Giữ giới để làm gì? Giới là đạo đức hay phương pháp giải thoát?

1. Trả lời ngắn gọn

Giới vừa có ý nghĩa đạo đức, vừa là một phương pháp tu tập hướng đến giải thoát.

Nếu nhìn ở bình diện xã hội:

Giới giúp con người giảm gây tổn hại cho mình và người khác.

Nếu nhìn trên con đường tu tập:

Giới giúp giảm những hành vi nuôi dưỡng tham, sân, si; tạo nền tảng cho tâm ít hối hận, dễ định tĩnh và phát triển trí tuệ.

Do đó:

GIỚI

→ có chức năng đạo đức

nhưng không dừng ở đạo đức.

Trong con đường Phật giáo:

GIỚI → ĐỊNH → TUỆ → GIẢI THOÁT

Tuy nhiên đây là mô hình hỗ trợ lẫn nhau, không nên hiểu như một công thức máy móc:

“Giữ đủ giới → tự động giác ngộ.”

2. “Giới” là gì?

Pāli:

sīla

Sanskrit:

śīla

thường được dịch là:

• giới;

• giới hạnh;

• đức hạnh;

• phẩm hạnh;

• hành vi đạo đức.

Nhưng trong Phật giáo, giới không chỉ là:

danh sách những điều bị cấm.

Giới là một quá trình huấn luyện hành vi.

Đây là lý do các giới cư sĩ thường có cấu trúc:

“Tôi nhận học giới...”

Thay vì chỉ hiểu:

“Có một quyền lực bên ngoài ra lệnh cho tôi không được làm.”

Tinh thần căn bản là:

Tự nguyện huấn luyện thân và lời nói để giảm những nguyên nhân dẫn đến khổ.

3. Ngũ giới là gì?

Đối với cư sĩ, nền tảng quen thuộc nhất là năm giới:

1. không sát sinh;

2. không lấy của không cho;

3. không tà hạnh trong dục;

4. không nói dối;

5. không sử dụng chất say dẫn đến phóng dật.

Nhìn bên ngoài, đây là các nguyên tắc đạo đức.

Nhưng nhìn sâu hơn, mỗi giới đang tác động vào những khuynh hướng tâm.

4. Giới không chỉ kiểm soát hành động

Ví dụ:

Không sát sinh

Không chỉ bảo vệ sinh mạng.

Nó còn huấn luyện:

không để sân hận dễ dàng biến thành hành động gây hại.

Không trộm cắp

Không chỉ bảo vệ tài sản.

Nó còn tác động đến:

tham và tâm muốn chiếm đoạt.

Không tà hạnh

Không chỉ bảo vệ quan hệ xã hội.

Nó còn đặt giới hạn đối với:

dục vọng gây tổn hại.

Không nói dối

Không chỉ bảo vệ niềm tin giữa người với người.

Nó còn huấn luyện:

sự trung thực của tâm và lời nói.

Không say nghiện

Không chỉ liên quan sức khỏe.

Nó còn bảo vệ:

khả năng tỉnh giác và tự chủ.

Vì vậy giới tác động đồng thời lên:

cá nhân + người khác + cộng đồng + tâm người thực hành.

5. Giới có phải đạo đức không?

Có.

Phật giáo rõ ràng phân biệt:

• thiện;

• bất thiện;

• hành vi gây hại;

• hành vi không gây hại.

Giới có chức năng xã hội rất rõ.

Một cộng đồng mà con người:

• không giết hại;

• không trộm cắp;

• không lạm dụng tình dục;

• không lừa dối;

• hạn chế nguyên nhân gây mất tự chủ;

sẽ có mức độ:

an toàn – tin cậy – ổn định

cao hơn.

Vì vậy gọi giới là đạo đức Phật giáo không sai.

Nhưng nếu chỉ dừng ở đó thì chưa đủ.

6. Vì sao giới còn là phương pháp tu?

Hãy xem điều gì xảy ra khi một người thường xuyên làm điều mà chính mình biết là sai.

Ví dụ:

nói dối.

Sau đó người ấy có thể:

• sợ bị phát hiện;

• phải nhớ lời nói dối;

• tìm cách che giấu;

• lo lắng;

• hối hận.

Khi ngồi thiền, những điều đó có thể tiếp tục xuất hiện trong tâm.

Ngược lại, khi một người sống tương đối ngay thẳng:

tâm ít có nguyên nhân để tự trách hơn.

Đây là mối liên hệ quan trọng giữa:

GIỚI

và

ĐỊNH.

7. Chuỗi phát triển rất quan trọng

Trong kinh điển có những chuỗi nhân quả tu tập trong đó giới hạnh dẫn đến trạng thái không hối tiếc, rồi tiếp tục tạo điều kiện cho những phẩm chất tâm cao hơn.

Có thể giản lược:

GIỚI

↓

KHÔNG HỐI HẬN

↓

HÂN HOAN

↓

HỶ

↓

THÂN AN

↓

LẠC

↓

ĐỊNH

↓

THẤY BIẾT ĐÚNG

↓

LY THAM

↓

GIẢI THOÁT

Đây là một trong những lý do rất quan trọng để nói:

Giới không chỉ nhằm làm một “người tốt”; giới chuẩn bị điều kiện tâm lý cho con đường giải thoát.

8. Vì sao Giới đứng trước Định và Tuệ?

Trong mô hình Tam vô lậu học:

Giới – Định – Tuệ

giới thường được đặt làm nền tảng.

Một người muốn tâm định nhưng đời sống liên tục:

• lừa dối;

• gây hại;

• tranh đoạt;

• kích thích dục vọng;

• say nghiện;

thì chính người ấy đang tạo ra nhiều điều kiện làm tâm:

bất an – kích động – hối hận – phóng dật.

Do đó giới giúp:

giảm những nhiễu loạn mà chính hành vi của mình tạo ra.

9. Nhưng giữ giới có tự động sinh định không?

Không.

Một người có thể giữ năm giới rất tốt nhưng:

• không thiền;

• không phát triển chánh niệm;

• tâm vẫn tán loạn.

Giới là điều kiện hỗ trợ mạnh, không phải nút bấm tự động tạo định.

Tương tự:

có định cũng chưa tự động đồng nghĩa với tuệ giải thoát.

Vì vậy ba học:

Giới – Định – Tuệ

liên hệ nhưng không thể giản lược thành:

làm A thì B và C tự động xuất hiện.

10. Giữ giới có tự động giác ngộ không?

Không.

Nếu chỉ giữ giới là đủ thì con đường không cần:

• Chánh kiến;

• Chánh niệm;

• Chánh định;

• tuệ;

• quán vô thường;

• đoạn vô minh.

Giới chủ yếu giúp điều phục hành vi và tạo nền tảng cho tâm.

Nhưng căn nguyên sâu của sinh tử là:

vô minh và ái.

Để giải thoát cần trí tuệ.

Do đó:

Giới cần thiết nhưng không phải toàn bộ con đường.

11. Vì sao giữ giới mà vẫn tham, sân?

Bởi vì giới ở tầng cơ bản chủ yếu ngăn:

phiền não biến thành hành động gây hại.

Ví dụ:

Một người nổi sân đến mức muốn đánh người khác.

Nhưng nhớ giới:

không sát sinh/gây hại.

Người ấy dừng lại.

Sân chưa chắc đã biến mất.

Nhưng một điều cực kỳ quan trọng đã xảy ra:

sân không được chuyển thành hành vi gây hậu quả lớn hơn.

Sau đó:

định

và

tuệ

tiếp tục xử lý phiền não ở những tầng sâu hơn.

12. Một mô hình dễ hiểu

Có thể hình dung:

GIỚI

Điều phục:

thân – khẩu.

↓

ĐỊNH

Huấn luyện:

tâm.

↓

TUỆ

Thấy rõ:

bản chất các pháp và cơ chế chấp thủ.

↓

GIẢI THOÁT

Đoạn tận:

những nguyên nhân căn bản của khổ.

Đây là sơ đồ khái quát, không phải nói rằng ba lĩnh vực hoàn toàn tách biệt.

13. Giới và ý định

Phật giáo đặc biệt coi trọng tác ý.

Do đó giới không chỉ được đánh giá theo kiểu:

“Có vi phạm điều khoản hay không?”

Ví dụ hai người đều không giết con vật.

Người thứ nhất nghĩ:

“Tôi sợ bị phạt.”

Người thứ hai nghĩ:

“Sinh vật này cũng sợ đau và muốn sống.”

Hành vi bên ngoài giống nhau:

không giết.

Nhưng trạng thái tâm không hoàn toàn giống nhau.

Vì vậy sự tu tập giới còn có thể phát triển:

• từ bi;

• vô tham;

• trung thực;

• tỉnh giác;

• trách nhiệm.

14. Giới có phải mệnh lệnh của Đức Phật?

Cách hiểu:

“Phật cấm nên phải làm, nếu không Phật sẽ phạt.”

không phản ánh đúng cấu trúc nhân quả của Phật giáo.

Đức Phật không đóng vai một vị thần:

đặt luật rồi thưởng người tuân thủ và trừng phạt người vi phạm.

Giới vận hành trên nền tảng:

hành động → hậu quả

và:

trạng thái tâm → hành động → thói quen → khổ hoặc giảm khổ.

Vì vậy giữ giới là:

tự nguyện nhận một phương pháp huấn luyện.

Không phải:

tuân lệnh để tránh hình phạt siêu nhiên của Đức Phật.

15. Phạm giới có phải “có tội với Phật”?

Không nên hiểu theo mô hình:

xúc phạm một vị thần nên bị vị thần ấy trừng phạt.

Nếu một người nói dối:

hậu quả nằm trong:

• tâm người nói;

• người bị lừa;

• quan hệ;

• nghiệp được tạo;

• thói quen tâm lý.

Do vậy vấn đề trọng tâm không phải:

“Phật có tha không?”

mà là:

“Tôi đã tạo nhân gì, gây tổn hại gì, và từ bây giờ phải sửa đổi thế nào?”

16. Nếu lỡ phạm giới thì sao?

Phật giáo không yêu cầu người phạm giới phải nghĩ:

“Tôi là người xấu vĩnh viễn.”

Cách thực tế hơn là:

nhận ra

↓

thừa nhận

↓

không che giấu với chính mình

↓

sửa hậu quả khi có thể

↓

quyết tâm không tái phạm

↓

tiếp tục huấn luyện.

Điểm quan trọng của giới là học tập, không phải xây dựng mặc cảm tội lỗi vô tận.

17. Giới và nghiệp liên hệ thế nào?

Giới giúp ngăn nhiều nghiệp bất thiện nghiêm trọng qua:

• thân;

• khẩu.

Ví dụ:

sân

↓

nếu không có giới

↓

đánh người

↓

tạo thêm hậu quả.

Nhưng nếu có giới:

sân

↓

nhận biết

↓

không đánh

↓

chuỗi nhân quả đã thay đổi.

Sân vẫn cần được tu tập tiếp.

Nhưng hành giả đã không cung cấp thêm nhiên liệu bằng hành động.

Đây chính là một dạng chuyển hóa rất thực tế.

18. Giữ giới vì sợ quả báo có được không?

Có thể là động cơ ban đầu, nhưng chưa phải mức sâu nhất.

Có thể hình dung nhiều tầng động cơ:

Tầng 1

“Không làm vì sợ hậu quả.”

Tầng 2

“Không làm vì biết sẽ gây đau khổ cho người khác.”

Tầng 3

“Không làm vì thấy tâm tham/sân đang vận hành.”

Tầng 4

“Không làm vì trí tuệ và từ bi đã trở thành cách sống.”

Các tầng này không phải bảng chứng đắc chính thức.

Chúng chỉ minh họa rằng:

giới có thể dần chuyển từ luật bên ngoài thành phẩm chất bên trong.

19. Giới có phải tuyệt đối giống nhau cho mọi người?

Không.

Phật giáo có nhiều hệ thống giới tùy đời sống và con đường tu tập.

Ví dụ:

Cư sĩ

Thường lấy:

Ngũ giới

làm nền tảng.

Có thể thực hành Bát giới vào những dịp nhất định.

Sa-di/Sa-di-ni

Có hệ thống giới và học pháp rộng hơn.

Tỳ-kheo/Tỳ-kheo-ni

Có Vinaya – Luật tạng với hệ thống học giới rất chi tiết.

Bồ-tát giới

Trong các truyền thống Đại thừa có những hệ thống Bồ-tát giới khác nhau.

Kim Cương thừa

Ngoài nền tảng giới luật và Bồ-tát giới, còn có những cam kết Mật thừa (samaya) trong các hệ thống thích hợp.

Do đó:

“Giới Phật giáo” không phải chỉ có một danh sách duy nhất áp dụng giống hệt cho mọi người.

20. Đối chiếu Phật giáo sơ kỳ

Trong Phật giáo sơ kỳ, giới nằm ngay trong cấu trúc của con đường.

Bát Chánh đạo bao gồm:

• Chánh ngữ;

• Chánh nghiệp;

• Chánh mạng.

Ba yếu tố này thường được xếp vào nhóm:

Giới.

Điều này cho thấy giới không phải phần phụ dành cho người “chưa biết thiền”.

Nó nằm ngay trong Bát Chánh đạo.

Giới đồng thời tạo nền tảng cho:

• không hối hận;

• định;

• tuệ;

• giải thoát.

21. Theravāda

Theravāda đặc biệt hệ thống hóa con đường theo:

SĪLA

↓

SAMĀDHI

↓

PAÑÑĀ

tức:

GIỚI

↓

ĐỊNH

↓

TUỆ

Giới cư sĩ và Vinaya của xuất gia được phân biệt rõ.

Mục đích không chỉ là xây dựng xã hội đạo đức mà còn là:

tạo nền tảng cho sự thanh tịnh tâm và phát triển tuệ giải thoát.

22. Đại thừa

Đại thừa kế thừa các giới nền tảng nhưng phát triển mạnh:

Bồ-tát giới

và lý tưởng:

không chỉ tránh gây hại mà còn tích cực lợi ích chúng sinh.

Điều này làm xuất hiện một chiều kích quan trọng.

Giới không chỉ hỏi:

“Tôi không được làm gì?”

mà còn hỏi:

“Tôi cần làm gì để lợi ích chúng sinh?”

Trong con đường Bồ-tát, giới thường liên hệ với:

• từ bi;

• Bồ-đề tâm;

• Lục Ba-la-mật.

Trì giới Ba-la-mật (śīla-pāramitā) trở thành một phần của con đường đến Phật quả.

23. Kim Cương thừa

Kim Cương thừa kế thừa:

• giới giải thoát cá nhân;

• Bồ-tát giới;

và trong bối cảnh Mật thừa còn có:

samaya – các cam kết Mật thừa.

Nhưng điều này không có nghĩa Mật thừa:

vượt khỏi thiện ác nên không cần giới.

Ngược lại, các truyền thống Kim Cương thừa thường đặt thực hành Mật giáo trên nền tảng:

giới + Bồ-đề tâm + trí tuệ tính Không.

Do đó cách nói:

“Đã tu Mật thì không cần giới.”

là một sự đơn giản hóa sai lệch.

24. Bảng đối chiếu

Điểm chung là:

Giới không chỉ là quy tắc xã hội; nó thuộc về việc huấn luyện con người để giảm khổ và phát triển con đường giải thoát.

25. Giới và trí tuệ có thể xung đột không?

Nếu hiểu giới chỉ là:

“luật phải tuân theo bất kể hoàn cảnh”

thì dễ phát sinh những câu hỏi khó.

Các truyền thống Phật giáo đã phát triển những cách xử lý khác nhau đối với:

• ý định;

• hoàn cảnh;

• mức độ vi phạm;

• phương tiện thiện xảo.

Đặc biệt Đại thừa có những thảo luận phức tạp về upāya – phương tiện thiện xảo.

Tuy nhiên, điều này không có nghĩa:

“Có trí tuệ rồi thì muốn phá giới thế nào cũng được.”

“Phương tiện” không thể đơn giản trở thành lý do để hợp thức hóa:

• tham;

• sân;

• lợi ích cá nhân;

• lạm dụng người khác.

Đây là ranh giới cực kỳ quan trọng.

26. Giữ giới mà chấp giới thì sao?

Đây là một tầng tinh tế.

Một người có thể giữ giới rất nghiêm nhưng bắt đầu nghĩ:

“Tôi thanh tịnh hơn người kia.”

“Tôi giữ giới tốt nên tôi cao hơn.”

Lúc này:

giới đang được giữ

nhưng:

ngã mạn có thể đang tăng.

Điều đó không làm giới trở thành sai.

Nó cho thấy:

giới cần đi cùng trí tuệ.

Phật giáo không chỉ nhằm tạo ra:

“một cái tôi rất đạo đức.”

Mà cuối cùng còn phải thấy và đoạn trừ chính sự chấp vào cái tôi ấy.

27. Giới cấm thủ khác với giữ giới

Đây là điểm đặc biệt quan trọng.

Trong duyên khởi và phân tích chấp thủ có:

sīlabbata-parāmāsa

thường dịch là:

giới cấm thủ.

Điều này không có nghĩa giữ giới là sai.

Giới cấm thủ là sự nắm giữ sai lầm vào giới luật, nghi thức hay phương pháp theo cách cho rằng:

chỉ bản thân việc thực hiện chúng một cách máy móc đã đủ đưa đến thanh tịnh và giải thoát.

Ví dụ:

“Chỉ cần tôi thực hiện nghi lễ này thì chắc chắn giải thoát, bất kể tham sân si thế nào.”

Đó khác với:

dùng giới như một phần của Bát Chánh đạo.

Do vậy:

GIỮ GIỚI

≠

CHẤP GIỚI.

28. Một sơ đồ dễ nhớ

Tầng xã hội

GIỚI

↓

không gây hại

↓

AN TOÀN – TIN CẬY

Tầng tâm lý

GIỚI

↓

ít hành vi đáng hối hận

↓

TÂM NHẸ HƠN

Tầng thiền định

GIỚI

↓

ít hối hận, ít phóng dật

↓

ĐỊNH DỄ PHÁT TRIỂN

Tầng trí tuệ

ĐỊNH + CHÁNH NIỆM

↓

thấy rõ các pháp

↓

TUỆ

Tầng giải thoát

TUỆ

↓

đoạn vô minh – ái – thủ

↓

GIẢI THOÁT

Do đó:

Giới bắt đầu từ hành vi nhưng mục đích của con đường không dừng ở hành vi.

29. Vậy giữ giới để làm gì?

Có thể trả lời bằng năm tầng:

1. Không làm hại người khác.

↓

2. Không tạo thêm nhiều nguyên nhân gây khổ cho chính mình.

↓

3. Huấn luyện tham, sân và sự phóng dật không dễ biến thành hành động.

↓

4. Tạo nền tảng tâm lý thuận lợi cho định.

↓

5. Hỗ trợ sự phát triển trí tuệ dẫn đến giải thoát.

Đó là lý do giới vừa là:

đạo đức

vừa là:

phương pháp tu.

30. Kết luận

Nếu hỏi:

“Giới là đạo đức hay phương pháp giải thoát?”

câu trả lời phù hợp nhất là:

Cả hai, nhưng trong Phật giáo chức năng của giới không dừng ở đạo đức xã hội.

Giới giúp:

THÂN – KHẨU

↓

ít tạo nghiệp bất thiện

↓

TÂM

↓

ít hối hận và phóng dật

↓

ĐỊNH

↓

có điều kiện phát triển

↓

TUỆ

↓

thấy rõ thực tại và chấp thủ

↓

GIẢI THOÁT

Nhưng cần giữ hai điểm cân bằng:

Giữ giới mà không phát triển định và tuệ chưa phải toàn bộ con đường.

Và:

Muốn phát triển định và tuệ nhưng xem thường giới cũng làm mất một nền tảng quan trọng của con đường.

Vì thế, giới không đơn thuần nói:

“Bạn phải trở thành người ngoan.”

Sâu hơn, nó hỏi:

“Bạn đang tạo những điều kiện nào cho tâm mình?”

Mỗi lần không để:

tham → thành chiếm đoạt,

sân → thành bạo lực,

dục → thành hành vi gây tổn hại,

sợ hãi → thành dối trá,

phóng dật → thành mất tự chủ,

người thực hành đang làm nhiều hơn việc tuân thủ một quy tắc đạo đức.

Họ đang thay đổi những điều kiện nuôi dưỡng tâm.

Và chính vì thế, trong Phật giáo:

Giới vừa bảo vệ đời sống, vừa huấn luyện tâm, vừa là nền móng của con đường giải thoát.