NIẾT-BÀN LÀ GÌ NẾU KHÔNG PHẢI MỘT “CÕI” ĐỂ ĐI ĐẾN?

1. Trả lời ngắn gọn

Niết-bàn (Pāli: Nibbāna, Sanskrit: Nirvāṇa) không nên hiểu đơn giản như:

một thế giới hoặc địa điểm mà người giác ngộ chết rồi chuyển đến.

Trong giáo lý Phật giáo sơ kỳ, Niết-bàn trước hết được nói đến như:

sự đoạn tận tham, sân, si; sự chấm dứt ái, thủ và những nguyên nhân duy trì khổ và luân hồi.

Có thể cô đọng:

THAM – SÂN – SI

↓

đoạn tận

↓

ÁI – THỦ chấm dứt

↓

KHỔ được đoạn tận

↓

NIẾT-BÀN.

Vì vậy Niết-bàn trước hết phải được hiểu trong quan hệ với sự giải thoát, không phải địa lý của vũ trụ.

2. Nghĩa của từ Nirvāṇa/Nibbāna

Từ này thường được giải thích bằng hình ảnh:

ngọn lửa được dập tắt/tắt đi.

Trong văn cảnh Phật giáo, hình ảnh đặc biệt liên hệ đến sự dập tắt của những “ngọn lửa”:

• tham;

• sân;

• si.

Do đó, thay vì hỏi:

“Niết-bàn nằm ở đâu?”

câu hỏi gần với giáo lý hơn là:

“Điều gì phải chấm dứt để Niết-bàn được chứng ngộ?”

3. Niết-bàn có thể được chứng ngay khi còn sống

Đây là điểm cho thấy Niết-bàn không đơn giản là một “nơi sau khi chết”.

Một vị A-la-hán vẫn còn sống:

• vẫn có thân;

• vẫn đi;

• vẫn ăn;

• vẫn cảm nhận nóng lạnh;

• vẫn có thể đau bệnh.

Nhưng:

tham, sân, si đã được đoạn tận.

Do đó, giải thoát có thể được chứng ngộ ngay trong đời sống hiện tại.

Nếu Niết-bàn chỉ là một địa điểm sau khi chết thì điều này rất khó giải thích.

4. Vậy người chứng Niết-bàn còn đau không?

Cần phân biệt:

đau thân

với:

khổ do chấp thủ.

Một vị A-la-hán vẫn có thể có cảm thọ đau khi cơ thể bệnh hoặc bị thương.

Nhưng không còn tiến trình:

đau

↓

“Tại sao TÔI phải chịu thế này?”

↓

ái – sân – thủ

↓

khổ tâm tiếp tục tăng.

Một hình ảnh kinh điển thường được dùng là:

mũi tên thứ nhất và mũi tên thứ hai.

Mũi tên thứ nhất:

đau thân.

Mũi tên thứ hai:

phản ứng tâm lý do tham, sân và chấp thủ.

Người giải thoát vẫn có thể chịu “mũi tên thứ nhất”, nhưng không tự bắn thêm “mũi tên thứ hai”.

5. Hai cách nói về Niết-bàn trong Theravāda

Theravāda phân biệt hai phương diện thường được gọi:

Niết-bàn với dư y

Vị A-la-hán đã đoạn tận phiền não nhưng:

năm uẩn hiện tại vẫn tiếp tục cho đến khi mạng sống kết thúc.

Có:

thân

nhưng không còn:

tham – sân – si dẫn đến tái sinh.

Niết-bàn không dư y

Khi vị A-la-hán qua đời:

năm uẩn hiện tại chấm dứt và không còn tái sinh.

Thường gọi là:

Parinibbāna – Bát-niết-bàn.

Điều này vẫn không có nghĩa vị ấy:

“đi đến một cõi Niết-bàn.”

6. Sau Bát-niết-bàn, vị A-la-hán “ở đâu”?

Đây chính là nơi Đức Phật tránh cho người học rơi vào suy đoán siêu hình.

Các câu hỏi kiểu:

Như Lai sau khi chết còn tồn tại?

Không tồn tại?

Vừa tồn tại vừa không tồn tại?

Không phải tồn tại cũng không phải không tồn tại?

không được xử lý bằng cách chọn đơn giản một trong các phương án ấy.

Lý do là các phạm trù:

“còn” – “mất” – “ở đâu”

được xây dựng trên cách nhận diện một thực thể mà ta tưởng có thể theo dõi qua thời gian.

Nhưng khi ái và thủ — điều kiện của tái sinh — đã chấm dứt, cách đặt câu hỏi ấy không còn thích hợp theo cùng nghĩa thông thường.

7. Ví dụ ngọn lửa

Một ví dụ kinh điển rất quan trọng:

Khi một ngọn lửa tắt, hỏi:

“Ngọn lửa đã đi về phía Đông?”

Không.

“Đi về phía Tây?”

Không.

“Đi về phía Bắc hay Nam?”

Cũng không.

Nói:

“ngọn lửa đã đi đến một nơi khác”

đã đặt sai vấn đề.

Ngọn lửa tồn tại phụ thuộc:

nhiên liệu + oxy + nhiệt + các điều kiện khác.

Khi điều kiện duy trì không còn:

lửa tắt.

Tương tự, hình ảnh này được dùng để giúp hiểu việc chấm dứt tiến trình được duy trì bởi ái và chấp thủ.

Nhưng không nên biến ví dụ thành tuyên bố:

“Người giác ngộ bị tiêu diệt giống như ngọn lửa.”

Bởi chính ý niệm về một tự ngã thường hằng bị tiêu diệt đã không phù hợp với Vô ngã ngay từ đầu.

8. Niết-bàn có phải “không còn gì”?

Không nên hiểu như vậy.

Nếu nói:

“Niết-bàn nghĩa là con người bị tiêu diệt hoàn toàn.”

thì đã giả định trước rằng có một:

tự ngã thật sự

rồi sau đó tự ngã ấy:

bị hủy diệt.

Nhưng Phật giáo đã phủ nhận việc tìm thấy một tự ngã thường hằng như thế.

Do đó:

VÔ NGÃ

không phải:

“Có một linh hồn rồi linh hồn biến mất.”

Mà là:

Ngay từ đầu, cái được chấp là một tự ngã bất biến đã không được tìm thấy trong năm uẩn.

Vì thế Niết-bàn không nên được đồng nhất với hư vô hay sự hủy diệt một linh hồn.

9. Niết-bàn có phải thiên đường?

Không.

Các cõi trời trong Phật giáo vẫn thuộc:

luân hồi – saṃsāra.

Chúng sinh có thể:

tạo thiện nghiệp

↓

sinh thiên

↓

hưởng quả thiện

↓

phước hết

↓

tiếp tục sinh tử.

Do đó:

CÕI TRỜI

≠

NIẾT-BÀN.

Một vị trời vẫn có thể còn:

• vô minh;

• ái;

• thủ;

• nghiệp;

• tái sinh.

Niết-bàn là sự thoát khỏi tiến trình luân hồi, không phải tầng cao nhất bên trong luân hồi.

10. Niết-bàn có phải một trạng thái tâm?

Nói:

“Niết-bàn chỉ là trạng thái tâm rất bình an”

cũng chưa đủ.

Thiền định có thể tạo:

• hỷ;

• lạc;

• định;

• trạng thái tâm rất vi tế.

Nhưng các trạng thái thiền hữu vi:

sinh do điều kiện và có thể chấm dứt.

Trong Theravāda, Niết-bàn được xem là:

pháp vô vi – asaṅkhata.

Do đó:

THIỀN ĐỊNH

≠

NIẾT-BÀN.

Thiền có thể là một phần của con đường, nhưng trạng thái định tự nó không đồng nghĩa với Niết-bàn.

11. “Vô vi” nghĩa là gì?

Các pháp hữu vi:

sinh khởi tùy thuộc điều kiện.

Chúng:

sinh → biến đổi → diệt.

Trong kinh điển sớm và đặc biệt hệ thống Theravāda, Niết-bàn được gọi là:

Vô vi – asaṅkhata

tức không phải một pháp được tạo thành bởi các điều kiện theo cách của các pháp hữu vi.

Đây là lý do không nên hình dung Niết-bàn như:

một hành tinh;

một thiên giới;

một trạng thái tâm được sản xuất;

một vật thể tồn tại ở đâu đó.

12. Niết-bàn và Tứ Thánh Đế

Cách an toàn nhất để hiểu Niết-bàn là đặt nó trong Tứ Thánh Đế:

Khổ

Có khổ.

Tập

Khổ có nguyên nhân:

ái, cùng mạng lưới vô minh và chấp thủ.

Diệt

Những nguyên nhân ấy có thể chấm dứt.

Đây chính là phương diện Niết-bàn.

Đạo

Có con đường đưa đến sự chấm dứt ấy:

Bát Chánh Đạo.

Do đó:

NIẾT-BÀN

không cần trước tiên được hỏi:

“Ở đâu?”

mà nên hỏi:

“Khổ và nguyên nhân của khổ có thể được đoạn tận hay không?”

13. Đại thừa nhìn Niết-bàn thế nào?

Đại thừa kế thừa mục tiêu giải thoát nhưng phát triển mạnh hơn mối quan hệ giữa:

Luân hồi – Duyên khởi – Tính Không – Niết-bàn.

Đặc biệt trong Trung quán, không nên thiết lập:

luân hồi

và

Niết-bàn

thành hai thực thể có tự tính độc lập tuyệt đối.

Khi các pháp được thấy đúng là:

Duyên khởi và Không tự tính,

sự chấp thủ tạo nên luân hồi được tháo gỡ.

Điều này không có nghĩa:

“Luân hồi và Niết-bàn hoàn toàn giống nhau.”

Mà cảnh báo không biến ngay cả Niết-bàn thành một thực thể để chấp giữ.

14. Bồ-tát có từ chối Niết-bàn không?

Cách nói phổ biến:

“Bồ-tát từ chối Niết-bàn để ở lại cứu chúng sinh”

cần được hiểu thận trọng.

Trong Đại thừa, lý tưởng Bồ-tát không đơn giản là:

có một “cõi Niết-bàn” ở bên kia nhưng Bồ-tát quyết định chưa bước vào.

Một khái niệm quan trọng là:

Vô trụ Niết-bàn.

Trí tuệ khiến Bồ-tát:

không bị luân hồi trói buộc.

Đại bi khiến Bồ-tát:

không rơi vào cách hiểu giải thoát như sự rút lui ích kỷ khỏi chúng sinh.

Do đó:

TRÍ TUỆ

ĐẠI BI

là hai phương diện quan trọng của lý tưởng Đại thừa.

15. So sánh giữa các truyền thống

Các cách giải thích triết học khác nhau, vì vậy không nên ép tất cả thành một định nghĩa kỹ thuật duy nhất.

16. Những cách hiểu sai thường gặp

17. Công thức dễ nhớ

Không nên hình dung:

CON NGƯỜI

↓

CHẾT

↓

LINH HỒN BAY ĐẾN

↓

CÕI NIẾT-BÀN.

Gần với giáo lý Phật giáo sơ kỳ hơn là:

VÔ MINH

↓

ÁI

↓

THỦ

↓

HỮU

↓

SINH – GIÀ – CHẾT

↓

KHỔ.

Tuệ giác và con đường tu tập:

VÔ MINH được đoạn

↓

ÁI – THỦ được đoạn

↓

điều kiện duy trì Hữu và tái sinh chấm dứt

↓

KHỔ DIỆT

↓

NIẾT-BÀN.

Kết luận

Nếu hỏi:

“Niết-bàn ở đâu?”

ta rất dễ hình dung nó thành một địa điểm.

Nhưng trong giáo lý Phật giáo, câu hỏi quan trọng hơn là:

“Cái gì được đoạn tận?”

Câu trả lời cốt lõi:

tham, sân, si; vô minh, ái và chấp thủ — những điều kiện duy trì khổ và luân hồi.

Niết-bàn vì vậy không phải:

một cõi để một linh hồn đi đến,

cũng không phải:

sự hủy diệt của một cái Ta.

Bởi theo Vô ngã, một cái Ta thường hằng như thế vốn không được tìm thấy.

Có thể cô đọng:

Cõi trời là một nơi tái sinh trong luân hồi; Niết-bàn là sự giải thoát khỏi chính tiến trình luân hồi.

Và ngắn hơn nữa:

Niết-bàn không phải “đi đến đâu”, mà là sự đoạn tận những điều kiện khiến khổ và tái sinh tiếp tục.

Vì thế, câu hỏi thực hành của Phật giáo không phải chủ yếu là:

“Sau khi giác ngộ tôi sẽ đi đâu?”

mà là:

“Ngay nơi thân tâm này, tham, sân, si và chấp thủ có thể được đoạn tận hay không?”

Đó là điểm từ đó ý nghĩa của Niết-bàn trở nên rõ ràng hơn.