây liên hệ trực tiếp với:
hình ảnh “mũi tên thứ hai.”
27. Đau ≠ Khổ hoàn toàn giống nhau
Có:
cảm giác đau.
Rồi có thể xuất hiện:
“Tại sao là tôi?”
“Không được xảy ra!”
“Tôi không chịu nổi!”
“Tôi sắp mất tất cả!”
Phần thứ hai:
có thể làm đau tăng thành một thế giới khổ.
Tu tập không nhất thiết xóa:
mũi tên thân thể.
Nhưng có thể giảm:
NHỮNG MŨI TÊN TÂM TỰ BẮN THÊM.
28. Sợ chết có phải sai không?
Không.
Sợ chết:
là phản ứng rất con người.
Không cần:
xấu hổ vì mình sợ.
Không cần giả:
“Tôi học Phật nên tôi không sợ gì.”
Có thể thành thật:
“Đang có sợ.”
Rồi quan sát:
sợ điều gì?
29. Ta thực sự sợ điều gì khi sợ chết?
Có thể là:
sợ đau.
sợ mất kiểm soát.
sợ chia lìa người thân.
sợ không tồn tại.
sợ tái sinh xấu.
sợ những việc chưa hoàn thành.
sợ điều mình đã làm.
sợ cái không biết.
Khi gọi đúng tên:
nỗi sợ trở nên cụ thể hơn.
Và thứ cụ thể:
có thể được chăm sóc.
30. Sợ đau thì chuẩn bị y tế
Không phải mọi nỗi sợ đều giải quyết bằng:
thiền.
Nếu sợ:
đau đớn cuối đời,
có thể tìm hiểu:
chăm sóc giảm nhẹ,
kiểm soát đau,
kế hoạch điều trị,
người đại diện y tế,
mong muốn của mình khi mất khả năng quyết định.
Phật pháp:
không chống lại y học.
31. Dùng thuốc giảm đau có làm mất Chánh niệm không?
Không thể trả lời bằng:
một quy tắc cứng nhắc cho mọi trường hợp.
Mục tiêu y khoa là:
giảm đau và khổ không cần thiết.
Một người có thể trao đổi trước với:
bác sĩ và gia đình
về mong muốn:
giữ mức tỉnh táo phù hợp nếu có thể.
Nhưng không nên biến:
chịu đau tối đa
thành:
thành tích tu tập.
ĐAU NHIỀU HƠN
KHÔNG TỰ ĐỘNG CÓ NGHĨA
TU GIỎI HƠN.
32. Chăm sóc giảm nhẹ không phải đầu hàng
Khi bệnh không còn khả năng chữa khỏi:
mục tiêu điều trị có thể thay đổi.
Từ:
chữa bệnh bằng mọi giá
sang:
giảm đau,
giữ phẩm giá,
hỗ trợ tâm lý,
hỗ trợ gia đình,
tạo điều kiện cho những ngày cuối có chất lượng.
Điều này:
không nhất thiết trái với Phật pháp.
33. Người học Phật có phải kéo dài sự sống bằng mọi giá?
Không thể rút từ Phật pháp một công thức đơn giản:
“Luôn phải kéo dài mọi chức năng sinh học càng lâu càng tốt.”
Các quyết định cuối đời có thể liên quan:
tình trạng bệnh,
lợi ích và gánh nặng điều trị,
ý nguyện bệnh nhân,
khả năng hồi phục,
nguyên tắc đạo đức và pháp luật.
Cần phân biệt:
chủ động gây chết
với:
không tiếp tục một can thiệp y khoa vô ích hoặc quá gánh nặng.
Đây là lĩnh vực cần:
bác sĩ, gia đình và người bệnh cùng cân nhắc kỹ.
34. Chuẩn bị cái chết cũng là chuẩn bị giấy tờ
Đây là phần rất ít “tâm linh” nhưng:
cực kỳ có trách nhiệm.
Có thể chuẩn bị:
di chúc,
tài sản,
nợ,
tài khoản,
bảo hiểm,
người liên hệ,
mong muốn y tế,
tang lễ,
người chăm sóc con nhỏ nếu cần,
các giấy tờ quan trọng.
Điều này giúp:
NGƯỜI Ở LẠI BỚT KHỔ.
35. Đừng để gia đình phải đoán mọi thứ
Khi một người không còn khả năng nói:
gia đình có thể tranh cãi:
“Ông muốn thế nào?”
“Có tiếp tục điều trị không?”
“Tang lễ ra sao?”
“Tài sản chia thế nào?”
Một phần của lòng từ là:
NÓI TRƯỚC KHI CÒN CÓ THỂ NÓI.
36. Di chúc không phải điềm xấu
Nhiều người sợ:
viết di chúc giống như gọi cái chết đến.
Nhưng cái chết:
không chờ di chúc.
Chuẩn bị:
không làm cái chết đến sớm hơn.
Nó chỉ làm:
hậu quả của cái chết bớt hỗn loạn.
37. Dọn dẹp những món nợ
Không chỉ:
nợ tiền.
Còn có:
lời hứa,
trách nhiệm,
xung đột,
việc chưa nói,
tài sản chưa rõ,
những điều người khác phụ thuộc vào mình.
Không thể hoàn thành:
mọi thứ.
Nhưng có thể giảm:
NHỮNG NÚT THẮT KHÔNG CẦN THIẾT.
38. Chuẩn bị cho cái chết không phải làm xong “danh sách cuộc đời”
Một người có thể nghĩ:
“Tôi phải hoàn thành mọi ước mơ rồi mới chết được.”
Nhưng danh sách:
có thể dài mãi.
Xong một mục:
lại có mục khác.
Nếu bình an phụ thuộc vào:
hoàn thành toàn bộ thế giới,
ta sẽ:
không bao giờ sẵn sàng.
Một phần của chuẩn bị là:
CHẤP NHẬN RẰNG ĐỜI MÌNH CÓ THỂ KẾT THÚC
TRONG KHI VẪN CÒN NHỮNG VIỆC CHƯA XONG.
39. “Chưa xong” là bản chất của đời sống
Khi chết:
có thể vẫn còn sách chưa đọc.
nơi chưa đến.
dự án chưa xong.
người chưa gặp.
điều chưa hiểu.
kế hoạch chưa thực hiện.
Không ai:
hoàn tất toàn bộ khả năng của cuộc đời.
Buông bỏ bao gồm:
CHẤP NHẬN SỰ DỞ DANG.
40. Điều khó buông nhất có thể không phải tài sản
Có thể là:
con cái.
cha mẹ.
người bạn đời.
danh dự.
một dự án.
một giấc mơ.
chính hình ảnh về bản thân.
Người học Phật không cần:
ngừng yêu.
Nhưng học:
YÊU MÀ BIẾT RẰNG KHÔNG THỂ GIỮ MÃI.
41. “Tôi chết rồi ai chăm con tôi?”
Đây là nỗi lo:
hoàn toàn thực tế.
Không nên trả lời bằng:
“Buông đi.”
Trí tuệ trước hết có thể làm:
bảo hiểm,
người giám hộ,
kế hoạch tài chính,
thông tin y tế,
mạng lưới người thân.
Sau khi đã làm:
điều có thể làm,
ta học:
BUÔNG PHẦN KHÔNG THỂ KIỂM SOÁT.
42. Tùy duyên không phải phó mặc
Đối diện cái chết cũng vậy.
Không phải:
“Ai rồi cũng chết, chuẩn bị làm gì.”
Ngược lại:
vì sẽ chết
nên:
chuẩn bị.
Ta làm:
điều có thể.
Rồi chấp nhận:
phần không thể quyết định.
TRÁCH NHIỆM + BUÔNG
KHÁC
PHÓ MẶC.
43. Người hấp hối cần gì?
Không phải ai cũng cần:
rất nhiều người đứng quanh tụng thật lớn.
Có người cần:
yên tĩnh.
Có người cần:
nghe niệm Phật.
Có người cần:
một người thân nắm tay.
Có người cần:
nghe nhắc về những việc thiện mình đã làm.
Có người cần:
nói lời cuối.
Điều quan trọng là:
TÔN TRỌNG NGƯỜI ĐANG CHẾT.
44. Đừng biến giờ phút cuối thành cuộc tranh luận tôn giáo
Nếu người hấp hối:
thuộc một truyền thống khác,
không nên lợi dụng lúc họ yếu để:
ép thay đổi niềm tin.
Có thể hỗ trợ:
theo tín ngưỡng và nguyện vọng của họ,
miễn không gây hại.
Từ bi:
quan trọng hơn chiến thắng một cuộc tranh luận.
45. Có nên khóc trước người hấp hối?
Không cần biến thành quy tắc:
“Tuyệt đối không được khóc.”
Đau buồn:
là phản ứng tự nhiên.
Nhưng nếu có thể:
tránh làm người hấp hối thêm hoảng loạn,
tránh níu kéo bằng những lời như:
“Đừng chết, anh không được bỏ em!”
Có thể thay bằng:
lời yêu thương,
biết ơn,
tha thứ,
an tâm.
46. “Hãy buông đi” cũng cần nói bằng tình thương
Đừng biến:
buông bỏ
thành:
mệnh lệnh lạnh lùng.
Người đang chết:
có thể rất sợ.
Đôi khi điều cần hơn triết lý là:
một giọng nói bình tĩnh,
sự hiện diện,
một bàn tay,
cảm giác rằng những người ở lại sẽ cố gắng ổn.
47. Niệm Phật lúc lâm chung có ý nghĩa gì?
Trong các truyền thống Tịnh độ:
niệm danh hiệu Amitābha/A-di-đà
có vai trò rất quan trọng.
Nó liên hệ:
tín,
nguyện,
hành,
nhớ Phật,
nguyện sinh Tịnh độ,
và trong nhiều hệ thống là nguyện lực của Phật A-di-đà.
Không nên giản lược thành:
một câu thần chú bảo đảm tự động.
48. Niệm Phật cũng không chỉ dành cho phút cuối
Nếu cả đời:
chưa từng niệm,
chưa từng xây dựng niềm tin và thực hành,
rồi chỉ xem phút cuối như:
mẹo kỹ thuật,
thì đã bỏ qua:
chiều sâu của pháp môn.
Trong truyền thống Tịnh độ:
ĐỜI SỐNG VÀ LÂM CHUNG
KHÔNG NÊN TÁCH RỜI HOÀN TOÀN.
49. Theravāda chuẩn bị cái chết thế nào?
Các thực hành nổi bật có thể gồm:
niệm chết,
giữ giới,
bố thí,
niệm Phật,
niệm Pháp,
niệm Tăng,
quán Vô thường,
phát triển tâm từ,
Chánh niệm.
Trọng tâm là:
huấn luyện tâm trước khi khủng hoảng xảy ra.
Không nên giản lược Theravāda thành:
chỉ quan sát hơi thở lúc chết.
50. Đại thừa chuẩn bị thế nào?
Đại thừa có nhiều phương pháp tùy truyền thống:
niệm Phật,
Bồ-đề tâm,
sám hối,
tụng kinh,
quán Vô thường,
hồi hướng,
phát nguyện,
quán Không,
thực hành từ bi.
Điểm chung sâu hơn là:
KHÔNG ĐỂ CÁI CHẾT TRỞ THÀNH LÚC CÁI TÔI NẮM GIỮ MỌI THỨ TUYỆT VỌNG NHẤT.
51. Kim Cương thừa nhìn cái chết đặc biệt thế nào?
Trong Phật giáo Tây Tạng và Kim Cương thừa:
quá trình chết,
các giai đoạn tan rã,
trạng thái trung gian,
thực hành phowa,
nhận biết bản tính tâm
được phát triển thành:
những hệ thống rất chi tiết.
Nhưng cần lưu ý:
đây là những phát triển đặc thù của các truyền thống về sau.
Không nên trình bày toàn bộ chúng như:
mô tả thống nhất của tất cả Phật giáo.
52. Bardo có phải giáo lý chung của mọi Phật giáo?
Không.
Những hệ thống về:
trạng thái trung gian
có lịch sử và cách giải thích khác nhau.
Phật giáo Tây Tạng:
phát triển giáo lý bardo rất mạnh.
Theravāda chính thống:
thường không xây dựng mô hình trung hữu theo cùng cách.
Do đó:
KHÔNG NÊN BIẾN MỘT MÔ HÌNH TRUYỀN THỐNG
THÀNH MÔ TẢ DUY NHẤT VỀ CÁI CHẾT.
53. Người học Phật có cần biết chính xác sau khi chết xảy ra gì không?
Phật giáo có:
những giáo lý về nghiệp và tái sinh.
Các truyền thống có:
những mô hình chi tiết khác nhau.
Nhưng về thực hành, có một điều rất đáng chú ý:
TA KHÔNG CẦN GIẢI QUYẾT TOÀN BỘ BẢN ĐỒ VŨ TRỤ
MỚI CÓ THỂ SỐNG THIỆN HÔM NAY.
Ngay bây giờ ta đã có thể:
bớt sát hại,
bớt nói dối,
bớt sân,
bớt tham,
tăng bố thí,
tăng Chánh niệm.
54. Không chắc chắn về đời sau không phải lý do sống buông thả
Ngay cả một người còn:
nhiều câu hỏi về tái sinh
vẫn có thể thấy:
tham gây khổ,
sân gây khổ,
lừa dối phá quan hệ,
từ bi làm đời sống khác đi,
Chánh niệm giúp thấy phản ứng.
Do đó thực hành không nhất thiết phải đợi:
giải quyết hết mọi câu hỏi siêu hình.
55. Nhưng cũng không nên xóa tái sinh khỏi Phật giáo cổ điển
Ngược lại, sẽ thiếu chính xác nếu trình bày:
nghiệp và tái sinh chỉ là biểu tượng tâm lý.
Trong kinh điển và phần lớn các truyền thống Phật giáo lịch sử:
tái sinh là một phần quan trọng của thế giới quan và con đường giải thoát.
Điều cần tránh là:
biến những mô hình ấy thành một linh hồn bất biến đi từ thân này sang thân khác.
56. Cái chết và Vô ngã
Khi sắp chết, một câu hỏi có thể trở nên rất mạnh:
“CÁI GÌ ĐANG BỊ MẤT?”
Thân:
vốn luôn thay đổi.
Cảm thọ:
sinh diệt.
Tưởng:
sinh diệt.
Các hành:
sinh diệt.
Thức:
sinh khởi tùy duyên.
Ta đã gọi:
toàn bộ tiến trình ấy
là:
“Tôi.”
Vô ngã không nói:
không có gì xảy ra.
Nó hỏi:
TRONG DÒNG SINH DIỆT NÀY
CÓ THỰC SỰ TÌM ĐƯỢC MỘT CÁI TA BẤT BIẾN ĐỂ GIỮ KHÔNG?
57. Vô ngã không phải lời an ủi rằng “Bạn không tồn tại”
Nói với người sắp chết:
“Không có bạn đâu, đừng sợ”
không phải:
cách diễn đạt hữu ích.
Vô ngã không phải:
phủ nhận con người đang đau và sợ.
Nó là tuệ quán sâu về:
tính không thường hằng,
không độc lập,
không thể làm chủ tuyệt đối
của thân–tâm.
58. Cái chết và chấp thủ
Ta không chỉ sợ:
cơ thể ngừng hoạt động.
Ta còn sợ mất:
“nhà của tôi,”
“con của tôi,”
“người yêu của tôi,”
“danh tiếng của tôi,”
“tương lai của tôi,”
“tôi.”
Do đó cái chết:
chạm trực tiếp vào Thủ.
CÁI CHẾT BUỘC TA BUÔNG
NHỮNG THỨ TA ĐÃ GỌI LÀ “CỦA TÔI.”
59. Vì vậy học buông không phải chuyện cuối đời
Mỗi ngày:
bớt một chút chiếm hữu.
Bớt:
“phải theo ý tôi.”
Bớt:
“phải là của tôi.”
Bớt:
“tôi phải thắng.”
Bớt:
“tôi không thể mất.”
Đó là:
CHUẨN BỊ CHO CÁI CHẾT
NGAY TRONG CÁCH SỐNG.
60. Người giác ngộ có chết không?
Có.
Giác ngộ:
không biến thân sinh học thành bất tử.
Đức Phật:
cũng già,
bệnh,
và thân cuối cùng chấm dứt.
Điều giải thoát không phải:
cơ thể khỏi chết.
Mà là:
CHẤM DỨT THAM ÁI, CHẤP THỦ VÀ NHỮNG ĐIỀU KIỆN DẪN ĐẾN TÁI HỮU VÀ KHỔ.
61. Niết-bàn ≠ Chết
Đây là điểm rất quan trọng.
Nếu Niết-bàn đơn giản là:
chết,
thì mọi sinh vật khi chết:
đều Niết-bàn.
Nhưng Phật giáo không dạy như vậy.
Một A-la-hán:
đã chứng Niết-bàn khi còn sống.
Vẫn:
đi,
ăn,
nói,
cảm nhận đau thân,
dạy người khác.
Do đó:
CHẾT
≠
GIẢI THOÁT.
62. Muốn chết ≠ Muốn Niết-bàn
Một người nghĩ:
“Tôi muốn biến mất để khỏi khổ.”
Trong ngôn ngữ Phật học, điều đó có thể gần với:
khát ái đối với không hiện hữu – vibhava-taṇhā.
Đó vẫn là:
ái.
Niết-bàn không phải:
chiến thắng của ý muốn tự hủy.
Giải thoát là:
chấm dứt chính cấu trúc tham ái và chấp thủ.
63. “Chết là hết” cũng không phải kết luận của Vô ngã
Vô ngã không có nghĩa:
có một cái Tôi thật,
rồi khi chết cái Tôi ấy bị tiêu diệt.
Đó vẫn có thể là:
đoạn kiến.
Phật giáo đặt vấn đề sâu hơn:
cái thực thể bất biến mà ta cho rằng bị tiêu diệt ấy có thực sự được tìm thấy ngay từ đầu hay không?
64. Cũng không nên đổi sang cực đoan đối diện
Không nên nói:
“Có một linh hồn thật bất tử rời cơ thể.”
Đó lại là:
một dạng thường kiến.
Giữa hai cực:
“MỘT CÁI TA TỒN TẠI VĨNH VIỄN”
và:
“MỘT CÁI TA THẬT BỊ TIÊU DIỆT,”
Phật giáo sử dụng:
Duyên khởi và Vô ngã
để phân tích:
tiến trình điều kiện.
65. Chuẩn bị cái chết bằng trí tuệ
Cuối cùng, người học Phật không chỉ chuẩn bị bằng:
nghi lễ.
Mà bằng việc thấy:
CÁI GÌ SINH DO DUYÊN
THÌ KHÔNG THỂ BẮT NÓ Ở LẠI MÃI.
Thân này:
có điều kiện.
Quan hệ:
có điều kiện.
Tài sản:
có điều kiện.
Danh tiếng:
có điều kiện.
Cảm xúc:
có điều kiện.
Vì vậy:
KHÔNG CÓ GÌ TRONG ĐÓ
CÓ THỂ ĐƯỢC GIỮ VĨNH VIỄN BẰNG Ý MUỐN.
66. Nhưng biết Vô thường không có nghĩa ngừng chăm sóc
Biết thân sẽ chết:
vẫn chữa bệnh.
Biết người thân sẽ mất:
vẫn yêu thương.
Biết tài sản vô thường:
vẫn quản lý.
Biết công việc không vĩnh viễn:
vẫn làm tốt.
Trí tuệ không nói:
“Rồi cũng mất, mặc kệ.”
Đó là:
phó mặc.
Trí tuệ nói:
“VÌ NÓ KHÔNG Ở MÃI
NÊN HÃY CHĂM SÓC ĐÚNG KHI NÓ CÒN Ở ĐÂY.”
67. Những hiểu lầm thường gặp
“Niệm chết là bi quan.”
Không.
Đúng cách, nó nhằm:
giảm phóng dật và tăng giá trị của đời sống.
“Người tu giỏi sẽ không sợ chết.”
Không nên tuyệt đối hóa.
Sợ có thể:
xuất hiện.
Điều quan trọng là:
tâm quan hệ với nỗi sợ thế nào.
“Chỉ cần niệm Phật đúng lúc chết là đủ.”
Quá đơn giản.
Các truyền thống niệm Phật có:
toàn bộ nền tảng tín–nguyện–hành và đời sống tu tập.
“Đau càng nhiều lúc chết càng tiêu nghiệp.”
Không nên biến chịu đau thành:
lý tưởng.
Điều trị đau:
không tự động trái Phật pháp.
“Chuẩn bị chết nghĩa là bỏ hết tài sản.”
Không.
Có thể:
quản lý tài sản có trách nhiệm,
lập di chúc,
bố thí phù hợp.
“Buông là không cần gia đình nữa.”
Không.
Buông chấp:
khác với hết thương.
“Vô ngã nghĩa là chết rồi không còn gì.”
Không.
Đó là:
cách hiểu đoạn diệt quá đơn giản.
“Niết-bàn là chết.”
Không.
Niết-bàn:
có thể được chứng ngộ khi còn sống.
68. Một bảng chuẩn bị thực tế
| Lĩnh vực | Có thể chuẩn bị |
|---|---|
| Thân | Chăm sóc sức khỏe, hiểu tình trạng bệnh |
| Y tế | Trao đổi mong muốn điều trị cuối đời |
| Tài chính | Sắp xếp nợ, tài sản, bảo hiểm |
| Gia đình | Nói những điều cần nói |
| Quan hệ | Xin lỗi, tha thứ, giải quyết xung đột nếu có thể |
| Giới | Giảm những hành vi gây hối tiếc |
| Bố thí | Tập buông và chia sẻ |
| Tâm từ | Giảm sân hận |
| Chánh niệm | Học nhận biết cảm thọ và sợ hãi |
| Trí tuệ | Quán Vô thường, Khổ, Vô ngã, Duyên khởi |
| Tâm linh | Tu theo pháp môn mình có niềm tin và hiểu biết |
| Sau khi mất | Nói rõ nguyện vọng phù hợp cho gia đình |
69. Năm câu hỏi để tự kiểm tra
Nếu hôm nay biết đời mình hữu hạn hơn mình tưởng, hãy hỏi:
1. TÔI CÒN ĐANG GIẬN AI?
Có điều gì:
có thể buông?
2. TÔI CÒN NỢ AI MỘT LỜI XIN LỖI?
Nếu có thể:
tại sao chưa nói?
3. TÔI CÒN NỢ AI MỘT LỜI CẢM ƠN?
Nếu có thể:
hãy nói khi họ còn nghe được.
4. NẾU CHẾT HÔM NAY, TÔI HỐI TIẾC NHẤT ĐIỀU GÌ?
Câu trả lời có thể cho biết:
mình nên thay đổi điều gì khi còn sống.
5. TÔI ĐANG DÙNG ĐỜI MÌNH CHO ĐIỀU GÌ?
Đây có lẽ là:
câu hỏi lớn nhất mà cái chết đặt ra.
70. Một cách thực hành ngắn mỗi ngày
Không cần quán tưởng phức tạp.
Có thể dành vài phút nhớ:
Tôi thuộc bản chất phải già.
Tôi thuộc bản chất phải bệnh.
Tôi thuộc bản chất phải chết.
Tôi sẽ phải chia lìa những gì thân yêu.
Tôi là chủ nhân của hành động của mình và thừa tự hành động ấy.
Đây không phải:
lời nguyền.
Nó là:
LỜI NHẮC ĐỪNG SỐNG TRONG PHÓNG DẬT.
71. Sau đó đừng dừng ở suy nghĩ về chết
Hãy hỏi ngay:
“VẬY HÔM NAY TÔI NÊN SỐNG THẾ NÀO?”
Nếu nhớ chết mà:
chỉ sợ,
thì thực hành:
chưa hoàn thành chức năng.
Nếu nhớ chết khiến ta:
tử tế hơn,
ít trì hoãn điều thiện,
bớt tranh chuyện nhỏ,
giữ giới hơn,
biết ơn hơn,
buông hơn,
thì:
niệm chết đang chuyển hóa cách sống.
72. Cái chết là bài kiểm tra của chữ “của tôi”
Suốt đời ta nói:
thân tôi.
nhà tôi.
tiền tôi.
gia đình tôi.
sự nghiệp tôi.
danh tiếng tôi.
Rồi cái chết đến và nói:
“HÃY ĐỂ LẠI.”
Không phải vì:
cái chết độc ác.
Mà vì:
chúng chưa bao giờ có tính chất có thể được giữ vĩnh viễn.
73. Vì thế Vô thường không chỉ là tin xấu
Nếu mọi thứ:
hoàn toàn cố định,
thì:
người đau khổ mãi đau khổ.
người sân mãi sân.
người vô minh mãi vô minh.
Nhưng vì:
các pháp hữu vi thay đổi,
nên:
tu tập có thể chuyển hóa.
Vô thường khiến:
cái chết có thể xảy ra.
Nhưng cũng khiến:
GIẢI THOÁT KHỎI NHỮNG ĐIỀU KIỆN GÂY KHỔ
TRỞ THÀNH MỘT CON ĐƯỜNG CÓ THỂ ĐƯỢC TU TẬP.
74. Chuẩn bị cho cái chết cuối cùng là chuẩn bị cho hiện tại
Ta không thực sự biết:
giờ cuối của mình sẽ như thế nào.
Có thể:
tỉnh táo.
Có thể:
mê.
Có thể:
đột ngột.
Có thể:
kéo dài.
Vì vậy chiến lược đáng tin cậy nhất không phải:
đặt toàn bộ hy vọng vào phút cuối.
Mà là:
BIẾN MỖI NGÀY THÀNH MỘT PHẦN CỦA SỰ CHUẨN BỊ.
75. Kết luận
Người học Phật chuẩn bị cho cái chết không phải bằng cách:
sống trong sợ hãi về cái chết.
Cũng không phải:
cố tìm một công thức bảo đảm mình sẽ chết “đúng cách.”
Điều quan trọng hơn là:
SỐNG SAO ĐỂ KHI CÁI CHẾT ĐẾN
TÂM CÓ ÍT THỨ PHẢI HỐI TIẾC VÀ ÍT THỨ PHẢI NẮM GIỮ HƠN.
Chuẩn bị bằng:
GIỚI
để:
bớt hối hận.
Chuẩn bị bằng:
BỐ THÍ
để:
học cho đi.
Chuẩn bị bằng:
TỪ
để:
bớt mang theo sân hận.
Chuẩn bị bằng:
CHÁNH NIỆM
để:
biết đau là đau,
sợ là sợ,
mà không lập tức trở thành nô lệ của phản ứng.
Chuẩn bị bằng:
TRÍ TUỆ
để thấy:
thân này vô thường,
tài sản vô thường,
quan hệ vô thường,
chính những trạng thái tâm cũng vô thường.
Chuẩn bị bằng:
TRÁCH NHIỆM
để:
sắp xếp tài sản,
nợ,
y tế,
gia đình,
những việc người ở lại sẽ phải gánh.
Và chuẩn bị bằng:
BUÔNG.
Không phải:
bỏ mặc cuộc đời.
Mà là:
sống hết lòng trong khi biết không thứ gì có thể được sở hữu mãi.
Người học Phật vì thế không cần mỗi sáng tự dọa mình:
“Tôi sắp chết.”
Mà có thể nhớ:
“TÔI SẼ CHẾT, NHƯNG KHÔNG BIẾT KHI NÀO.”
Rồi hỏi:
“VẬY HÔM NAY CÓ ĐIỀU THIỆN NÀO TÔI KHÔNG NÊN TRÌ HOÃN?”
“CÓ LỜI XIN LỖI NÀO TÔI NÊN NÓI?”
“CÓ LỜI CẢM ƠN NÀO TÔI NÊN NÓI?”
“CÓ MỐI HẬN NÀO TÔI KHÔNG CẦN MANG THÊM?”
“CÓ THỨ GÌ TÔI ĐANG NẮM QUÁ CHẶT?”
“NẾU THỜI GIAN THẬT SỰ HỮU HẠN, TÔI MUỐN DÙNG ĐỜI MÌNH CHO ĐIỀU GÌ?”
Đó là lý do niệm chết trong Phật giáo cuối cùng:
KHÔNG PHẢI BÀI HỌC VỀ CÁCH CHẾT.
Nó là:
BÀI HỌC VỀ CÁCH SỐNG.
Không phải:
“LÀM SAO ĐỂ KHÔNG CHẾT?”
Mà là: