Phật quá khứ, Phật hiện tại và Phật vị lai
Báo lỗi nội dung
Phật quá khứ, Phật hiện tại và Phật vị lai
Phật quá khứ, Phật hiện tại và Phật vị lai – Có phải chỉ có một Đức Phật?
Trong cách nói phổ biến, khi nhắc đến “Đức Phật”, người ta thường nghĩ đến Siddhattha Gotama (Siddhārtha Gautama) – Đức Phật Thích-ca Mâu-ni, nhân vật lịch sử đã sống và giảng dạy tại Ấn Độ cổ đại.
Nhưng trong thế giới quan Phật giáo, Gotama không phải vị Phật duy nhất từng xuất hiện và cũng không phải vị Phật cuối cùng.
Các truyền thống Phật giáo nói đến:
chư Phật quá khứ
↓
Đức Phật của thời đại hiện tại
↓
Đức Phật vị lai.
Trong Theravāda, vị Phật tương lai nổi tiếng nhất là Metteyya; Sanskrit là Maitreya, tiếng Việt thường gọi Di-lặc.
Đại thừa mở rộng quan niệm này hơn nữa: không chỉ có các vị Phật nối tiếp nhau theo thời gian, mà còn có vô số chư Phật trong vô số thế giới.
Tuy nhiên, cần hiểu rất rõ:
“Phật quá khứ – hiện tại – vị lai” không có nghĩa một linh hồn Phật duy nhất liên tục đầu thai thành nhiều vị Phật.
Mỗi vị Phật được trình bày như một bậc đạt giác ngộ viên mãn trong những điều kiện và thời đại khác nhau.
1. “Phật” là danh hiệu, không phải tên riêng
Buddha nghĩa là:
Bậc Giác Ngộ.
Vì vậy, về nguyên tắc:
Buddha ≠ tên riêng của Siddhattha Gotama.
Tương tự như:
“vua” là một danh hiệu chứ không phải tên của một cá nhân.
Siddhattha Gotama sau khi giác ngộ được gọi là:
Sammāsambuddha – Chánh Đẳng Giác.
Do đó, khi Phật giáo nói có nhiều Buddha, điều đó không nhất thiết mâu thuẫn.
Đó là nhiều bậc đạt Phật quả.
2. Một vị Chánh Đẳng Giác là ai?
Trong Theravāda, thường phân biệt những loại người giác ngộ.
Sammāsambuddha – Chánh Đẳng Giác
Tự mình khám phá con đường giải thoát trong một thời kỳ mà giáo pháp ấy đã bị quên mất, sau đó có khả năng thiết lập giáo pháp và chỉ dạy người khác.
Gotama thuộc loại này.
Paccekabuddha – Độc Giác Phật
Tự mình giác ngộ nhưng không thiết lập một hệ thống giáo pháp rộng lớn như một Chánh Đẳng Giác.
Arahant – A-la-hán đệ tử
Đạt giải thoát nhờ con đường do một vị Phật đã khám phá và truyền dạy.
Điểm quan trọng là:
Giải thoát của A-la-hán không bị xem là “giả”, nhưng vai trò khám phá và thiết lập giáo pháp của Sammāsambuddha là đặc biệt.
3. Vì sao phải có nhiều vị Phật?
Theo thế giới quan Phật giáo truyền thống, thời gian của luân hồi là vô cùng dài.
Một vị Phật xuất hiện, khám phá và truyền dạy Dhamma.
Giáo pháp tồn tại trong một thời gian.
Dần dần:
hiểu biết suy giảm
↓
thực hành suy giảm
↓
giáo pháp biến mất khỏi thế gian.
Sau một khoảng thời gian rất dài, khi con đường giác ngộ không còn được biết đến, một vị Bồ-tát khác hoàn thành các điều kiện cần thiết, tự mình giác ngộ và trở thành Sammāsambuddha.
Vị ấy lại:
khám phá Pháp
↓
thuyết Pháp
↓
thiết lập cộng đồng đệ tử.
Do đó các vị Phật xuất hiện nối tiếp nhau trong những chu kỳ thời gian rất dài.
4. Đức Phật có “phát minh” ra Pháp không?
Không theo cách Phật giáo tự giải thích.
Dhamma không được xem là một bộ luật mà Gotama tùy ý sáng chế.
Một hình ảnh quen thuộc là:
con đường cổ bị cây cỏ che phủ rồi được một người khám phá lại.
Duyên khởi, vô thường và những quy luật mà Đức Phật thấy không trở thành đúng chỉ vì Đức Phật tuyên bố chúng.
Ngài được gọi là Buddha vì thấy và chứng ngộ, rồi chỉ lại con đường.
Vì vậy một vị Phật tương lai không cần “phát minh một Phật giáo mới”.
Vị ấy tái khám phá con đường giải thoát trong một thế giới đã quên nó.
5. Những vị Phật quá khứ trong kinh điển sớm
Ý tưởng về các Đức Phật quá khứ không chỉ xuất hiện trong Đại thừa.
Nó đã có trong các lớp kinh điển Phật giáo cổ.
Một danh sách nổi tiếng gồm:
Vipassī
Sikhī
Vessabhū
Kakusandha
Koṇāgamana
Kassapa
Gotama
Trong đó:
Vipassī, Sikhī, Vessabhū thuộc những thời đại xa xưa hơn.
Bốn vị gần hơn trong chu kỳ thế giới hiện tại theo truyền thống là:
Kakusandha
↓
Koṇāgamana
↓
Kassapa
↓
Gotama.
6. Phật Kassapa có phải Đại Ca-diếp không?
Không.
Đây là một nhầm lẫn phổ biến.
Kassapa Buddha – Phật Ca-diếp là một vị Phật quá khứ.
Trong khi:
Mahākassapa – Đại Ca-diếp là một đại đệ tử của Đức Phật Gotama.
Hai nhân vật hoàn toàn khác nhau.
Tên có liên hệ ngôn ngữ nhưng không có nghĩa họ là cùng một người.
7. Trước Gotama là Phật Kassapa
Theo truyền thống Phật giáo, vị Phật xuất hiện trước Gotama trong chuỗi gần nhất là Kassapa Buddha.
Giáo pháp của vị Phật ấy cuối cùng biến mất.
Sau một thời gian dài, Siddhattha Gotama xuất hiện, giác ngộ và trở thành Đức Phật của thời kỳ hiện tại.
Điều này có nghĩa:
Gotama không học giáo pháp của Kassapa rồi tiếp tục truyền lại.
Nếu giáo pháp trước vẫn còn đầy đủ để dẫn đến giác ngộ, thì theo logic của hệ thống, Gotama sẽ không cần trở thành một Sammāsambuddha khám phá lại con đường.
8. Đức Phật “hiện tại” là ai?
Trong truyền thống Phật giáo của chúng ta:
Đức Phật của giáo pháp hiện tại là Gotama Buddha – Phật Thích-ca Mâu-ni.
Điều này không có nghĩa Gotama hiện vẫn đang sống ở đâu đó với thân thể lịch sử.
Theo truyền thống, Đức Phật Gotama đã Parinibbāna – nhập Niết-bàn hoàn toàn.
“Phật hiện tại” ở đây có nghĩa:
chúng ta đang sống trong thời kỳ giáo pháp của Đức Phật Gotama vẫn còn được lưu truyền.
Kinh điển, giới luật, Tăng đoàn và các truyền thống tu tập hiện nay đều tự nhận có nguồn gốc từ giáo pháp của vị Phật ấy.
9. Đức Phật vị lai là ai?
Theo cả truyền thống Theravāda và nhiều truyền thống Đại thừa:
Vị Phật tương lai là Metteyya/Maitreya – Di-lặc.
Hiện nay, theo thế giới quan truyền thống, Maitreya chưa phải là một Sammāsambuddha đang giảng pháp trên thế giới này.
Ngài được mô tả là một Bodhisatta/Bodhisattva – Bồ-tát đang chờ thời điểm thích hợp để hoàn thành đời cuối cùng và thành Phật.
10. Di-lặc hiện ở đâu?
Theo truyền thống:
Maitreya đang ở Tusita – cõi Đâu-suất.
Đây cũng là cõi trời mà truyền thống liên hệ với những vị Bồ-tát trước đời cuối cùng thành Phật.
Gotama trước khi sinh làm Siddhattha cũng được truyền thống kể là từng ở Tusita.
Nhưng cần lưu ý:
Đây là tuyên bố thuộc thế giới quan và truyền thống tôn giáo Phật giáo, không phải một dữ kiện mà khoa học hiện đại đã kiểm chứng.
11. Khi nào Di-lặc thành Phật?
Theo truyền thống, điều đó xảy ra rất xa trong tương lai, sau khi giáo pháp của Đức Phật Gotama đã hoàn toàn biến mất.
Do đó không nên hiểu:
“Phật Di-lặc sắp xuất hiện để thay Đức Phật Thích-ca.”
Các văn bản và truyền thống khác nhau có những mô tả thời gian và điều kiện cụ thể không hoàn toàn giống nhau.
Điểm cốt lõi là:
Giáo pháp Gotama tồn tại
↓
dần suy giảm
↓
biến mất
↓
thời gian rất dài
↓
Maitreya xuất hiện
↓
giác ngộ
↓
chuyển Pháp luân một lần nữa.
12. Có nên tin người tự xưng là Phật Di-lặc hiện nay?
Theo logic của các truyền thống Phật giáo chính thống:
Cần cực kỳ thận trọng.
Lịch sử đã nhiều lần xuất hiện những người tự nhận:
là Di-lặc;
hóa thân của Di-lặc;
Phật mới;
người mở ra thời đại mới.
Nhưng lời tự xưng không phải bằng chứng.
Hơn nữa, theo hệ thống truyền thống, Maitreya trở thành vị Phật tiếp theo sau khi giáo pháp của Gotama đã biến mất, trong khi hiện nay giáo pháp Phật giáo vẫn đang được lưu truyền.
Vì vậy những tuyên bố “Phật Di-lặc đã bí mật xuất hiện và thay thế Phật Thích-ca” không phù hợp với cách trình bày thông thường của các truyền thống Phật giáo lớn.
13. Bảy vị Phật có phải toàn bộ các vị Phật không?
Không.
Danh sách bảy vị chỉ là một danh sách nổi bật trong kinh điển.
Truyền thống Theravāda về sau có danh sách 28 vị Phật nổi tiếng trong Buddhavaṃsa – Phật Sử.
Trong đó có các vị như:
Dīpaṅkara;
Koṇḍañña;
Maṅgala;
Sumana;
Revata;
Sobhita;
và nhiều vị khác;
cuối cùng đến Gotama.
Do đó:
7 Phật ≠ tổng số tất cả các Đức Phật.
14. Phật Dīpaṅkara và lời nguyện của Bồ-tát Gotama
Một câu chuyện cực kỳ quan trọng trong truyền thống Phật giáo kể về Dīpaṅkara Buddha – Phật Nhiên Đăng.
Trong một đời quá khứ rất xa, người sau này trở thành Gotama được kể là một đạo sĩ tên Sumedha.
Sumedha gặp Phật Dīpaṅkara và phát nguyện trở thành một vị Chánh Đẳng Giác trong tương lai.
Theo truyền thống, Phật Dīpaṅkara thọ ký rằng Sumedha sau một hành trình cực kỳ dài sẽ trở thành:
Gotama Buddha.
Câu chuyện này đặc biệt quan trọng đối với sự phát triển tư tưởng Bodhisatta/Bodhisattva – Bồ-tát.
Tuy nhiên cần phân biệt lớp văn bản:
Danh sách và tiểu sử chi tiết nhiều vị Phật trong Buddhavaṃsa thuộc sự phát triển văn học rộng hơn so với những lớp kinh Nikāya cổ nhất.
Không nên giả định mọi chi tiết của truyền thống Phật sử đều xuất hiện đồng thời trong lớp giáo pháp sớm nhất.
15. Có phải Gotama tái sinh thành Maitreya?
Không.
Đây là một hiểu lầm nghiêm trọng.
Không phải:
Gotama → chết → tái sinh thành Maitreya → thành Phật lần nữa.
Theo truyền thống:
Gotama Buddha và Maitreya Bodhisattva là hai dòng nhân quả khác nhau.
Gotama đã hoàn tất con đường của mình.
Maitreya đang hoàn thành con đường dẫn đến Phật quả tương lai.
Do đó:
Phật vị lai không phải kiếp sau của Phật hiện tại.
16. Một vị Phật đã nhập Niết-bàn có tái sinh thành Phật khác không?
Theo giáo lý giải thoát:
Không.
Một vị Phật đã đoạn tận nguyên nhân của tái sinh.
Nếu sau Parinibbāna lại bắt buộc tái sinh thành một vị Phật khác, thì chính ý nghĩa chấm dứt sinh sẽ bị phá vỡ.
Do đó chuỗi:
Phật quá khứ → Phật hiện tại → Phật vị lai
không phải một linh hồn chuyển từ thân Phật này sang thân Phật khác.
Đó là những vị Phật khác nhau xuất hiện ở những thời đại khác nhau.
17. Có nhiều vị Phật cùng xuất hiện trong một thế giới không?
Trong hệ thống Theravāda truyền thống, một Sammāsambuddha xuất hiện khi giáo pháp của vị Phật trước đã biến mất.
Do đó hai vị Chánh Đẳng Giác không cùng xuất hiện để đồng thời thiết lập hai giáo pháp trong cùng một thế giới theo cách thông thường của hệ thống này.
Có thể hình dung:
Phật A
↓
giáo pháp A
↓
giáo pháp biến mất
↓
Phật B
↓
giáo pháp B.
Nhưng khi sang Đại thừa, bức tranh vũ trụ trở nên rộng hơn rất nhiều.
18. Đại thừa: không chỉ có Phật quá khứ và tương lai
Đại thừa phát triển ý tưởng:
Vô số thế giới có vô số chư Phật.
Do đó, thay vì chỉ nghĩ theo một đường thời gian:
Phật quá khứ → Gotama → Maitreya
ta còn có một chiều khác:
vô số thế giới
↓
vô số Phật độ
↓
vô số chư Phật đang giáo hóa chúng sinh.
Ví dụ nổi tiếng:
Amitābha – Phật A-di-đà
được mô tả ở Sukhāvatī – Cực Lạc về phương Tây.
Akṣobhya – Phật A-súc
gắn với một Phật độ khác.
Bhaiṣajyaguru – Phật Dược Sư
cũng có Phật độ và đại nguyện riêng trong kinh điển Đại thừa.
19. Phật A-di-đà có phải Phật quá khứ không?
Không nên đơn giản xếp A-di-đà vào chuỗi:
Kassapa → Gotama → Maitreya.
Chuỗi ấy mô tả các vị Phật xuất hiện nối tiếp trong thế giới/hệ thống thời gian liên hệ đến chúng ta.
Trong kinh điển Tịnh độ, Amitābha được trình bày là một vị Phật ở một Phật độ khác.
Do đó Đại thừa mở thêm một chiều:
Theo thời gian
Phật quá khứ – hiện tại – tương lai
Theo không gian vũ trụ
vô số Phật trong vô số thế giới.
Hai cấu trúc không nhất thiết loại trừ nhau.
20. “Mười phương chư Phật” nghĩa là gì?
Trong Đại thừa thường gặp cụm:
mười phương chư Phật.
“Mười phương” biểu thị mọi hướng:
đông;
tây;
nam;
bắc;
bốn hướng trung gian;
trên;
dưới.
Ý nghĩa là:
chư Phật không chỉ giới hạn trong thế giới của Gotama.
Vũ trụ Phật giáo Đại thừa vì vậy trở nên cực kỳ rộng lớn.
21. “Ba đời chư Phật” nghĩa là gì?
Cụm “ba đời chư Phật” thường chỉ:
chư Phật quá khứ
chư Phật hiện tại
chư Phật vị lai.
Kết hợp với “mười phương”, ta thường gặp ý niệm:
mười phương ba đời chư Phật.
Đây là cách Đại thừa diễn đạt tính vô lượng của Phật quả trong cả:
không gian
và
thời gian.
22. Kim Cương thừa hiểu chư Phật như thế nào?
Kim Cương thừa kế thừa vũ trụ quan Đại thừa và phát triển thêm nhiều hệ thống biểu tượng và thực hành.
Có thể gặp:
Ngũ Phật;
Vairocana;
Akṣobhya;
Ratnasambhava;
Amitābha;
Amoghasiddhi;
các Phật bộ;
mandala;
các Bổn tôn.
Những hệ thống này không nên được hiểu đơn giản như một danh sách các vị thần.
Trong Mật thừa, chúng còn liên hệ với:
các loại trí;
sự chuyển hóa phiền não;
bản tính giác ngộ;
cấu trúc của mandala và thiền quán.
23. Phật quá khứ có phải dữ kiện lịch sử đã được xác nhận?
Cần phân biệt rất rõ.
Gotama Buddha được giới nghiên cứu lịch sử nhìn chung xem là một nhân vật lịch sử.
Nhưng đối với các vị Phật cực kỳ xa xưa như:
Vipassī;
Sikhī;
Vessabhū;
Dīpaṅkara;
chúng ta không có loại bằng chứng lịch sử độc lập tương đương để xác nhận tiểu sử của họ.
Do đó một bài viết khách quan nên nói:
Theo kinh điển và truyền thống Phật giáo, đã có nhiều vị Phật quá khứ.
Không nên nói:
“Khảo cổ học đã chứng minh 28 vị Phật từng sống.”
Điều đó hiện không có cơ sở.
24. Khoa học có chứng minh Phật Di-lặc đang ở Đâu-suất không?
Không.
Đâu-suất, Maitreya và các vị Phật quá khứ thuộc thế giới quan tôn giáo Phật giáo.
Khoa học hiện đại chưa có phương pháp thực nghiệm xác nhận:
cõi Đâu-suất;
Maitreya đang tồn tại ở đó;
thời điểm ngài sẽ tái sinh;
các chu kỳ vũ trụ theo Phật giáo.
Vì vậy cần giữ hai tầng:
Truyền thống Phật giáo nói gì?
và
điều gì đã được lịch sử hoặc khoa học kiểm chứng?
Không nên trộn chúng.
25. Các truyền thống giống và khác nhau thế nào?
| Truyền thống | Phật quá khứ | Phật hiện tại | Phật vị lai | Các Phật ở thế giới khác |
|---|---|---|---|---|
| Phật giáo sơ kỳ | Có | Gotama | Metteyya xuất hiện trong truyền thống kinh điển | Không được phát triển như vũ trụ quan Đại thừa |
| Theravāda | Phát triển rõ, nổi tiếng với 7 và 28 Phật | Gotama | Metteyya | Không giữ vai trò trung tâm như Đại thừa |
| Đại thừa | Có | Śākyamuni | Maitreya | Phát triển rất mạnh: vô số chư Phật, Phật độ |
| Tịnh độ | Thừa nhận | Śākyamuni | Maitreya | Amitābha và Sukhāvatī giữ vị trí đặc biệt |
| Kim Cương thừa | Có | Śākyamuni | Maitreya | Vũ trụ quan chư Phật và mandala rất phát triển |
Điểm chung quan trọng là:
Gotama không phải vị Phật duy nhất trong toàn bộ lịch sử vũ trụ theo thế giới quan Phật giáo.
Nhưng cách giải thích “nhiều Phật” được mở rộng đáng kể từ các truyền thống sớm đến Đại thừa và Kim Cương thừa.
26. Có phải tất cả chúng sinh rồi cũng thành Phật?
Đây là nơi xuất hiện một khác biệt quan trọng giữa các hệ thống.
Theravāda
Mục tiêu giải thoát không bắt buộc mọi người phải trở thành Sammāsambuddha.
Một người có thể đạt A-la-hán quả và Nibbāna nhờ giáo pháp của một vị Phật.
Con đường trở thành Chánh Đẳng Giác được xem là cực kỳ dài và đặc biệt.
Đại thừa
Lý tưởng Bodhisattva trở thành trung tâm.
Người phát Bồ-đề tâm hướng đến:
Phật quả vì lợi ích của tất cả chúng sinh.
Một số dòng tư tưởng Đại thừa còn phát triển mạnh giáo lý Phật tính (tathāgatagarbha) và khả năng thành Phật của chúng sinh.
Do đó, câu “ai cũng phải trở thành một Sammāsambuddha giống Gotama” không phải công thức chung có thể áp dụng nguyên xi cho tất cả truyền thống.
27. Nếu sau này có Phật Di-lặc, giáo pháp của Gotama có sai không?
Không theo logic Phật giáo.
Một vị Phật mới không xuất hiện vì:
“Vị Phật trước dạy sai nên cần sửa lại.”
Ngược lại, vị Phật tương lai xuất hiện vì:
con đường đã bị thế gian quên mất.
Các vị Phật đều chứng ngộ cùng thực tại giải thoát, dù cách giáo hóa có thể được trình bày khác nhau tùy thời đại và căn cơ chúng sinh.
28. Có cần chờ Phật Di-lặc mới tu được không?
Không.
Đây có lẽ là ý nghĩa thực hành quan trọng nhất của chủ đề.
Nếu giáo pháp của Đức Phật Gotama vẫn còn:
kinh điển vẫn còn;
Tăng đoàn vẫn còn;
giới vẫn còn;
thiền vẫn còn;
Bát Chánh Đạo vẫn có thể thực hành;
thì theo chính logic Phật giáo:
đây là thời điểm quý giá để tu.
Chờ hàng thời đại để gặp Maitreya trong khi hiện tại đã có Pháp được xem là một sự đảo ngược ưu tiên.
29. Ý nghĩa sâu hơn của nhiều vị Phật
Quan niệm nhiều vị Phật truyền tải một ý tưởng quan trọng:
Giác ngộ không phải một sự kiện ngẫu nhiên chỉ có thể xảy ra một lần duy nhất trong toàn bộ vũ trụ.
Một vị Phật xuất hiện.
Giáo pháp được khám phá.
Giáo pháp tồn tại.
Giáo pháp biến mất.
Rồi trong những điều kiện thích hợp, một vị Phật khác lại xuất hiện.
Như vậy:
Phật có thể xuất hiện và biến mất khỏi lịch sử
nhưng
Dhamma mà Phật chứng ngộ không phải một chân lý được tạo ra bởi cá nhân Phật.
Kết luận
Theo thế giới quan Phật giáo, Đức Phật Gotama không phải vị Phật đầu tiên và cũng không phải vị Phật cuối cùng.
Các kinh điển và truyền thống nói đến:
chư Phật quá khứ
như Vipassī, Sikhī, Vessabhū, Kakusandha, Koṇāgamana và Kassapa;
Đức Phật của thời đại giáo pháp hiện tại
là Gotama – Thích-ca Mâu-ni;
và
Đức Phật tương lai
là Metteyya/Maitreya – Di-lặc.
Nhưng cần tránh một hiểu lầm căn bản:
Đây không phải một linh hồn Phật lần lượt đầu thai từ Phật quá khứ thành Phật Gotama rồi thành Phật Di-lặc.
Đó là những vị Phật khác nhau.
Theravāda chủ yếu nhấn mạnh chuỗi các vị Chánh Đẳng Giác xuất hiện ở những thời đại khác nhau.
Đại thừa mở rộng bức tranh:
không chỉ có vô số Phật trong thời gian mà còn có vô số chư Phật trong vô số thế giới.
Từ đó xuất hiện những quan niệm về:
A-di-đà
Dược Sư
A-súc
Phật độ
mười phương chư Phật
và
ba đời chư Phật.
Kim Cương thừa tiếp tục phát triển vũ trụ quan này thành những hệ thống Phật bộ, mandala và thực hành Mật thừa rất phong phú.
Nhưng dù hệ thống trở nên rộng đến đâu, một nguyên tắc vẫn đặc biệt quan trọng:
Phật vị lai không phải lý do để trì hoãn việc tu tập hiện tại.
Nếu Đức Phật Gotama đã chỉ ra con đường và giáo pháp ấy vẫn còn có thể tiếp cận, thì câu hỏi thực tế không phải:
“Bao giờ Phật Di-lặc xuất hiện?”
mà là:
“Trong khi giáo pháp của một vị Phật vẫn còn hiện hữu, chúng ta sẽ sử dụng cơ hội ấy như thế nào?”