Đạo của Lão Tử và Niết-bàn có giống nhau không?

Không thể đồng nhất Đạo của Lão Tử với Niết-bàn của Phật giáo.

Hai khái niệm có một số nét khiến người đọc hiện đại dễ thấy gần nhau:

• đều khó diễn đạt trọn vẹn bằng ngôn ngữ;

• đều không nên hiểu như một vị thần sáng tạo có nhân cách;

• đều gắn với việc vượt khỏi sự cưỡng cầu và chấp trước thông thường;

• đều có thể dẫn đến một lối sống bớt tranh chấp, bớt dục vọng;

• cả Đạo gia lẫn Phật giáo đều cảnh giác với việc tuyệt đối hóa khái niệm.

Nhưng những tương đồng ấy:

không đủ để kết luận Đạo = Niết-bàn.

Trong Đạo Đức Kinh, Đạo (道) được trình bày như nguyên lý sâu xa gắn với sự phát sinh và vận hành của trời đất, vạn vật.

Trong Phật giáo, Nirvāṇa/Nibbāna chủ yếu chỉ:

sự đoạn tận tham, sân, si và giải thoát khỏi tiến trình tạo khổ.

Đạo:

nằm trong một vũ trụ luận và triết lý sống của Đạo gia.

Niết-bàn:

nằm trong cấu trúc Tứ Thánh Đế, Duyên khởi, Vô ngã và con đường giải thoát của Phật giáo.

Vì vậy, cách nói chính xác nhất là:

Đạo và Niết-bàn có thể được so sánh, nhưng không nên bị đồng nhất.

1. Trước hết, “Đạo” là gì?

Chữ:

道 – Đạo

nghĩa thông thường có thể là:

con đường;

phương cách;

đường lối.

Nhưng trong Đạo Đức Kinh:

Đạo mang ý nghĩa triết học sâu hơn nhiều.

Ngay chương đầu nổi tiếng với:

Đạo khả đạo, phi thường Đạo.

Có thể hiểu gần nghĩa:

Đạo có thể diễn đạt thành lời thì không phải Đạo thường hằng theo nghĩa trọn vẹn.

Điều này:

nhấn mạnh giới hạn của ngôn ngữ trước Đạo.

2. Đạo có phải một vị thần không?

Không nên hiểu Đạo của Lão Tử:

như một Creator God có nhân cách.

Đạo:

không phải một vị thần ngồi bên ngoài vũ trụ rồi quyết định tạo ra thế giới.

Trong Đạo Đức Kinh, Đạo:

sâu kín;

khó gọi tên;

gắn với nguồn phát sinh của vạn vật.

3. “Đạo sinh nhất…”

Một đoạn nổi tiếng nói:

Đạo sinh Một;

Một sinh Hai;

Hai sinh Ba;

Ba sinh vạn vật.

Đây:

là ngôn ngữ vũ trụ luận của Đạo gia.

Nó cho thấy:

Đạo có quan hệ rất sâu với sự phát sinh của vạn vật.

Đây cũng chính là:

một trong những điểm quan trọng khiến Đạo không thể đơn giản đồng nhất với Niết-bàn.

4. Đạo là nguồn gốc của vạn vật?

Trong nhiều cách đọc Lão Tử:

có thể nói Đạo là nguyên lý hoặc nguồn sâu xa từ đó vạn vật sinh thành.

Nhưng:

phải cẩn thận với chữ “nguồn.”

Nếu tưởng tượng:

Đạo là một vật thể đầu tiên tồn tại trước vũ trụ,

rồi:

chế tạo vũ trụ,

thì:

lại quá giống mô hình Creator.

Đạo gia:

tinh tế hơn thế.

5. Đạo vừa sinh thành vừa không cưỡng chế

Một đặc điểm rất đặc biệt:

Đạo sinh dưỡng vạn vật nhưng không chiếm hữu.

Nó:

không cưỡng ép;

không tự xưng chủ;

không thống trị như một ông vua vũ trụ.

Đây:

liên hệ trực tiếp với tư tưởng vô vi.

6. Đạo và tự nhiên

Đạo gia còn nhấn mạnh:

自然 – ziran – tự nhiên.

Không đơn giản:

“nature” theo nghĩa rừng, sông, núi.

Mà gần hơn:

tự nó như vậy;

tự nhiên nhi nhiên;

không bị cưỡng tạo.

Con người:

sống thuận Đạo

thì:

bớt cưỡng cầu và bớt áp đặt.

7. Niết-bàn là gì?

Pāli:

Nibbāna

Sanskrit:

Nirvāṇa

là:

khái niệm trung tâm của Phật giáo.

Nó liên hệ trực tiếp đến:

sự chấm dứt Khổ.

Trong cấu trúc Tứ Thánh Đế:

Khổ;

nguyên nhân của Khổ;

sự diệt Khổ;

con đường dẫn đến diệt Khổ.

Niết-bàn:

thuộc về Diệt đế.

8. Niết-bàn không phải nguồn sinh ra vạn vật

Đây:

là khác biệt cực kỳ quan trọng.

Phật giáo không nói:

“Niết-bàn sinh ra thế giới.”

Không có công thức:

Niết-bàn → vạn vật.

Niết-bàn:

không đóng vai trò một Creator.

Cũng không phải:

nguyên liệu vũ trụ từ đó mọi pháp xuất hiện.

9. Vậy thế giới từ đâu ra trong Phật giáo?

Phật giáo:

thường không giải thích thế giới bằng một nguyên nhân đầu tiên tuyệt đối.

Thay vào đó:

Duyên khởi.

Cái này có:

cái kia có.

Cái này sinh:

cái kia sinh.

Cái này diệt:

cái kia diệt.

Trọng tâm:

mạng lưới điều kiện,

không phải:

một nguyên nhân đầu tiên tạo mọi thứ.

10. Đây là khác biệt nền tảng

Có thể giản lược:

Lão Tử

Đạo → vạn vật

theo ngôn ngữ sinh thành của Đạo gia.

Phật giáo

Các pháp → duyên nhau mà sinh

và:

Niết-bàn không phải nguyên nhân đầu tiên tạo các pháp.

Hai mô hình:

không giống nhau.

11. Niết-bàn có phải “bản thể tuyệt đối” không?

Đây:

là vấn đề cần đặc biệt thận trọng.

Nếu nói:

Niết-bàn là một substance vĩnh cửu đứng phía sau mọi hiện tượng,

ta:

dễ biến Phật giáo thành một dạng bản thể luận mà kinh điển không nhất thiết chủ trương.

Niết-bàn:

không phải Ātman;

không phải Brahman;

không phải linh hồn vũ trụ.

12. Niết-bàn cũng không phải “Đạo” đổi tên

Nếu nói:

“Lão Tử gọi là Đạo, Đức Phật gọi là Niết-bàn”

thì:

quá đơn giản.

Điều này:

xóa mất những khác biệt triết học rất lớn.

13. Điểm giống thứ nhất: khó diễn đạt

Đây:

là một điểm tương đồng thực sự đáng chú ý.

Lão Tử:

cảnh giác với việc biến Đạo thành một cái tên cố định.

Phật giáo:

cũng có những cách nói về Niết-bàn vượt ngoài nhiều phạm trù thông thường.

Cả hai:

đều cảnh báo rằng ngôn ngữ không hoàn toàn nắm bắt thực tại.

14. Nhưng “không thể nói hết” không chứng minh chúng giống nhau

Ví dụ:

tình yêu khó diễn đạt hết.

Đau đớn:

cũng khó diễn đạt hết.

Điều đó:

không làm tình yêu = đau đớn.

Tương tự:

hai khái niệm cùng vượt quá ngôn ngữ thông thường

không chứng minh:

chúng là một.

15. Điểm giống thứ hai: không phải Creator God

Đạo:

không đơn giản là một Thượng đế hữu ngã.

Niết-bàn:

càng không phải một Thượng đế.

Do đó:

cả hai khác mô hình một Đấng sáng tạo có ý chí.

Nhưng:

cùng “không phải God” vẫn không có nghĩa chúng giống nhau.

16. Điểm giống thứ ba: giảm cưỡng cầu

Đạo gia:

vô vi;

bất tranh;

thiểu dục;

thuận tự nhiên.

Phật giáo:

giảm ái;

giảm thủ;

giảm tham;

buông chấp.

Về kinh nghiệm sống:

hai truyền thống có thể gặp nhau rất gần ở đây.

17. Nhưng lý do giảm dục khác nhau

Trong Phật giáo:

ái và thủ nằm trong cấu trúc Duyên khởi của Khổ.

Mục tiêu:

đoạn tận nguyên nhân duy trì luân hồi và Khổ.

Trong Đạo gia:

giảm dục và vô vi liên hệ với việc trở về sự giản phác và sống thuận Đạo.

Hai hệ:

có những điểm giao,

nhưng:

nền tảng lý luận khác nhau.

18. Điểm giống thứ tư: không cưỡng ép thực tại

Người học Lão:

học vô vi.

Người học Phật:

học không chấp thủ.

Cả hai:

có thể bớt ý muốn ép thế giới phải theo “cái tôi.”

Đây:

là một điểm đối thoại rất đẹp.

19. Nhưng vô vi ≠ Niết-bàn

Như đã phân biệt:

wuwei

là:

cách hành động không cưỡng tác.

Còn:

Nirvāṇa

là:

giải thoát khỏi tham–sân–si và Khổ.

Do đó:

sống vô vi không tự động đồng nghĩa chứng Niết-bàn.

20. Điểm giống thứ năm: bất tranh

Lão Tử:

đề cao bất tranh.

Phật giáo:

đề cao không sân hận, từ bi, Chánh ngữ và buông ngã chấp.

Một người thực hành tốt cả hai:

có thể biểu hiện khá giống nhau:

ít tranh hơn;

ít phô trương hơn;

ít cưỡng cầu hơn.

Nhưng:

giống biểu hiện không đồng nghĩa giống học thuyết.

21. Khác biệt lớn nhất: Duyên khởi

Phật giáo:

xây một phần nền tảng triết học trên Duyên khởi.

Không cần:

một bản thể đầu tiên.

Các pháp:

tùy thuộc điều kiện.

Điều này:

đặc biệt quan trọng trong Trung quán.

22. Trung quán còn đi xa hơn

Nāgārjuna:

phân tích rằng vì các pháp Duyên khởi,

nên:

chúng Không tự tính.

Không có:

một svabhāva độc lập.

Do đó:

nếu biến Đạo thành một bản thể tuyệt đối có tự tính rồi đồng nhất nó với Tánh Không/Niết-bàn,

ta:

gặp vấn đề lớn từ góc nhìn Trung quán.

23. Đạo có phải Tánh Không?

Không nên đồng nhất.

Tánh Không:

śūnyatā

nghĩa:

Không tự tính.

Nó:

không phải nguồn vật chất;

không phải tâm vũ trụ;

không phải năng lượng;

không phải một “Đạo” ẩn phía sau hiện tượng.

24. Tánh Không không sinh ra vạn vật

Câu:

“Từ Tánh Không sinh ra vạn vật”

rất dễ gây hiểu lầm.

Tánh Không:

không phải cái kho chứa trước khi vạn vật xuất hiện.

Các pháp:

vì Duyên khởi nên Không tự tính.

Đây:

khác với một nguyên lý sinh thành.

25. Niết-bàn có phải Tánh Không?

Trong Đại thừa:

mối quan hệ rất sâu.

Nhưng:

cũng không nên lập phương trình giản đơn.

Tánh Không:

là tính Không tự tính của các pháp.

Niết-bàn:

liên quan đến giải thoát.

Các hệ thống Đại thừa:

diễn giải quan hệ giữa chúng rất sâu sắc.

26. Luân hồi và Niết-bàn

Trung quán có những phát biểu nổi tiếng:

làm mờ cách tưởng tượng luân hồi và Niết-bàn như hai “nơi” tuyệt đối tách rời.

Nhưng:

điều đó không có nghĩa Khổ = giải thoát.

Khác biệt:

nằm ở mê chấp và tuệ giác,

không phải:

hai substance vũ trụ.

27. Đạo có phải một substance?

Cũng:

không nên đọc Lão Tử quá thô.

Đạo:

không đơn giản là “một vật.”

Ngay chính Lão Tử:

sử dụng ngôn ngữ nghịch lý;

vô danh;

huyền;

không thể nắm bắt bằng khái niệm thông thường.

Do đó:

so sánh Đạo với một chất nền vật lý cũng sai.

28. Đây là điểm hai bên có thể gần nhau

Cả Lão Tử lẫn Phật giáo:

đều có thể phá vỡ thói quen vật thể hóa thực tại tối hậu.

Đạo:

không dễ biến thành một vật.

Niết-bàn:

cũng không phải vật.

Nhưng:

“đều không phải vật” vẫn không đủ để đồng nhất.

29. Đạo có “thường” không?

Đạo Đức Kinh:

dùng ngôn ngữ về “thường Đạo.”

Nhưng:

chữ “thường” ở đây phải được hiểu trong hệ tư tưởng Lão Tử.

Không thể:

lấy “thường Đạo”

rồi đặt ngang:

Niết-bàn vô vi

và kết luận:

cùng một thực thể thường hằng.

30. Niết-bàn có “thường” không?

Một số truyền thống Phật giáo:

dùng ngôn ngữ thường, lạc hoặc bất sinh bất diệt trong những ngữ cảnh nhất định.

Nhưng:

cách hiểu phải tuân theo hệ thống đó.

Không nên:

biến “thường” thành một Eternal Self.

31. Phật tính càng dễ bị đồng nhất với Đạo

Một số văn bản Đại thừa:

dùng ngôn ngữ rất tích cực về Tathāgatagarbha.

Người đọc Đông Á:

có thể cảm thấy rất gần Đạo.

Nhưng:

Phật tính không mặc nhiên là Đạo.

Nếu hiểu Phật tính như:

một Đại Ngã vũ trụ sinh ra vạn vật,

thì:

xuất hiện xung đột với Vô ngã.

32. Pháp thân có phải Đạo?

Không.

Dharmakāya:

là khái niệm Đại thừa.

Đạo:

là khái niệm Đạo gia.

Có thể:

so sánh.

Nhưng:

không có cơ sở chỉ từ tương đồng ngôn ngữ để nói chúng là cùng một thực tại.

33. “Nhất” của Lão Tử có phải Nhất tâm?

Không.

Đây:

là một dạng đồng nhất rất phổ biến trong các hệ thống dung hợp.

“Nhất”;

“Đạo”;

“Nhất tâm”;

“Phật tính”;

“Tánh Không”;

“Pháp giới”;

“Niết-bàn”

không nên:

gom thành một khái niệm duy nhất.

34. Phật giáo có chủ trương nhất nguyên không?

Không thể:

đơn giản gọi toàn bộ Phật giáo là monism.

Đặc biệt:

Trung quán phá cả việc chấp “một” lẫn “nhiều” như tự tính tuyệt đối.

Do đó:

“tất cả cuối cùng là Một”

không phải công thức an toàn để mô tả Phật giáo.

35. Lão Tử và Vô ngã

Lão Tử:

phê bình sự tự tôn, tranh giành và cưỡng cầu.

Điều này:

có thể rất gần với việc giảm ngã chấp.

Nhưng:

Đạo gia không xây dựng phân tích ngũ uẩn và anātman theo cách Phật giáo.

Do đó:

Vô ngã ≠ vô vi.

36. Một khác biệt quan trọng: mục tiêu giải thoát

Phật giáo:

có mục tiêu rất rõ:

đoạn tận Khổ;

đoạn tận ái;

giải thoát khỏi luân hồi;

Niết-bàn.

Đạo gia:

phát triển lý tưởng sống thuận Đạo, vô vi, tự nhiên, giản phác và những hình thái khác trong lịch sử.

Hai hệ:

không có cùng một soteriology.

37. Đạo giáo tôn giáo còn khác nữa

Cần:

phân biệt Đạo gia triết học và những hình thức Đạo giáo tôn giáo phát triển về sau.

Đạo giáo lịch sử:

có nhiều hệ thống về:

• thần linh;

• trường sinh;

• luyện dưỡng;

• nghi lễ;

• nội đan;

• ngoại đan;

• thiên giới.

Không nên:

lấy toàn bộ những phát triển ấy gán ngược cho Lão Tử.

38. Phật giáo cũng vậy

Không thể:

lấy một khái niệm Vajrayāna thế kỷ sau

rồi:

nói đó chính xác là cách Phật giáo thời kỳ sớm đã trình bày.

Cả Phật giáo và Đạo giáo:

đều có lịch sử phát triển dài.

So sánh:

phải xác định thời kỳ.

39. Lão Tử và Đức Phật có gặp nhau không?

Không có bằng chứng lịch sử đáng tin cậy:

hai nhân vật gặp nhau.

Các câu chuyện dung hợp về sau:

cần phân biệt với lịch sử.

Phật giáo:

phát triển ở Ấn Độ.

Đạo gia:

phát triển trong môi trường Trung Hoa.

40. Phật giáo truyền sang Trung Hoa sau đó

Khi Phật giáo vào Trung Hoa:

người dịch phải tìm từ tương đương.

Những thuật ngữ Đạo gia:

đôi khi được sử dụng để diễn đạt ý tưởng Phật giáo.

Điều này:

làm hai hệ ngôn ngữ trở nên gần nhau hơn.

41. Đây là nguồn gốc của nhiều nhầm lẫn hiện nay

Người đọc Hán văn thấy:

vô;

hữu;

vô vi;

đạo;

tự nhiên;

huyền;

không;

và nghĩ:

Phật–Lão nói cùng một thứ.

Nhưng:

một phần sự tương đồng đến từ lịch sử dịch thuật và tiếp biến văn hóa.

42. “Cách nghĩa” rất quan trọng

Trong thời kỳ đầu Phật giáo Trung Hoa:

những khái niệm bản địa đôi khi được dùng để giải thích Phật pháp.

Phương pháp này:

giúp người Trung Hoa tiếp cận tư tưởng Ấn Độ.

Nhưng:

cũng có thể làm nghĩa gốc bị lệch.

43. Vì vậy phải quay lại Sanskrit/Pāli

Khi gặp:

“vô vi,”

hãy hỏi:

wuwei hay asaṃskṛta?

Khi gặp:

“Đạo,”

hãy hỏi:

Dao hay mārga/magga?

Khi gặp:

“Không,”

hãy hỏi:

phủ định thông thường hay śūnyatā?

Đây:

là phương pháp nghiên cứu rất hữu ích.

44. Bát Chánh Đạo có phải “Đạo” của Lão Tử?

Không.

Chữ “Đạo”:

được dùng để dịch Pāli magga / Sanskrit mārga,

nghĩa:

con đường.

Bát Chánh Đạo:

là con đường tám chi dẫn đến chấm dứt Khổ.

Nó:

không phải Dao của Đạo Đức Kinh.

45. Một chữ Hán, nhiều thuật ngữ gốc

Đây:

là lý do không thể chỉ đọc chữ Hán.

Ví dụ:

道

có thể:

biểu đạt “con đường” trong Phật giáo

mà:

không mang toàn bộ nội hàm của Daoism.

46. Đạo có phải nguyên nhân đầu tiên?

Cần:

cẩn thận.

Đạo được nói:

có trước trời đất;

là mẹ của vạn vật;

sinh dưỡng.

Nhưng:

nó không giống Aristotle's First Cause hay Creator God một cách đơn giản.

Lão Tử:

không xây một hệ metaphysics theo mô hình thần học phương Tây.

47. Phật giáo tránh câu hỏi nguyên nhân đầu tiên

Duyên khởi:

không cần một “first cause.”

Luân hồi:

thường được mô tả là không thấy được khởi đầu.

Do đó:

Phật giáo không cần đặt Niết-bàn ở đầu chuỗi nhân quả.

48. Niết-bàn không đứng ở “trước Big Bang”

Đây:

là một hiểu lầm hiện đại.

Niết-bàn:

không phải trạng thái vật lý trước vũ trụ.

Không phải:

quantum vacuum.

Không phải:

singularity.

Không phải:

năng lượng nguyên thủy.

49. Đạo cũng không phải Big Bang

Tương tự:

“Đạo sinh Một”

không phải:

phương trình Big Bang.

Không nên:

biến triết học Lão Tử thành cosmology hiện đại.

50. “Đạo = trường lượng tử” cũng sai

Quantum field:

là khái niệm vật lý có cấu trúc toán học.

Dao:

là khái niệm triết học Đạo gia.

Cả hai:

không phải một chỉ vì có thể mô tả là “nền.”

51. “Niết-bàn = trường lượng tử” càng không đúng

Niết-bàn:

không phải năng lượng.

Không phải:

quantum field.

Không phải:

zero-point energy.

Không phải:

vacuum state.

Đây:

là những đồng nhất khoa học–tâm linh không có cơ sở.

52. Đạo và Niết-bàn có phải “thực tại tối hậu”?

Có thể:

dùng cụm này rất thận trọng trong triết học so sánh.

Nhưng:

“ultimate reality”

là một nhãn rộng.

Nếu dùng nó:

không được để nhãn che mất sự khác biệt.

Hai hệ:

có thể hiểu “tối hậu” rất khác nhau.

53. Một ví dụ

Ta có thể gọi:

cả đại dương và bầu trời là “rộng lớn.”

Nhưng:

rộng lớn không làm đại dương thành bầu trời.

Tương tự:

gọi cả Đạo và Niết-bàn là “tối hậu”

không chứng minh:

chúng là một.

54. Đạo liên hệ với thế giới như thế nào?

Trong Lão Tử:

Đạo có quan hệ sinh dưỡng và vận hành với vạn vật.

Vạn vật:

theo Đạo.

Đạo:

không cưỡng chế chúng.

Điều này:

tạo ra một vũ trụ quan đặc thù.

55. Niết-bàn liên hệ với thế giới thế nào?

Niết-bàn:

không được đặt như nguyên lý vật lý khiến hành tinh quay, cây mọc hay electron chuyển động.

Nó:

liên hệ với giải thoát khỏi Khổ.

Đây:

là khác biệt chức năng rất lớn.

56. Đạo có mặt trong vạn vật?

Có những cách diễn giải Đạo gia:

nhấn mạnh Đạo không tách khỏi sự vận hành của vạn vật.

Nhưng:

không nên từ đó chuyển ngay sang:

“mọi vật đều chứa một mảnh Đạo”

như một substance.

57. Niết-bàn có nằm trong mỗi người?

Cũng:

không nên nói như một vật thể.

Trong Phật giáo sớm:

không có một “hạt Niết-bàn” nằm trong tim.

Đại thừa có:

Phật tính,

nhưng:

Phật tính cũng không nên bị biến thành linh hồn bất biến.

58. “Trở về Đạo” và “chứng Niết-bàn”

Ngôn ngữ:

nghe có thể gần.

Nhưng:

Trở về Đạo

liên hệ:

phục quy, giản phác, tự nhiên, vô vi.

Chứng Niết-bàn

liên hệ:

đoạn tham–sân–si;

đoạn ái và thủ;

giải thoát.

Không phải:

cùng một quá trình với hai tên gọi.

59. Niết-bàn không phải hòa nhập vào một Đại thể

Phật giáo:

không nhất thiết dạy rằng khi giác ngộ,

“linh hồn cá nhân”:

hòa vào “Đại Niết-bàn.”

Bởi:

ngay từ đầu đã không thừa nhận một linh hồn thường hằng theo mô hình ấy.

60. Đây là khác biệt với nhiều cách diễn giải nhất nguyên

Nếu nói:

“Ta vốn là Một, sau giác ngộ trở về hợp nhất với Toàn thể,”

đó:

có thể gần một số hệ triết học khác.

Nhưng:

không phải công thức chuẩn của Vô ngã.

61. Niết-bàn là hư vô?

Không.

Không phải:

Đạo.

Nhưng cũng không phải:

hư vô tuyệt đối.

Phật giáo:

tránh cả thường kiến và đoạn kiến.

62. Đạo là “có”?

Cũng:

không dễ đặt Đạo vào cặp có/không thông thường.

Lão Tử:

sử dụng cả “hữu” và “vô” trong những quan hệ tinh tế.

Đây:

là một điểm khiến so sánh với Phật giáo trở nên hấp dẫn.

63. Nhưng “Vô” của Lão Tử ≠ Śūnyatā

Đây:

là nguyên tắc phải giữ.

無:

trong Đạo gia

không tự động:

bằng Śūnyatā.

Śūnyatā:

được xác định qua Không tự tính và Duyên khởi.

64. “Hữu sinh ư vô” có phải Duyên khởi?

Không.

Nếu Đạo gia nói:

hữu và vô trong quá trình sinh thành,

đó:

là cấu trúc riêng.

Duyên khởi:

không nói các pháp được tạo ra từ một “Vô” bản thể.

65. Phật giáo không nói “mọi thứ sinh từ Không”

Đây:

là hiểu lầm rất phổ biến.

Tánh Không:

không phải Nothingness.

Các pháp:

sinh do duyên.

Vì sinh do duyên:

chúng Không tự tính.

Không phải:

“Không” là mẹ sinh ra mọi vật.

66. Đây là điểm phân biệt Đạo và Tánh Không rõ nhất

Đạo:

có ngôn ngữ “mẹ của vạn vật,” “sinh vạn vật.”

Tánh Không:

không phải một bà mẹ vũ trụ.

Tánh Không:

nói về cách tồn tại không có tự tính của các pháp.

67. Còn Niết-bàn?

Niết-bàn:

cũng không phải mẹ của vạn vật.

Do đó:

cả Tánh Không lẫn Niết-bàn

đều:

không nên được đặt vào vị trí của Đạo trong sơ đồ Lão Tử.

68. Đạo gia có Khổ đế không?

Không.

Đạo gia:

có suy tư sâu sắc về dục vọng, tranh chấp, nhân vi và mất tự nhiên.

Nhưng:

không tổ chức giáo lý quanh Tứ Thánh Đế.

Đây:

là một khác biệt cấu trúc.

69. Phật giáo có vô vi không?

Có:

nhưng như đã phân biệt,

asaṅkhata/asaṃskṛta

không phải:

wuwei.

Cùng dịch:

無為

là:

một nguyên nhân lớn gây nhầm.

70. Niết-bàn là “vô vi” không có nghĩa là “Đạo”

Trong Theravāda:

Nibbāna là asaṅkhata.

Điều đó:

không nói Nibbāna là wuwei.

Đây:

là hai từ gốc hoàn toàn khác.

71. Phật giáo Trung Hoa có làm chúng gần nhau hơn không?

Có về ngôn ngữ và văn hóa.

Khi Phật giáo được Trung Hoa hóa:

các nhà tư tưởng sống trong một môi trường đã quen với Lão–Trang.

Một số cách diễn đạt:

có thể mang màu sắc bản địa.

Đặc biệt:

Thiền tông

thường được nghiên cứu trong bối cảnh giao thoa này.

72. Nhưng nói “Thiền = Đạo giáo + Phật giáo” là quá đơn giản

Thiền:

có nền tảng sâu trong Mahāyāna;

Bát Nhã;

Phật tính;

thiền định;

giới luật;

truyền thống kinh luận.

Ảnh hưởng Trung Hoa:

rất quan trọng.

Nhưng:

không biến Thiền thành Đạo giáo đổi tên.

73. Trang Tử và Thiền

Trang Tử:

đặc biệt có nhiều đoạn khiến người đọc Thiền cảm thấy gần gũi:

• phá chấp khái niệm;

• tương đối hóa phân biệt;

• tự do;

• thuận hóa;

• ngôn ngữ nghịch lý.

Có:

một vùng so sánh rất phong phú.

Nhưng:

Trang Tử không dạy Bồ-tát đạo hay Tánh Không theo nghĩa Madhyamaka.

74. Lão Tử và Trung quán

Cũng có:

nhiều điểm có thể đặt cạnh nhau.

Nhưng Nāgārjuna:

sử dụng phân tích Duyên khởi và Không tự tính.

Lão Tử:

sử dụng Đạo, Đức, hữu–vô, tự nhiên, vô vi.

Không nên:

dùng một hệ để dịch hoàn toàn hệ kia.

75. Nếu hai truyền thống dẫn đến người sống giống nhau thì sao?

Có thể.

Một đạo sĩ lý tưởng:

giản dị;

bất tranh;

ít dục;

không phô trương.

Một hành giả Phật giáo trưởng thành:

ít tham;

ít sân;

bớt ngã chấp;

từ bi.

Biểu hiện:

có thể rất gần.

Nhưng:

con đường triết học dẫn tới đó khác nhau.

76. Ví dụ hai con đường lên núi

Có thể:

hai con đường đi qua những cảnh quan giống nhau.

Điều đó:

không chứng minh chúng bắt đầu và kết thúc tại cùng một tọa độ.

Triết học so sánh:

cần vừa thấy tương đồng,

vừa:

giữ khác biệt.

77. Có nên nói “cùng chân lý, khác tên”?

Nếu nói:

như một niềm tin liên tôn cá nhân,

có thể:

đó là lựa chọn triết học của người nói.

Nhưng:

không nên trình bày nó như một sự kiện lịch sử hoặc kết luận học thuật đã được chứng minh.

Ta:

không có phương pháp lịch sử để chứng minh Lão Tử và Đức Phật đang chỉ cùng một “thực tại tối hậu.”

78. Đây là khác biệt giữa thần học và lịch sử

Một người có thể tin:

mọi tôn giáo dẫn đến cùng một chân lý.

Đó:

là một lập trường triết học/tôn giáo.

Nhà nghiên cứu:

phải hỏi cụ thể:

văn bản nói gì?

thuật ngữ nghĩa gì?

mục tiêu tu tập là gì?

hệ thống lập luận ra sao?

Ở tầng này:

khác biệt rất rõ.

79. Đối chiếu trực tiếp

80. Đối chiếu với các truyền thống Phật giáo

81. Những phương trình nên tránh

Đạo = Niết-bàn ❌

Đạo = Tánh Không ❌

Đạo = Pháp thân ❌

Đạo = Phật tính ❌

Vô của Lão Tử = Śūnyatā ❌

Vô vi Lão Tử = Asaṅkhata ❌

Tự nhiên = Duyên khởi ❌

Lão Tử = Nāgārjuna ❌

Nhưng:

Đạo gia ↔ Phật giáo có thể đối thoại sâu sắc ✔

82. Những điểm có thể đối chiếu

83. Một điểm rất đáng chú ý

Nếu chỉ đọc:

những câu thơ triết học ngắn,

Đạo gia và Thiền:

đôi khi gần đến mức khó phân biệt.

Nhưng nếu đặt lại vào:

toàn bộ hệ thống giáo lý,

khác biệt:

xuất hiện ngay.

Phật giáo có:

nghiệp;

tái sinh;

Tứ Thánh Đế;

Bát Chánh Đạo;

Vô ngã;

Duyên khởi;

Niết-bàn.

Đạo gia:

có cấu trúc tư tưởng khác.

84. Ví dụ

Một câu:

“Không tranh nên thiên hạ không ai tranh được với mình.”

Nghe:

có thể rất “Thiền.”

Nhưng:

nguồn và cấu trúc tư tưởng có thể là Đạo gia.

Ngược lại:

“Do cái này có nên cái kia có”

là:

Duyên khởi.

Không thể:

vì cả hai đều nói không chấp mà xem chúng là một.

85. Câu trả lời ngắn cho Wiki

Đạo của Lão Tử và Niết-bàn của Phật giáo có một số điểm khiến người đọc dễ liên tưởng: cả hai đều khó bị nắm bắt trọn vẹn bằng khái niệm, không phải một Thượng đế sáng tạo có nhân cách, và đều gắn với việc giảm cưỡng cầu, dục vọng và chấp trước. Tuy nhiên, chúng không phải cùng một khái niệm. Đạo trong Đạo Đức Kinh có quan hệ sâu với sự sinh thành và vận hành của vạn vật, trong khi Niết-bàn không phải nguồn tạo ra thế giới mà là sự giải thoát, đoạn tận tham–sân–si và chấm dứt Khổ. Phật giáo giải thích các pháp qua Duyên khởi chứ không đặt Niết-bàn làm nguyên nhân đầu tiên của vũ trụ. Vì vậy, có thể so sánh Đạo và Niết-bàn nhưng không nên nói ‘Lão Tử gọi là Đạo, Đức Phật gọi là Niết-bàn’ như thể đó chỉ là hai tên của một thực tại.

86. Công thức dễ nhớ

Đạo ≠ Niết-bàn.

Đạo ≠ Tánh Không.

Đạo ≠ Phật tính.

Đạo ≠ Pháp thân.

Wuwei ≠ Asaṅkhata.

Vô của Lão Tử ≠ Śūnyatā.

Đạo sinh vạn vật ≠ Duyên khởi.

Niết-bàn không sinh ra vạn vật.

Nhưng:

Đạo gia và Phật giáo có những vùng đối thoại triết học rất sâu.

Kết luận

Đạo của Lão Tử và Niết-bàn của Phật giáo không phải hai tên gọi chắc chắn của cùng một thực tại.

Đạo:

là khái niệm trung tâm của một hệ tư tưởng Trung Hoa.

Nó:

khó gọi tên;

không cưỡng tác;

liên hệ với tự nhiên;

sinh dưỡng vạn vật;

và là nền tảng cho lý tưởng sống vô vi, bất tranh.

Niết-bàn:

xuất hiện trong một hệ tư tưởng Ấn Độ hoàn toàn khác.

Nó:

nằm trong Tứ Thánh Đế;

được chứng ngộ qua Bát Chánh Đạo;

liên hệ với sự đoạn tận tham–sân–si;

là giải thoát khỏi Khổ và luân hồi.

Đặc biệt:

Niết-bàn không phải nguyên nhân đầu tiên sinh ra vũ trụ.

Phật giáo không nói:

“Từ Niết-bàn sinh ra vạn vật.”

Mà nói:

các pháp sinh khởi tùy thuộc nhân duyên.

Đây:

là một khác biệt triết học rất lớn.

Tuy vậy:

không cần vì khác biệt mà phủ nhận mọi tương đồng.

Lão Tử hỏi:

làm sao sống mà không cưỡng ép thế giới theo dục vọng của cái tôi?

Phật giáo hỏi:

làm sao thấy rõ ái, thủ và vô minh để chấm dứt Khổ?

Hai câu hỏi:

không giống nhau,

nhưng:

có thể gặp nhau ở một vùng rất sâu của kinh nghiệm con người:

bớt cưỡng cầu;

bớt tranh chấp;

bớt tự tôn;

bớt bị dục vọng điều khiển.

Đó:

là lý do người đọc Phật giáo thường cảm thấy Lão–Trang rất gần.

Nhưng sự gần gũi:

không nên được biến thành đồng nhất.

Cách tiếp cận tốt nhất không phải:

“Phật và Lão hoàn toàn giống nhau.”

Cũng không phải:

“Hai bên hoàn toàn không có gì để nói với nhau.”

Mà là:

giữ nguyên sự khác biệt để cuộc đối thoại trở nên chính xác hơn.

Khi đó ta có thể thấy:

Đạo không phải Niết-bàn, nhưng Đạo gia và Phật giáo có thể soi sáng những câu hỏi tương tự từ hai truyền thống rất khác nhau.

Và nguyên tắc quan trọng nhất vẫn là:

tương đồng không có nghĩa đồng nhất.

Hai truyền thống:

có thể cùng chỉ ra giới hạn của dục vọng, cưỡng cầu và chấp trước,

nhưng:

Đạo của Lão Tử vẫn là Đạo của Lão Tử, và Niết-bàn của Đức Phật vẫn phải được hiểu trong Duyên khởi, Vô ngã, Tứ Thánh Đế và con đường giải thoát của Phật giáo.