Một Đức Phật hay vô số Đức Phật?
Báo lỗi nội dung
Một Đức Phật hay vô số Đức Phật?
Một Đức Phật hay vô số Đức Phật?
Khi nói đến “Đức Phật”, phần lớn chúng ta nghĩ đến:
Siddhattha Gotama – Siddhārtha Gautama, vị sa-môn thuộc dòng Sakya đã giác ngộ tại Ấn Độ cổ đại.
Nhưng bước vào thế giới kinh điển Phật giáo, người đọc lại gặp rất nhiều danh hiệu:
Phật Dīpaṅkara – Nhiên Đăng;
Phật Kassapa – Ca-diếp;
Phật Metteyya/Maitreya – Di-lặc;
Phật Amitābha – A-di-đà;
Phật Akṣobhya – A-súc;
Phật Bhaiṣajyaguru – Dược Sư;
Vairocana – Tỳ-lô-giá-na.
Rồi trong nhiều kinh Đại thừa còn xuất hiện:
vô lượng chư Phật trong vô lượng thế giới.
Vậy rốt cuộc Phật giáo tin có:
một Đức Phật
hay:
vô số Đức Phật?
Câu trả lời là:
Cả hai cách nói đều có thể đúng, tùy “Phật” đang được nói đến trong hệ thống nào và ở tầng ý nghĩa nào.
Phật giáo không cho rằng chỉ có một vị Phật duy nhất trong toàn bộ lịch sử vũ trụ.
Nhưng các truyền thống cũng không mô tả số lượng và sự đồng thời của chư Phật hoàn toàn giống nhau.
1. “Phật” không phải tên riêng
Trước hết:
Buddha không phải tên của Siddhattha Gotama.
“Buddha” nghĩa gần là:
người đã tỉnh thức – Bậc Giác Ngộ.
Tên của vị Phật lịch sử trong thời đại của chúng ta là:
Gotama Buddha – Đức Phật Gotama.
Sanskrit:
Gautama Buddha.
Ngài còn được gọi:
Śākyamuni – Thích-ca Mâu-ni, nghĩa là “bậc hiền triết của dòng Sakya”.
Do đó về mặt khái niệm, từ Buddha vốn đã là một danh hiệu có thể áp dụng cho nhiều vị.
2. Phật giáo sớm có phải chỉ biết một Đức Phật?
Không.
Ngay trong kinh điển Phật giáo sớm đã xuất hiện các vị Phật khác ngoài Gotama.
Một ví dụ nổi tiếng là Mahāpadāna Sutta, trong đó kể về những vị Phật quá khứ.
Truyền thống Pāli thường nhắc đến các vị:
Vipassī;
Sikhī;
Vessabhū;
Kakusandha;
Koṇāgamana;
Kassapa;
Gotama.
Gotama là vị Phật hiện tại trong chuỗi này.
Như vậy:
Quan niệm nhiều vị Phật không phải phát minh hoàn toàn của Đại thừa.
Nó đã có nền tảng trong Phật giáo tiền Đại thừa.
3. Tại sao cần nhiều Đức Phật?
Theo cách nhìn Phật giáo, thế giới vận hành qua những khoảng thời gian vô cùng dài.
Giáo pháp của một vị Phật không tồn tại mãi.
Sau khi một vị Phật xuất hiện:
Ngài giác ngộ → giảng Pháp → Tăng đoàn hình thành → giáo pháp được truyền lại.
Nhưng theo thời gian:
sự thực hành suy giảm;
hiểu biết bị biến đổi;
giáo pháp cuối cùng biến mất.
Sau một thời kỳ rất dài khi con đường giác ngộ đã hoàn toàn thất truyền, một vị khác tự mình khám phá lại con đường.
Vị ấy là:
Sammāsambuddha – Chánh Đẳng Giác.
Theo nghĩa này, các Đức Phật không sáng tạo ra một chân lý mới.
Họ:
tái khám phá Pháp.
4. Đức Phật Gotama có phải người đầu tiên giác ngộ?
Theo truyền thống Phật giáo:
không.
Có vô số chu kỳ thế giới trước thời Gotama.
Các vị Phật đã xuất hiện trong quá khứ.
Gotama là vị Phật của thời kỳ giáo pháp hiện tại.
Điều này khác rất xa với cách hiểu:
“Một vị Phật duy nhất xuất hiện một lần trong toàn bộ lịch sử vũ trụ.”
5. Vị Phật tiếp theo là ai?
Trong Phật giáo Theravāda và nhiều truyền thống khác, vị Phật tương lai nổi tiếng nhất là:
Metteyya – Pāli
hay:
Maitreya – Sanskrit
Hán-Việt:
Di-lặc.
Theo truyền thống, Metteyya hiện chưa phải vị Phật lịch sử đang giảng pháp trên Trái Đất.
Ngài là một Bồ-tát và sẽ trở thành vị Phật trong tương lai, sau khi giáo pháp của Gotama đã biến mất.
Vì vậy:
Gotama → Phật hiện tại
Metteyya → Phật tương lai
trong cách trình bày này.
6. Metteyya có phải “Đức Phật thứ hai” không?
Không.
Nếu tính các vị Phật quá khứ thì đã có nhiều vị trước Gotama.
Do đó Metteyya không phải:
Phật số 2.
Ngài chỉ là:
vị Phật tương lai tiếp theo được truyền thống hiện tại nhắc đến.
7. Theravāda nói có 28 vị Phật?
Đúng, trong truyền thống Theravāda về sau có danh sách nổi tiếng 28 vị Phật, đặc biệt gắn với văn học như Buddhavaṃsa.
Danh sách bắt đầu nổi bật với Dīpaṅkara và kết thúc ở Gotama.
Trong câu chuyện này, vị Bồ-tát về sau trở thành Gotama từng gặp Phật Dīpaṅkara trong một đời rất xa xưa và phát nguyện thành Phật.
Nhưng cần phân biệt:
“28 vị Phật” không có nghĩa toàn bộ vũ trụ chỉ từng có đúng 28 vị Phật.
Đó là một chuỗi Phật cụ thể được truyền thống Theravāda trình bày trong lịch sử Bồ-tát của Gotama.
Trong thời gian vô thủy của saṃsāra, số lượng Phật không nhất thiết bị giới hạn ở 28.
8. Một thế giới có thể có hai Chánh Đẳng Giác cùng lúc không?
Đây là nơi Theravāda và một số cách trình bày Đại thừa bắt đầu khác nhau đáng kể.
Theo hệ thống Theravāda truyền thống, trong cùng một world-system/thời kỳ Phật pháp không xuất hiện hai Sammāsambuddha đồng thời theo nghĩa cạnh tranh hai vị cùng khám phá và thiết lập giáo pháp.
Một vị Phật xuất hiện khi:
con đường đã thất truyền.
Nếu giáo pháp của Gotama vẫn tồn tại thì một vị khác không cần xuất hiện trong cùng vai trò ấy.
Do đó Metteyya xuất hiện:
sau khi giáo pháp Gotama biến mất.
9. Nhưng Đại thừa nói có vô số Phật cùng lúc
Đúng.
Đây là một bước phát triển rất lớn trong vũ trụ quan Đại thừa.
Nhiều kinh Đại thừa mô tả:
vô lượng thế giới trong mười phương
và:
vô lượng chư Phật đang giáo hóa chúng sinh trong những thế giới ấy.
Do đó, trong khi Śākyamuni giảng pháp tại thế giới của chúng ta, một vị Phật khác hoàn toàn có thể đang giảng pháp ở một Phật độ khác.
Đây là nền tảng để hiểu những vị như:
Amitābha – A-di-đà
và:
Akṣobhya – A-súc.
10. Phật A-di-đà là ai?
Trong các kinh Tịnh độ Đại thừa, Amitābha/Amitāyus là vị Phật gắn với:
Sukhāvatī – Cực Lạc.
Theo truyền thống, trước khi thành Phật, Ngài là Bồ-tát Dharmākara – Pháp Tạng và phát những đại nguyện nhằm tạo điều kiện thuận lợi cho chúng sinh tiến đến giác ngộ.
Sau khi thành Phật, Ngài hiện diện ở Cực Lạc phương Tây.
Điều này khác mô hình Theravāda về Metteyya.
Amitābha không phải:
vị Phật sẽ thay Gotama trong tương lai trên Trái Đất.
Ngài là một vị Phật thuộc một Phật độ khác trong vũ trụ quan Đại thừa.
11. Vậy Phật A-di-đà và Phật Thích-ca ai “cao hơn”?
Câu hỏi này thường xuất phát từ cách suy nghĩ theo cấp bậc:
“Hai vị Phật thì ai mạnh hơn?”
Nhưng đây không phải cách tiếp cận thích hợp.
Trong Đại thừa, một vị Phật đã viên mãn Phật quả không nên được hiểu như một vị thần cạnh tranh quyền lực với vị Phật khác.
Śākyamuni có vai trò đặc biệt đối với thế giới chúng ta.
Amitābha có mối liên hệ đặc biệt với Sukhāvatī và pháp môn Tịnh độ.
Không cần xây dựng một bảng:
Phật cấp 1 – Phật cấp 2 – Phật cấp 3.
12. Phật Dược Sư thì sao?
Bhaiṣajyaguru – Dược Sư Phật là một vị Phật nổi bật trong Phật giáo Đại thừa.
Ngài gắn với một Phật độ ở phương Đông và những đại nguyện liên hệ đến:
chữa lành;
giảm khổ;
hỗ trợ chúng sinh;
dẫn dắt trên con đường giác ngộ.
Tương tự Amitābha, đây thuộc vũ trụ quan Đại thừa phát triển.
Không nên nói rằng toàn bộ hệ thống Phật Dược Sư đã được trình bày trong Nikāya Pāli.
13. Phật Tỳ-lô-giá-na là ai?
Trong một số hệ thống Đại thừa và đặc biệt Mật giáo, Vairocana – Tỳ-lô-giá-na giữ vị trí cực kỳ quan trọng.
Vairocana không chỉ được hiểu như một nhân vật lịch sử giống Gotama.
Ngài có thể biểu hiện chiều kích:
vũ trụ, Pháp thân và trí tuệ Phật.
Đây là lúc khái niệm “Phật” đã được phát triển vượt rất xa mô hình đơn giản:
một con người lịch sử sinh ra, tu tập rồi giác ngộ.
Muốn hiểu điều này phải đi đến giáo lý:
Tam thân – Trikāya.
14. Tam thân là gì?
Đại thừa phát triển học thuyết ba thân Phật:
Dharmakāya – Pháp thân
Chiều kích tối hậu của Phật quả, liên hệ với chân lý và thực tại giác ngộ.
Sambhogakāya – Báo thân
Thân thọ dụng/trang nghiêm của Phật, xuất hiện trong những bối cảnh Phật độ và Bồ-tát cao cấp.
Nirmāṇakāya – Hóa thân
Sự biểu hiện của Phật trong thế giới để giáo hóa chúng sinh.
Śākyamuni lịch sử thường được giải thích trong hệ thống này như một nirmāṇakāya – Hóa thân.
Đây là học thuyết Đại thừa phát triển về sau.
Không nên nói rằng toàn bộ hệ thống Tam thân đã xuất hiện nguyên dạng trong những kinh Nikāya sớm.
15. Vậy có phải nhiều Đức Phật thực ra chỉ là “một Đức Phật”?
Có những cách diễn giải Đại thừa có thể dẫn đến ngôn ngữ gần như vậy, đặc biệt khi nói về:
Pháp thân.
Ở tầng tối hậu, sự phân biệt giữa các vị Phật không nên được hiểu như nhiều “cái tôi thần linh” độc lập.
Nhưng cũng không nên đơn giản hóa thành:
“Mọi Đức Phật thực chất là một vị thần duy nhất mang nhiều tên.”
Đó lại là đưa một mô hình thần học khác vào Phật giáo.
Khái niệm Pháp thân phức tạp hơn nhiều.
Nó không đơn giản tương đương với:
một Thượng đế duy nhất hóa thân thành nhiều Phật.
16. Phật giáo có phải đa thần giáo vì có nhiều Phật?
Không theo nghĩa thông thường.
Nếu có nhiều:
Buddha;
Bodhisattva;
deva;
Brahmā;
người ngoài có thể nhìn và nghĩ đây là một hệ thống đa thần.
Nhưng “Phật” không đồng nghĩa với “thần”.
Một Buddha là:
một bậc giác ngộ hoàn toàn.
Chư thiên là:
những chúng sinh thuộc các cõi trời.
Hai phạm trù khác nhau.
Trong Phật giáo, một deva dù sống rất lâu vẫn có thể:
chết;
tái sinh;
còn vô minh.
Một Buddha đã:
đoạn tận vô minh và giải thoát khỏi luân hồi.
Do đó:
Phật ≠ thần linh.
17. Một người có thể trở thành Phật không?
Theo các truyền thống Phật giáo:
có, nhưng cách giải thích khác nhau.
Theravāda
Một người có thể phát nguyện trở thành Sammāsambuddha, nhưng đây là con đường Bồ-tát cực kỳ dài qua vô số đời, tích lũy các pāramī.
Đa số đệ tử không được yêu cầu phải trở thành Sammāsambuddha.
Mục tiêu A-la-hán là giải thoát hoàn toàn.
Đại thừa
Lý tưởng được mở rộng mạnh:
Tất cả chúng sinh đều được hướng đến Phật quả.
Bồ-tát phát Bồ-đề tâm và thực hành để cuối cùng thành Phật vì lợi ích của tất cả chúng sinh.
Đây là một khác biệt quan trọng giữa các hệ thống đạo lộ.
18. A-la-hán có phải một loại Phật?
Không hoàn toàn.
Phật giáo sớm phân biệt nhiều dạng người giác ngộ.
Sammāsambuddha
Tự mình khám phá con đường khi giáo pháp đã thất truyền và có khả năng thiết lập giáo pháp cho thế gian.
Paccekabuddha
Độc Giác Phật, tự giác ngộ nhưng không thiết lập một giáo pháp rộng lớn như Chánh Đẳng Giác.
Arahant
Đệ tử đạt giải thoát nhờ con đường được một vị Phật chỉ ra.
Theo Theravāda, cả ba đều đạt Niết-bàn, nhưng:
vai trò và năng lực không giống nhau.
19. Tại sao A-la-hán không gọi đơn giản là Chánh Đẳng Giác?
Vì sự khác biệt không chỉ nằm ở việc:
“ai giải thoát hơn ai.”
Một Sammāsambuddha xuất hiện khi không còn ai có thể dạy con đường.
Ngài tự khám phá:
Tứ Thánh Đế và con đường giải thoát
rồi thiết lập một thời kỳ giáo pháp.
A-la-hán chứng cùng sự giải thoát nhờ giáo pháp ấy.
Có thể hình dung:
Đức Phật tìm lại con đường bị mất.
A-la-hán đi con đường đã được tìm lại.
Đích giải thoát không nhất thiết khác nhau trong Theravāda, nhưng vai trò lịch sử–giáo pháp khác nhau rất lớn.
20. Đại thừa có đánh giá A-la-hán thấp hơn không?
Cần nói thận trọng.
Một số kinh Đại thừa đặt lý tưởng Bồ-tát–Phật quả cao hơn mục tiêu được mô tả là Thanh văn/A-la-hán.
Đặc biệt trong một số hệ thống, A-la-hán quả không được xem là điểm cuối tuyệt đối; cuối cùng hành giả vẫn hướng đến Phật quả.
Nhưng không nên biến điều đó thành:
“Đại thừa nói A-la-hán không giác ngộ gì cả.”
Đó là xuyên tạc.
A-la-hán vẫn là một thành tựu tâm linh rất cao.
Sự khác biệt nằm ở cách các hệ thống Đại thừa hiểu:
mục tiêu tối hậu của con đường.
21. Mỗi thế giới có một Đức Phật?
Trong một số vũ trụ quan Đại thừa, có thể hình dung:
vô lượng thế giới → vô lượng Phật độ → vô lượng chư Phật.
Nhưng “thế giới” ở đây không nên tự động đồng nhất với:
một hành tinh theo thiên văn học hiện đại.
Các khái niệm như:
lokadhātu – thế giới hệ
thuộc vũ trụ học Phật giáo cổ.
Không thể đơn giản nói:
“Mỗi hành tinh trong thiên hà có một Đức Phật.”
Kinh điển không sử dụng mô hình thiên văn hiện đại theo cách ấy.
22. Vô lượng thế giới có chứng minh Phật giáo đã biết vũ trụ hiện đại?
Không nên nói như vậy.
Kinh Đại thừa mô tả:
vô lượng thế giới;
vô lượng Phật độ;
không gian vũ trụ khổng lồ.
Điều này có thể tạo cảm giác gần với hình ảnh vũ trụ rộng lớn của khoa học hiện đại.
Nhưng không thể từ đó kết luận:
“Phật giáo đã biết thiên hà, ngoại hành tinh và vũ trụ học hiện đại từ 2.500 năm trước.”
Hai hệ thống sử dụng:
phương pháp khác nhau;
khái niệm khác nhau;
mục đích khác nhau.
Tương đồng hình ảnh không phải bằng chứng khoa học.
23. Có vô số Đức Phật trong quá khứ không?
Theo thế giới quan luân hồi rộng lớn của Phật giáo:
có thể nói có vô số thời đại và nhiều vị Phật trong quá khứ.
Trong Đại thừa, quy mô ấy còn được mở rộng mạnh hơn thành:
vô lượng chư Phật trong mười phương ba đời.
“Mười phương” biểu thị mọi hướng.
“Ba đời” là:
quá khứ;
hiện tại;
tương lai.
Do đó hình ảnh Đại thừa là:
vũ trụ đầy những hoạt động giác ngộ.
24. Nếu có vô số Phật, tại sao chúng ta vẫn khổ?
Đây là câu hỏi rất hay.
Nếu vô lượng chư Phật tồn tại, tại sao họ không làm cho luân hồi biến mất?
Câu trả lời quay lại nguyên tắc căn bản:
Phật không phải Đấng toàn năng cưỡng chế giác ngộ.
Một vị Phật có thể:
giảng Pháp;
tạo duyên;
giáo hóa;
sử dụng phương tiện thiện xảo.
Nhưng nếu chỉ cần sự tồn tại của Phật là đủ để mọi chúng sinh tự động giác ngộ thì:
saṃsāra đã kết thúc từ lâu.
Phật xuất hiện không loại bỏ trách nhiệm tu tập của chúng sinh.
25. Có phải mọi vị Phật đều dạy cùng một giáo pháp?
Ở mức nền tảng, truyền thống thường xem các vị Phật đều chứng ngộ cùng:
Pháp – chân lý của thực tại và con đường giải thoát.
Không phải mỗi Phật phát minh một chân lý riêng.
Nhưng cách giáo hóa có thể khác tùy:
thời đại;
chúng sinh;
căn cơ;
thế giới;
phương tiện.
Đại thừa đặc biệt phát triển ý tưởng:
upāya – phương tiện thiện xảo.
Do đó có thể có nhiều hình thức giáo pháp nhưng cùng hướng đến giác ngộ.
26. Phật quá khứ có phải là nhân vật lịch sử?
Cần phân biệt rất rõ.
Gotama Buddha có bối cảnh lịch sử tại Ấn Độ cổ đại và được nghiên cứu như một nhân vật lịch sử.
Nhưng khi nói đến các vị Phật của những thời đại cực kỳ xa xưa như:
Vipassī;
Sikhī;
Vessabhū;
Dīpaṅkara;
chúng ta đang bước vào vũ trụ quan và ký ức tôn giáo của truyền thống Phật giáo.
Không có cùng loại bằng chứng lịch sử độc lập cho tất cả các vị ấy như đối với Gotama.
Vì vậy không nên viết:
“Khảo cổ học đã xác nhận tất cả các vị Phật quá khứ.”
Nhưng cũng không cần nói:
“Chắc chắn họ chỉ là hư cấu.”
Cách khách quan là:
đây là những vị Phật được kinh điển và truyền thống Phật giáo ghi nhận; mức độ xác minh lịch sử không giống Đức Phật Gotama.
27. Phật A-di-đà có phải nhân vật lịch sử giống Gotama?
Không theo nghĩa thông thường.
Không có cơ sở lịch sử để đặt Amitābha vào một tiểu sử Ấn Độ cổ tương tự:
Siddhattha sinh ở Sakya → xuất gia → giác ngộ tại Bodh Gayā → giảng dạy ở lưu vực sông Hằng.
Amitābha thuộc vũ trụ quan và kinh điển Đại thừa.
Đối với người theo Tịnh độ, Amitābha có thể là một thực tại tôn giáo hoàn toàn chân thật.
Nhưng từ góc độ nghiên cứu lịch sử:
Amitābha và Gotama không thuộc cùng một loại nhân vật để kiểm chứng bằng cùng phương pháp.
28. Phật Di-lặc thì khác A-di-đà thế nào?
Đây là điểm rất dễ nhầm.
Maitreya/Metteyya – Di-lặc
Là vị Phật tương lai sẽ xuất hiện trong thế giới này theo truyền thống.
Amitābha – A-di-đà
Là vị Phật của Cực Lạc trong vũ trụ quan Đại thừa.
Vì vậy:
Di-lặc ≠ A-di-đà.
Di-lặc không phải người “thay thế A-di-đà”.
A-di-đà cũng không phải vị Phật kế tiếp sau Thích-ca trên Trái Đất.
29. Phật Thích-ca có còn “tồn tại” không?
Đây là một câu hỏi cực kỳ tinh tế.
Sau Parinibbāna, kinh điển sớm không chấp nhận dễ dàng các mệnh đề:
Như Lai tồn tại sau chết;
không tồn tại;
vừa tồn tại vừa không;
không phải cả hai.
Lý do là những phạm trù ấy dựa trên giả định về một thực thể có thể được nắm bắt như một tự ngã.
Do đó không nên tưởng tượng đơn giản:
“Đức Phật Gotama chết rồi linh hồn Ngài bay đến một nơi nào đó và hiện vẫn sống ở đó.”
Đó không phải cách Phật giáo sớm trình bày Parinibbāna.
30. Nhưng Đại thừa nói Đức Phật vẫn hiện diện?
Đúng, và đây là một khác biệt rất quan trọng.
Một số kinh Đại thừa, nổi bật như Kinh Pháp Hoa, phát triển cách hiểu rằng sự xuất hiện và nhập diệt của Đức Phật trong lịch sử chỉ là một phần của hoạt động giáo hóa rộng lớn hơn.
Học thuyết Tam thân tiếp tục cung cấp khung để giải thích:
Pháp thân;
Báo thân;
Hóa thân.
Theo cách nhìn này, Phật quả không bị giới hạn vào tuổi thọ sinh học của thân Gotama lịch sử.
Đây là một bước phát triển lớn của Phật học Đại thừa.
Không nên âm thầm đưa nó ngược trở lại Nikāya rồi nói rằng mọi truyền thống từ đầu đều giải thích như nhau.
31. Theravāda và Đại thừa khác nhau ở đâu?
Có thể tóm tắt:
| Vấn đề | Phật giáo sớm/Theravāda | Đại thừa |
|---|---|---|
| Có Phật quá khứ | Có | Có |
| Có Phật tương lai | Có – Metteyya | Có – Maitreya và nhiều truyền thống khác |
| Nhiều Phật đồng thời | Không phải mô hình Theravāda thông thường trong cùng thế giới hệ | Được phát triển rất mạnh qua vô lượng Phật độ |
| Amitābha | Không thuộc kinh điển Pāli Theravāda | Vị Phật trung tâm của Tịnh độ |
| Akṣobhya | Không thuộc hệ thống Theravāda chính thống | Vị Phật quan trọng trong Đại thừa |
| Tam thân | Không phải học thuyết Theravāda cổ điển | Học thuyết quan trọng |
| Mục tiêu phổ quát | A-la-hán quả hoặc Phật quả tùy nguyện và đạo lộ | Phật quả được đặt làm lý tưởng Bồ-tát |
| Phật độ | Không phát triển theo mô hình Đại thừa | Rất quan trọng trong nhiều kinh |
Điểm cần nhớ:
Nhiều Phật không phải ý tưởng chỉ có ở Đại thừa.
Nhưng:
vũ trụ đồng thời có vô lượng chư Phật và vô lượng Phật độ là đặc trưng được Đại thừa phát triển mạnh hơn rất nhiều.
32. Vậy rốt cuộc có một hay vô số Đức Phật?
Có thể trả lời theo bốn tầng.
Nếu hỏi về người sáng lập cộng đồng Phật giáo lịch sử hiện nay:
Một – Đức Phật Gotama/Śākyamuni.
Nếu hỏi toàn bộ lịch sử luân hồi theo Phật giáo:
Không chỉ một – có các vị Phật quá khứ và tương lai.
Nếu hỏi theo vũ trụ quan Đại thừa:
Vô lượng chư Phật có thể hiện diện trong vô lượng Phật độ.
Nếu hỏi ở tầng Pháp thân trong một số hệ thống Đại thừa:
Khái niệm “một” và “nhiều” trở nên phức tạp hơn, bởi Phật quả không còn được hiểu như nhiều cá thể thần linh độc lập theo cách thông thường.
33. Điều quan trọng hơn việc đếm số lượng Phật
Một người có thể thuộc tên:
7 vị Phật;
28 vị Phật;
35 vị Phật;
1.000 vị Phật;
vô lượng chư Phật.
Nhưng câu hỏi của Phật pháp vẫn quay trở lại:
tham của mình đã giảm chưa?
sân đã giảm chưa?
si đã giảm chưa?
mình đã hiểu khổ và nguyên nhân của khổ chưa?
Số lượng chư Phật trong vũ trụ học không tự động giải thoát người học.
Một vị Phật đã đủ để chỉ đường.
Và dù có vô lượng Phật:
người tu vẫn phải bước đi.
Kết luận
Phật giáo không chủ trương rằng Gotama là vị Phật duy nhất từng tồn tại trong toàn bộ vũ trụ.
Ngay trong các truyền thống Phật giáo sớm đã có:
Phật quá khứ → Phật Gotama hiện tại → Phật Metteyya tương lai.
Theravāda về sau bảo tồn những danh sách như 28 vị Phật, nhưng con số ấy không có nghĩa toàn bộ lịch sử vũ trụ chỉ có đúng 28 Buddha.
Đại thừa mở rộng vũ trụ quan mạnh hơn:
vô lượng thế giới có vô lượng chư Phật đang giáo hóa chúng sinh.
Từ đó xuất hiện những hệ thống kinh điển xoay quanh:
Amitābha;
Akṣobhya;
Bhaiṣajyaguru;
Vairocana;
và vô số chư Phật khác.
Đại thừa còn phát triển học thuyết Tam thân, khiến khái niệm “Phật” không còn bị giới hạn vào một nhân vật lịch sử có thân thể sinh học.
Nhưng cần tránh hai sai lầm đối lập:
“Phật giáo ban đầu chỉ có một Phật, nhiều Phật là Đại thừa bịa thêm.”
Không chính xác, vì các vị Phật quá khứ đã có trong những truyền thống sớm.
Và:
“Theravāda và Đại thừa từ đầu đều tin vô số Phật đồng thời trong vô số Tịnh độ theo cùng một nghĩa.”
Cũng không chính xác.
Đại thừa đã phát triển vũ trụ học chư Phật theo những chiều kích mới.
Vì vậy, câu trả lời chính xác nhất là:
Đức Phật Gotama là vị Phật lịch sử của thời kỳ giáo pháp hiện tại, nhưng trong thế giới quan Phật giáo Ngài không phải vị Phật duy nhất. Phật giáo sớm đã biết đến các vị Phật quá khứ và tương lai; Đại thừa tiếp tục mở rộng thành quan niệm vô lượng chư Phật trong vô lượng thế giới.
Nhưng cuối cùng, câu hỏi quan trọng nhất của Phật giáo không phải:
“Trong vũ trụ có bao nhiêu Đức Phật?”
Mà là:
“Điều mà các Đức Phật giác ngộ, chúng ta có thể tự mình thấy và thực hành hay không?”
Bởi dù chỉ có một vị Phật hay vô lượng chư Phật, không vị nào có thể thay chúng ta đoạn trừ tham, sân và si nếu chúng ta không bước vào con đường tu tập.