Cứu rỗi và giải thoát – Giống nhau ở ngôn ngữ nhưng khác gì về giáo lý?

“Cứu rỗi” và “giải thoát” có thể gần nhau ở tầng ngôn ngữ, nhưng không nên xem là hai bản dịch hoàn toàn tương đương của cùng một học thuyết.

Cả hai đều có thể nói về:

con người đang ở trong một tình trạng bất toàn, đau khổ hoặc bị ràng buộc

và:

cần vượt khỏi tình trạng ấy.

Nhưng khi hỏi sâu hơn:

• Con người cần được cứu khỏi điều gì?

• Nguyên nhân căn bản của vấn đề là gì?

• Ai hoặc điều gì thực hiện sự cứu độ?

• Đức tin đóng vai trò gì?

• Hành động đạo đức đóng vai trò gì?

• Có một Đấng cứu độ hay không?

• Có một linh hồn thường hằng được cứu không?

• Cứu cánh là sống đời đời, hiệp thông với God, mokṣa hay Nirvāṇa?

thì:

các truyền thống bắt đầu khác nhau rất rõ.

Vì vậy:

tương đồng về chức năng cứu cánh không đồng nghĩa đồng nhất về giáo lý.

1. “Cứu rỗi” thường gợi đến điều gì?

Trong tiếng Việt:

“cứu rỗi” thường được dùng nhiều trong ngữ cảnh Kitô giáo.

Nó thường gợi đến:

salvation.

Nhưng salvation trong Kitô giáo:

không đơn giản chỉ là “được đưa lên Thiên đường”.

Nó liên hệ sâu với:

• tội lỗi;

• ân sủng;

• Đức Kitô;

• sự hòa giải với Thiên Chúa;

• sự chết;

• sự sống đời đời;

• phục sinh;

• hiệp thông với Thiên Chúa.

Do đó:

“cứu rỗi” mang một cấu trúc thần học rất đặc thù.

2. “Giải thoát” trong Phật giáo nói đến điều gì?

Trong Phật giáo:

giải thoát thường liên hệ với các thuật ngữ như vimutti/vimukti, và cứu cánh là Nibbāna/Nirvāṇa.

Vấn đề căn bản được đặt trong:

Khổ;

nguyên nhân của Khổ;

sự chấm dứt Khổ;

con đường dẫn đến chấm dứt Khổ.

Đây:

chính là cấu trúc Tứ Thánh Đế.

3. Hai hệ bắt đầu từ hai chẩn đoán khác nhau

Nói rất khái quát:

Trong Kitô giáo

Một trong những vấn đề trung tâm là:

sin – tội lỗi

và:

sự xa cách/đổ vỡ trong quan hệ giữa con người với Thiên Chúa.

Trong Phật giáo

Một trong những vấn đề căn bản là:

avijjā/avidyā – vô minh

cùng:

ái;

thủ;

tham;

sân;

si.

Hai cách chẩn đoán:

không giống nhau.

4. Tội lỗi ≠ vô minh

Đây:

là một trong những phép đồng nhất cần tránh nhất.

Sin ≠ avidyā.

Tội lỗi:

nằm trong một cấu trúc thần học liên quan đến Thiên Chúa, con người, ý chí, đạo đức và cứu rỗi.

Vô minh:

trong Phật giáo liên hệ với không thấy đúng thực tại, đặc biệt Tứ Thánh Đế, Duyên khởi và bản chất của các pháp.

Hai khái niệm:

có thể có vùng đối thoại,

nhưng:

không phải cùng một thuật ngữ dưới hai ngôn ngữ.

5. Tham–sân–si cũng không phải “tội tổ tông”

Phật giáo:

không giải thích tình trạng con người bằng học thuyết Original Sin theo nghĩa Kitô giáo.

Con người:

không sinh ra với “tội của Adam” theo cấu trúc giáo lý Phật giáo.

Tham–sân–si:

được phân tích trong hệ thống nhân duyên, nghiệp, tâm lý và giải thoát riêng.

6. Nghiệp cũng không phải tội

Karma ≠ sin.

Nghiệp:

liên hệ đặc biệt đến hành động có tác ý.

Tội:

là một phạm trù thần học và đạo đức khác.

Nếu dịch:

pāpa = sin

trong một số ngữ cảnh,

thì:

vẫn phải cẩn thận vì hệ thống phía sau không hoàn toàn giống nhau.

7. Đức Phật không phải “Đấng Cứu Thế” theo nghĩa Kitô giáo

Đây:

là khác biệt rất quan trọng.

Đức Phật:

khám phá con đường;

chỉ dạy con đường;

giáo hóa;

hướng dẫn chúng sinh.

Nhưng:

không phải Creator God nhập thế để chuộc tội nhân loại.

8. Phật không gánh tội thay chúng sinh

Không nên nói:

“Đức Phật chịu nghiệp thay cho chúng sinh”

như một phiên bản Phật giáo của substitutionary atonement.

Trong Phật giáo:

không có nguyên tắc chung rằng một vị Phật nhận toàn bộ nghiệp bất thiện của người khác rồi chịu quả thay.

9. “Như Lai chỉ là người chỉ đường”

Tinh thần quan trọng của Phật giáo:

chư Phật chỉ ra con đường.

Người tu:

phải thực hành.

Không ai:

có thể tùy ý ban trí tuệ giải thoát cho một người vẫn tiếp tục bám chấp và không chuyển hóa.

10. Nhưng nói “Phật giáo hoàn toàn tự lực” cũng sai

Đây:

là cực đoan ngược lại.

Phật giáo có:

• thiện hữu tri thức;

• sự hướng dẫn của Phật;

• Tăng đoàn;

• phước;

• hồi hướng;

• đại nguyện;

• gia trì;

• Bồ-tát cứu giúp;

• tha lực trong một số truyền thống.

Đặc biệt:

Tịnh độ và Vajrayāna làm vấn đề phức tạp hơn nhiều.

11. Vì vậy không thể đơn giản nói

Kitô giáo = tha lực.

Phật giáo = tự lực.

Công thức này:

quá thô.

Trong Kitô giáo:

con người vẫn phải đáp ứng ân sủng theo những cách được các truyền thống giải thích khác nhau.

Trong Phật giáo:

hành giả cũng không tồn tại cô lập khỏi Phật, Pháp, Tăng, thiện hữu và vô số trợ duyên.

12. Khác biệt nằm sâu hơn “tự lực hay tha lực”

Câu hỏi thực sự là:

tha lực của ai?

giúp bằng cơ chế nào?

vấn đề cần giải quyết là gì?

cứu cánh là gì?

Nếu không hỏi những câu này:

chữ “tha lực” dễ tạo ra những phép đồng nhất sai.

13. Ân sủng là gì?

Trong Kitô giáo:

grace – ân sủng

là:

một khái niệm thần học cực kỳ quan trọng.

Nhưng:

không có một thuật ngữ Phật giáo nào hoàn toàn tương đương.

14. Adhiṣṭhāna có phải grace?

Trong Đại thừa và Vajrayāna:

adhiṣṭhāna có thể được dịch bằng những từ như gia trì, blessing.

Nhưng:

adhiṣṭhāna ≠ Christian grace theo nghĩa hoàn toàn tương đương.

Tương đồng:

không đủ để đồng nhất.

15. Bản nguyện của Phật A-di-đà có giống ân sủng không?

Có:

một vùng so sánh rất thú vị.

Trong Tịnh độ:

bản nguyện của Amitābha;

tín;

nguyện;

niệm Phật;

tha lực

có thể:

khiến người nghiên cứu liên tưởng đến grace và salvation.

Nhưng:

cấu trúc giáo lý vẫn khác.

16. A-di-đà không phải Creator God

Amitābha:

là một vị Phật.

Không phải:

Đấng tạo dựng vũ trụ.

Do đó:

quan hệ hành giả–Amitābha

không hoàn toàn tương đương:

creature–Creator.

17. Cực Lạc không đơn giản là Heaven

Sukhāvatī:

là Buddha-field.

Trong nhiều hệ Tịnh độ:

vãng sinh Cực Lạc nhằm tạo điều kiện đặc biệt thuận lợi để tiến đến bất thoái và Phật quả.

Do đó:

Cực Lạc ≠ Heaven ≠ Nirvāṇa

nếu hiểu ba khái niệm hoàn toàn đồng nhất.

18. Vãng sinh ≠ cứu rỗi theo mọi nghĩa Kitô giáo

Bề ngoài:

có thể rất giống.

Người tín nguyện:

nương Phật;

mong được tiếp dẫn;

sinh về cảnh giới thanh tịnh.

Nhưng:

không nên từ đó nói Tịnh độ chỉ là “Christian salvation phiên bản Phật giáo”.

Lịch sử và giáo lý:

khác nhau.

19. Tha lực Tịnh độ không phải xóa nghiệp tùy ý

Không nên tưởng tượng:

một người làm bất cứ điều gì,

rồi:

niệm Phật như mật khẩu,

và:

toàn bộ quan hệ nhân quả lập tức bị hủy.

Các truyền thống Tịnh độ:

có những cách giải thích tinh tế hơn rất nhiều về tín, nguyện, hành, bản nguyện, nghiệp và vãng sinh.

20. Giải thoát trong Phật giáo có thể xảy ra khi còn sống

Đây:

là khác biệt rất đáng chú ý.

Một vị A-la-hán:

có thể chứng giải thoát khi vẫn sống.

Đức Phật:

giác ngộ rồi tiếp tục sống và giảng dạy.

Vì vậy:

giải thoát không đơn giản là “sau khi chết được đưa đến một nơi tốt.”

21. Niết-bàn không phải phần thưởng sau cái chết

Niết-bàn:

có thể được chứng ngay trong đời này.

Do đó:

mô hình:

sống tốt → chết → được thưởng Niết-bàn

không phản ánh chính xác cấu trúc Phật giáo.

22. Giải thoát khỏi cái gì?

Trong Phật giáo:

giải thoát khỏi sự chi phối của:

• vô minh;

• tham;

• sân;

• si;

• ái;

• thủ;

• hữu;

• tiến trình sinh tử và Khổ.

Điểm quan trọng:

không chỉ “thoát khỏi một nơi xấu.”

23. Luân hồi không phải nhà tù do Creator xây

Phật giáo:

không cần một Đấng tạo ra saṃsāra rồi đặt chúng sinh vào đó.

Luân hồi:

tiếp tục theo các điều kiện của vô minh, ái, thủ, nghiệp và tái sinh.

24. Vậy ai đang trừng phạt chúng sinh?

Không có:

một vị thần cần phải ngồi phạt.

Khổ:

có thể sinh khởi theo nhân duyên.

Nghiệp:

không phải bản án của một thẩm phán siêu nhiên.

25. Nghiệp ≠ sự phán xét của God

Đây:

là khác biệt rất quan trọng.

Trong một hệ thần học:

phán xét có thể gắn với một Đấng có ý chí và công lý.

Trong Phật giáo:

nghiệp không phải một nhân vật.

Không ai:

“điều hành phòng nghiệp”.

26. Nghiệp cũng không phải định mệnh

Nếu:

nghiệp quyết định tuyệt đối mọi thứ,

thì:

tu tập sẽ trở nên vô nghĩa.

Phật giáo:

nhấn mạnh việc tạo điều kiện mới.

Chính vì:

các pháp do duyên

nên:

sự chuyển hóa có thể xảy ra.

27. Duyên khởi làm nền cho khả năng giải thoát

Nếu:

tham–sân–si là bản chất bất biến,

thì:

không thể giải thoát.

Nhưng:

vì chúng có điều kiện,

nên:

khi điều kiện thay đổi và nguyên nhân được đoạn trừ,

chúng:

có thể chấm dứt.

28. Đây là logic rất khác với “được tha tội”

Trong Phật giáo:

trọng tâm không phải một Đấng tuyên bố:

“Ta tha cho ngươi.”

Mà:

là sự chuyển hóa của chính những điều kiện sinh Khổ.

29. Điều đó không có nghĩa Phật giáo thiếu tha thứ

Tha thứ:

vẫn có giá trị đạo đức rất lớn.

Nhưng:

forgiveness giữa người với người

khác:

divine forgiveness trong một hệ thần học.

Không nên:

nhập hai phạm trù.

30. “Tôi được cứu” và “tôi được giải thoát” khác nhau ở chữ “tôi” không?

Đây:

là điểm sâu hơn nữa.

Phật giáo:

đặt chính “tôi” dưới phân tích Vô ngã.

Nếu ta nói:

“một linh hồn vĩnh cửu của tôi được cứu để sống mãi,”

thì:

cấu trúc ấy không tương thích trực tiếp với anattā.

31. Giải thoát không phải bất tử hóa bản ngã

Nirvāṇa ≠ ego sống vĩnh viễn.

Con đường Phật giáo:

không nhằm biến cái Tôi thành bất tử.

Mà:

tháo gỡ vô minh và chấp thủ vào “tôi” và “của tôi”.

32. Nhưng cũng không phải tiêu diệt cái Tôi

Đây:

là cực đoan ngược lại.

Phật giáo:

không nói có một linh hồn thật rồi phải giết nó.

Vô ngã:

là thấy rằng không tìm thấy một tự ngã thường hằng, độc lập và làm chủ các uẩn theo cách ta chấp.

33. Vì vậy “ai được giải thoát?” là câu hỏi tinh tế

Ở mức quy ước:

có con người tu tập;

có Đức Phật;

có A-la-hán;

có Khổ;

có giải thoát.

Nhưng:

không cần một Ātman bất biến đứng phía sau quá trình ấy.

34. Kitô giáo không nhất thiết đồng nghĩa “ego sống mãi”

Cũng phải công bằng với Kitô giáo.

Không nên biếm họa salvation thành:

“cái ego hiện tại được đóng băng rồi hưởng thụ mãi.”

Nhiều thần học Kitô giáo:

nhấn mạnh sự biến đổi sâu sắc của con người, tình yêu, phục sinh và hiệp thông với Thiên Chúa.

Tuy nhiên:

quan niệm về personhood và Vô ngã vẫn khác nhau đáng kể.

35. Salvation không chỉ là “lên Heaven”

Một mô tả nghiêm túc về Kitô giáo:

phải vượt qua hình ảnh:

“người tốt lên trời, người xấu xuống địa ngục.”

Cứu rỗi:

liên quan đến toàn bộ quan hệ giữa:

• Thiên Chúa;

• con người;

• tội lỗi;

• Đức Kitô;

• ân sủng;

• đức tin;

• tình yêu;

• phục sinh;

• sự sống đời đời.

36. Heaven cũng không chỉ là khu nghỉ dưỡng vĩnh viễn

Trong nhiều thần học Kitô giáo:

cứu cánh được hiểu sâu hơn như hiệp thông với God.

Do đó:

đối chiếu nghiêm túc phải tránh biến Heaven thành một nơi chỉ để hưởng dục lạc.

37. Phật giáo cũng không chỉ là “tự tu để tự cứu”

Tương tự:

không nên biến Phật giáo thành chủ nghĩa cá nhân tâm linh.

Không có:

Phật;

Pháp;

Tăng;

thầy;

thiện hữu;

xã hội;

thực phẩm;

giáo dục;

vô số trợ duyên

thì:

con đường của một cá nhân cũng không thể tách khỏi Duyên khởi.

38. “Tự mình là hòn đảo” không phải cô lập tuyệt đối

Tinh thần tự chịu trách nhiệm:

không đồng nghĩa phủ nhận mọi trợ duyên.

Người tu:

phải tự thực hành,

nhưng:

không phải tự tạo ra Dharma.

39. Đức Phật không “cứu thay”, nhưng không phải không cứu giúp

Đây:

là một phân biệt đẹp.

Nếu “cứu” nghĩa:

chỉ đường;

dạy Pháp;

tạo điều kiện;

đánh thức;

dẫn dắt;

thì:

có thể nói Đức Phật cứu giúp chúng sinh.

Nhưng nếu “cứu” nghĩa:

tùy ý chuyển một người chưa đoạn vô minh thành người giác ngộ mà họ không cần tu tập,

thì:

không phải cấu trúc phổ biến của Phật giáo.

40. Bồ-tát “cứu độ chúng sinh” nghĩa là gì?

Đại thừa:

sử dụng rất mạnh ngôn ngữ cứu độ.

Bồ-tát:

phát nguyện lợi ích và giải thoát vô lượng chúng sinh.

Nhưng:

“cứu độ” không nên hiểu là làm thay toàn bộ nghiệp và trí tuệ của họ.

41. Không ai giác ngộ thay người khác

Một vị Bồ-tát:

có thể giáo hóa;

bảo hộ;

tạo duyên;

hồi hướng;

khích lệ;

hướng dẫn.

Nhưng:

trí tuệ phải được hiện thực hóa nơi chính dòng tâm của người tu.

42. Ví dụ bác sĩ

Một bác sĩ:

có thể chẩn đoán;

kê thuốc;

chữa trị;

hướng dẫn.

Nhưng:

không thể uống thuốc thay bệnh nhân rồi làm cơ thể bệnh nhân khỏi theo cách đơn giản.

Ẩn dụ này:

khá gần với một khía cạnh của Phật giáo.

43. Nhưng Phật cũng không chỉ là bác sĩ bình thường

Ẩn dụ:

có giới hạn.

Trong Đại thừa:

vai trò của Phật và Bồ-tát được phát triển sâu hơn rất nhiều:

• bản nguyện;

• Phật độ;

• gia trì;

• phương tiện thiện xảo;

• công đức;

• đại bi.

Do đó:

không nên biến mọi Phật giáo thành mô hình “tự mình 100%”.

44. Tịnh độ là trường hợp quan trọng nhất

Nếu chỉ nói:

“Phật giáo không có cứu độ, ai tu nấy chịu”

thì:

rất khó giải thích truyền thống Tịnh độ.

Tịnh độ:

thực sự có ngôn ngữ rất mạnh về:

nương tựa;

bản nguyện;

tiếp dẫn;

tha lực.

45. Nhưng tha lực không xóa Vô ngã và Duyên khởi

Amitābha:

vẫn không trở thành Creator.

Vãng sinh:

vẫn không phải linh hồn được Đấng sáng tạo tha tội rồi đưa về Heaven.

Do đó:

tương đồng về devotional structure không làm hai thần học đồng nhất.

46. Theravāda thì sao?

Theravāda:

nhấn mạnh mạnh hơn việc:

• tự tu tập;

• giữ giới;

• phát triển định;

• phát triển tuệ;

• đoạn phiền não.

Nhưng:

vẫn có quy y;

phước;

thiện hữu;

hộ trì;

chư thiên;

Tăng đoàn.

Vì vậy:

“Theravāda = hoàn toàn tự lực”

cũng là giản lược.

47. Thiền tông

Thiền:

nhấn mạnh trực chứng.

Không ai:

có thể thay người khác thấy bản chất của tâm.

Nhưng:

vai trò của thầy;

truyền thống;

Tăng đoàn;

kinh điển;

công án;

giới luật

vẫn:

rất quan trọng trong lịch sử Thiền.

48. Vajrayāna

Vajrayāna:

cho thấy mô hình tự lực/tha lực càng khó áp dụng.

Hành giả:

nương guru;

yidam;

truyền thừa;

quán đảnh;

gia trì;

phương pháp Mật thừa.

Nhưng:

vẫn phải thực hành và chứng ngộ.

Guru:

không thể đơn giản “bấm nút” ban giác ngộ.

49. Gia trì ≠ giác ngộ tự động

Blessing:

có thể được hiểu như trợ duyên mạnh trong truyền thống.

Nhưng:

trợ duyên ≠ thay thế trí tuệ.

Và:

guru devotion không có nghĩa guru bất khả sai lầm.

50. Hindu giáo lại có một mô hình giải thoát khác

Trong nhiều truyền thống Hindu:

mokṣa – giải thoát

là một khái niệm trung tâm.

Do đó:

“giải thoát” không phải từ dành riêng cho Phật giáo.

Nhưng:

mokṣa và Nirvāṇa cũng không nên tự động đồng nhất.

51. Vì sao?

Bởi:

Ātman;

Brahman;

Īśvara;

karma;

bhakti;

jñāna;

mokṣa

được:

giải thích khác nhau giữa các trường phái Hindu.

Advaita:

không giống Dvaita.

Viśiṣṭādvaita:

cũng không giống Advaita.

52. Advaita

Trong Advaita Vedānta:

giải thoát liên hệ với tri kiến về Ātman–Brahman.

Điều này:

khác căn bản với nền Vô ngã của Phật giáo.

Do đó:

cùng gọi “liberation”

không làm mokṣa = Nirvāṇa.

53. Bhakti

Trong các truyền thống bhakti:

ân sủng của thần linh có thể giữ vai trò rất lớn.

Ở đây:

“giải thoát” lại có những vùng gần với ngôn ngữ “cứu rỗi”.

Điều này cho thấy:

ranh giới salvation/liberation không đơn giản là Tây phương/Đông phương.

54. Jain giáo cũng nói giải thoát

Jainism:

có cấu trúc karma và mokṣa riêng.

Nhưng:

karma trong Jainism không hoàn toàn giống karma trong Phật giáo.

Và:

quan niệm về jīva khác Vô ngã.

Do đó:

một từ “liberation” có thể che giấu nhiều hệ thống rất khác nhau.

55. Hồi giáo

Islam:

có cấu trúc riêng về:

• Allah;

• mặc khải;

• đức tin;

• hành động;

• lòng thương xót;

• phán xét;

• Jannah.

Không nên:

gộp Islamic salvation vào mô hình Kitô giáo rồi đối chiếu chung với Phật giáo.

56. Do Thái giáo

Judaism:

cũng không thể giản lược thành đúng cùng một salvation model với Kitô giáo.

Do đó:

“các tôn giáo Abraham đều dạy cứu rỗi giống nhau”

là:

quá đơn giản.

57. Vì vậy phải phân biệt cấp độ so sánh

Cấp 1 – Ngôn ngữ

cứu;

thoát;

cứu độ;

liberation;

salvation.

Có thể:

nghe tương tự.

Cấp 2 – Chức năng

đưa con người khỏi một tình trạng bất toàn.

Khá giống.

Cấp 3 – Giáo lý

vấn đề là gì?

nguyên nhân là gì?

ai cứu?

cứu bằng gì?

cái gì được cứu?

cứu đến đâu?

Ở đây:

khác biệt trở nên rất lớn.

58. Một khung so sánh tốt

Muốn so sánh hai tôn giáo:

đừng chỉ hỏi:

“Cả hai có cứu rỗi không?”

Hãy hỏi sáu câu:

1. Khỏi cái gì?

2. Ai/cái gì bị ràng buộc?

3. Nguyên nhân của ràng buộc là gì?

4. Ai hoặc điều gì giải cứu?

5. Con đường/phương tiện là gì?

6. Trạng thái cuối cùng là gì?

Đây:

là khung so sánh rất hữu ích.

59. Áp dụng cho Phật giáo

Khỏi cái gì?

Khổ và luân hồi.

Căn nguyên?

Vô minh, ái, thủ, tham–sân–si.

Ai được giải thoát?

Con người/chúng sinh theo quy ước, nhưng không có Ātman thường hằng.

Ai cứu?

Phật chỉ đường; nhiều trợ duyên có thể hỗ trợ; trí tuệ giải thoát phải được hiện thực hóa.

Con đường?

Bát Chánh Đạo và các hệ thống tu tập phát triển trong từng truyền thống.

Cứu cánh?

Nirvāṇa/Phật quả theo các hệ thống khác nhau.

60. Áp dụng khái quát cho Kitô giáo

Khỏi cái gì?

Tội lỗi, sự chết và tình trạng xa cách Thiên Chúa, tùy cách diễn giải thần học.

Căn nguyên?

Tội lỗi và tình trạng con người trong cấu trúc thần học Kitô giáo.

Ai được cứu?

Con người/person.

Ai cứu?

Thiên Chúa qua Đức Kitô là trung tâm.

Phương tiện?

Ân sủng, đức tin, sự đáp ứng của con người, bí tích/hành động tùy truyền thống.

Cứu cánh?

Sự sống đời đời, phục sinh và hiệp thông với Thiên Chúa.

Đây:

rõ ràng không phải cùng cấu trúc với Tứ Thánh Đế.

61. Công giáo và Tin Lành cũng không hoàn toàn giống nhau

Không nên nói:

“Kitô giáo dạy chỉ cần tin.”

Các truyền thống Kitô giáo:

tranh luận và diễn giải rất sâu về:

• grace;

• faith;

• works;

• justification;

• sanctification;

• sacraments;

• free will.

Do đó:

đối chiếu cần tránh dựng người rơm.

62. Chính thống giáo Đông phương

Eastern Orthodoxy:

thường nhấn mạnh theosis – thần hóa.

Điều này:

càng cho thấy Christian salvation không chỉ là “được cho vào Heaven”.

Theosis:

có thể tạo ra những đối thoại thú vị với các truyền thống giải thoát/chuyển hóa phương Đông,

nhưng:

theosis ≠ Buddhahood.

63. Theosis ≠ Phật quả

Cả hai:

có thể nói đến chuyển hóa sâu sắc.

Nhưng:

một bên nằm trong quan hệ Creator–creature và participation in divine life;

một bên nằm trong hệ Phật học về giác ngộ, Vô ngã, Duyên khởi, Tánh Không/Bồ-tát đạo tùy hệ.

Do đó:

tương đồng chức năng ≠ đồng nhất giáo lý.

64. Đức tin có vai trò gì trong Phật giáo?

Phật giáo:

không đơn giản bác đức tin.

Saddhā/śraddhā:

có vai trò quan trọng.

Nhưng:

không nên mặc định dịch toàn bộ nó thành Christian faith.

65. Saddhā không phải tin mù

Nó:

có thể bao gồm niềm tin, tín tâm, sự tin cậy, lòng kính tín và sự tự tin vào con đường.

Nhưng:

lý tưởng Phật giáo còn hướng đến trực nghiệm và trí tuệ.

66. “Chỉ tin là đủ” có phải Phật giáo không?

Không thể:

áp dụng như một công thức chung.

Ngay cả trong Tịnh độ:

quan hệ giữa tín–nguyện–hành và bản nguyện được giải thích khác nhau giữa các dòng.

Không nên:

lấy một khẩu hiệu rồi đại diện toàn bộ Phật giáo.

67. Hành động thiện có mua được giải thoát không?

Không.

Phước:

rất quan trọng.

Nhưng:

không phải tiền tệ mua Niết-bàn.

Một người:

có thể tạo rất nhiều thiện nghiệp

mà:

vẫn chưa đoạn vô minh.

68. Đây là khác biệt giữa phước và trí tuệ

Phước:

tạo điều kiện tốt.

Trí tuệ:

thấy và đoạn trừ vô minh.

Con đường:

cần được hiểu rộng hơn hệ thống thưởng–phạt.

69. Cứu rỗi có phải “được thưởng vì làm tốt”?

Cũng:

không nên mô tả Kitô giáo như vậy.

Trong nhiều thần học Kitô giáo:

salvation không phải giao dịch:

“làm đủ điểm thiện → mua Heaven.”

Ân sủng:

chính là lý do mô hình ấy không phản ánh đầy đủ Kitô giáo.

70. Hai bên đều chống mô hình giao dịch đơn giản

Đây:

là một điểm đối thoại thú vị.

Phật giáo:

Niết-bàn không phải mua bằng phước.

Kitô giáo:

salvation không đơn giản mua bằng công đức theo mô hình thương mại.

Nhưng:

lý do thần học phía sau khác nhau.

71. Cầu nguyện và tu tập

Trong hệ hữu thần:

cầu nguyện có thể là quan hệ với God.

Trong Phật giáo:

tụng kinh, niệm Phật, phát nguyện, thiền, lễ bái

có:

những chức năng khác nhau tùy truyền thống.

Không nên:

gọi tất cả là “prayer” rồi cho rằng chức năng giống nhau.

72. Lễ Phật không phải xin Creator tha tội

Một Phật tử:

có thể sám hối trước Phật.

Nhưng:

Phật không phải thẩm phán Creator đang giữ hồ sơ tội lỗi.

Sám hối:

liên hệ đến nhận lỗi, chuyển tâm, ngăn tái phạm, tạo thiện duyên và tu tập.

73. Sám hối ≠ confession hoàn toàn

Có:

những nét tương đồng về thừa nhận lỗi và chuyển hóa.

Nhưng:

Buddhist repentance ≠ Christian confession theo nghĩa hoàn toàn đồng nhất.

Cơ sở thần học:

khác.

74. “Cứu độ” vẫn là từ hợp pháp trong Phật giáo

Không nên:

vì phân biệt với salvation mà cấm dùng chữ “cứu độ”.

Đại thừa:

thường xuyên nói đến cứu độ chúng sinh.

Điểm quan trọng:

phải hiểu chữ ấy trong ngữ cảnh Phật giáo.

75. “Độ” nghĩa gì?

Trong ngôn ngữ Phật giáo Đông Á:

“độ” thường gợi hình ảnh:

đưa qua;

vượt qua;

từ bờ này sang bờ kia.

Do đó:

“độ chúng sinh”

liên hệ:

giúp chúng sinh vượt biển sinh tử và Khổ.

76. Bờ bên kia

Pāramitā:

thường được liên hệ với hình ảnh “đáo bỉ ngạn” trong truyền thống giải thích.

Bờ này:

sinh tử, vô minh.

Bờ kia:

giải thoát.

Nhưng:

bờ kia không phải một địa điểm địa lý.

77. Chiếc bè

Giáo pháp:

được ví như chiếc bè dùng để vượt qua.

Điều này:

cho thấy logic giải thoát:

phương tiện được dùng để vượt sự trói buộc.

Không phải:

một vị thần chuyển hộ khẩu của linh hồn.

78. Nhưng “tự chèo bè” cũng chưa đủ diễn tả Đại thừa

Bởi:

Bồ-tát còn giúp người khác;

Phật tạo phương tiện;

Tịnh độ có bản nguyện;

Vajrayāna có truyền thừa và gia trì.

Do đó:

các mô hình Phật giáo về giải thoát rất đa dạng.

79. Điểm chung thực sự là gì?

Có thể nói:

cả cứu rỗi và giải thoát đều nhìn tình trạng hiện tại của con người như chưa phải cứu cánh.

Cả hai:

đều nói đến chuyển hóa.

Cả hai:

đều có đạo đức.

Cả hai:

đều có thực hành.

Cả hai:

đều đặt câu hỏi về Khổ, cái chết và cứu cánh.

Đó:

là nền tảng hợp lý cho đối thoại.

80. Nhưng khác biệt căn bản nằm ở “bản đồ vấn đề”

Nếu:

chẩn đoán khác,

thì:

phương pháp điều trị cũng khác.

Ví dụ:

Hệ A

vấn đề = tội và xa cách God.

Hệ B

vấn đề = vô minh, ái và chấp thủ.

Ngay từ đầu:

con đường cứu cánh đã không thể hoàn toàn giống nhau.

81. Ví dụ y học

Hai bệnh nhân:

đều nói “tôi đau”.

Nhưng:

một người gãy xương;

một người nhiễm trùng.

Cùng chữ:

“đau”

không có nghĩa:

cùng bệnh.

Tương tự:

cùng chữ “cứu”

không có nghĩa:

cùng soteriology.

82. Soteriology là gì?

Trong nghiên cứu tôn giáo:

soteriology

là:

lĩnh vực nghiên cứu học thuyết về cứu rỗi/giải thoát.

Thuật ngữ này:

cho phép so sánh các truyền thống

mà:

không cần giả định chúng cùng dạy một thứ.

83. Có thể gọi Phật giáo có “soteriology” không?

Có.

Theo nghĩa học thuật rộng:

Phật giáo rõ ràng có một cấu trúc giải thoát học.

Nhưng:

dùng “soteriology” không có nghĩa Phật giáo có Christian salvation.

Đây:

chỉ là một phạm trù so sánh.

84. Đối chiếu các truyền thống Phật giáo

85. Bảng đối chiếu tổng quát

86. Những phương trình cần tránh

Vô minh = tội tổ tông ❌

Nghiệp = tội ❌

Nghiệp quả = sự phán xét của God ❌

Đức Phật = Jesus của Phật giáo ❌

Amitābha = Creator God ❌

Bản nguyện = grace hoàn toàn tương đương ❌

Saddhā = Christian faith hoàn toàn tương đương ❌

Sám hối Phật giáo = confession hoàn toàn tương đương ❌

Cực Lạc = Heaven ❌ nếu hiểu đồng nhất tuyệt đối

Nirvāṇa = Heaven ❌

Mokṣa = Nirvāṇa ❌ nếu không xét hệ thống

Theosis = Buddhahood ❌

87. Nhưng cũng cần tránh cực đoan ngược lại

Không nên nói:

“Hai truyền thống hoàn toàn không có gì để đối thoại.”

Cả hai:

quan tâm sâu sắc đến:

• Khổ;

• đạo đức;

• tham dục;

• ích kỷ;

• tình yêu/từ bi;

• sự chuyển hóa con người;

• cái chết;

• cứu cánh.

Những điểm này:

tạo ra không gian đối thoại thực sự.

88. Đối thoại không cần đồng nhất

Ta có thể nói:

“Hai truyền thống đều tìm kiếm một hình thức cứu cánh.”

Không cần nói:

“Vì vậy Niết-bàn và salvation là cùng một thứ.”

Ta có thể nói:

“Grace và tha lực có vùng tương đồng.”

Không cần nói:

“Amitābha chính là God.”

Đây:

là phương pháp so sánh tôn giáo tốt hơn.

89. Tương đồng chức năng và tương đồng bản thể

Cần phân biệt:

Tương đồng chức năng

Hai khái niệm:

giữ vai trò gần giống nhau trong hai hệ thống.

Tương đồng bản thể

Hai khái niệm:

thực sự chỉ cùng một thực tại.

Từ:

tương đồng chức năng

không thể tự động suy ra:

đồng nhất bản thể.

90. Ví dụ

Amitābha:

có thể giữ một số chức năng devotional khiến người nghiên cứu liên tưởng đến Savior.

Nhưng:

điều đó không chứng minh Amitābha và Christ là cùng một thực thể.

Tương tự:

Nirvāṇa và salvation đều là cứu cánh

không chứng minh:

chúng cùng một trạng thái metaphysical.

91. Quan điểm “mọi tôn giáo đều cùng cứu một thứ”

Đây:

có thể là một lập trường perennialist.

Người theo lập trường ấy:

có thể tin mọi truyền thống cuối cùng dẫn tới cùng một thực tại.

Nhưng:

đây là một luận đề triết học,

không phải:

kết luận tự động của lịch sử tôn giáo.

92. Tôn trọng khác biệt cũng là một hình thức đối thoại

Đối thoại liên tôn:

không bắt buộc phải chứng minh mọi người nói cùng một điều.

Đôi khi:

tôn trọng nhất chính là thừa nhận:

“Ở điểm này, chúng ta thật sự khác nhau.”

93. Câu hỏi quyết định

Muốn biết “cứu rỗi” và “giải thoát” có giống nhau hay không:

đừng chỉ hỏi:

“Cả hai có cứu con người không?”

Hãy hỏi:

“Con người được cứu khỏi cái gì, bởi ai, bằng cách nào, và trở thành điều gì?”

Khi bốn câu này được trả lời:

khác biệt sẽ hiện ra rất rõ.

94. Câu trả lời ngắn cho Wiki

“Cứu rỗi” và “giải thoát” giống nhau ở mức đều chỉ một sự vượt thoát khỏi tình trạng bất toàn, nhưng khác nhau đáng kể về cấu trúc giáo lý. Trong Kitô giáo, cứu rỗi được đặt trong quan hệ giữa Thiên Chúa, con người, tội lỗi, Đức Kitô, ân sủng và sự sống đời đời. Trong Phật giáo, giải thoát được đặt trong Tứ Thánh Đế và Duyên khởi: Khổ sinh do vô minh, ái và chấp thủ; con đường tu tập dẫn đến sự đoạn tận các nguyên nhân ấy và Nirvāṇa. Đức Phật không phải Creator-Savior gánh tội thay chúng sinh, nhưng cũng không có nghĩa Phật giáo chỉ có “tự lực”: Phật, Tăng đoàn, thiện hữu, Bồ-tát, bản nguyện và gia trì có thể đóng vai trò trợ duyên rất lớn tùy truyền thống. Vì vậy salvation và liberation có thể được so sánh về chức năng, nhưng không nên mặc định là cùng một học thuyết.

95. Công thức dễ nhớ

Cứu rỗi ≠ giải thoát hoàn toàn tương đương.

Sin ≠ avidyā.

Sin ≠ karma.

Original Sin ≠ tham–sân–si.

Divine judgment ≠ nghiệp quả.

Grace ≠ nghiệp.

Grace ≠ gia trì hoàn toàn tương đương.

Christ ≠ Buddha.

Amitābha ≠ Creator-Savior.

Heaven ≠ Nirvāṇa.

Cực Lạc ≠ Heaven hoàn toàn tương đương.

Mokṣa ≠ Nirvāṇa mặc định.

Theosis ≠ Buddhahood.

Tự lực/tha lực ≠ đủ để mô tả toàn bộ khác biệt.

Kết luận

“Cứu rỗi” và “giải thoát” gần nhau nhất khi ta đứng rất xa các truyền thống và chỉ nhìn thấy một cấu trúc chung: con người đang ở trong một tình trạng chưa hoàn thiện và cần đạt đến một cứu cánh cao hơn.

Nhưng:

càng bước vào bên trong từng hệ thống,

khác biệt:

càng lớn.

Trong Phật giáo:

câu hỏi căn bản là Khổ sinh khởi như thế nào.

Câu trả lời:

vô minh;

ái;

thủ;

nghiệp;

và mạng lưới Duyên khởi.

Vì thế:

giải thoát là đoạn tận những điều kiện khiến Khổ và sinh tử tiếp tục.

Không cần:

một Creator God tha tội.

Không cần:

một linh hồn bất biến được chuyển tới một nơi vĩnh cửu.

Không cần:

một vị thẩm phán vũ trụ tuyên bố bản án.

Trong Kitô giáo:

salvation nằm trong một cấu trúc hoàn toàn khác.

Thiên Chúa;

con người;

tội lỗi;

Đức Kitô;

ân sủng;

đức tin;

phục sinh;

sự sống đời đời

tạo nên:

một thần học cứu rỗi không thể dịch nguyên vẹn sang ngôn ngữ nghiệp–Duyên khởi–Vô ngã.

Vì vậy:

tội lỗi không phải vô minh;

ân sủng không phải nghiệp;

Đức Kitô không phải Đức Phật với tên khác;

Heaven không phải Nirvāṇa.

Nhưng:

cũng không nên đi sang cực đoan và mô tả Phật giáo là:

“không ai giúp ai, mỗi người tự cứu mình.”

Điều đó:

không phản ánh toàn bộ lịch sử Phật giáo.

Đức Phật:

chỉ đường.

Tăng đoàn:

gìn giữ và truyền Pháp.

Thiện hữu:

hỗ trợ người tu.

Bồ-tát:

phát nguyện cứu độ chúng sinh.

Tịnh độ:

phát triển mạnh ngôn ngữ bản nguyện và tha lực.

Vajrayāna:

nhấn mạnh guru, truyền thừa và gia trì.

Nhưng:

trợ duyên không đồng nghĩa người khác có thể giác ngộ thay mình.

Đây:

là điểm rất quan trọng.

Vì vậy, thay vì dùng công thức quá đơn giản:

“Kitô giáo nhờ người khác cứu; Phật giáo tự cứu mình,”

cách diễn đạt chính xác hơn là:

hai truyền thống có những mô hình giải thoát học khác nhau về bản chất của vấn đề, bản chất con người, vai trò của tha lực, phương tiện chuyển hóa và cứu cánh tối hậu.

Điểm gặp nhau:

là khát vọng vượt khỏi tình trạng bất toàn.

Điểm khác nhau:

là toàn bộ bản đồ giải thích sự bất toàn ấy.

Và vì thế, nguyên tắc quan trọng nhất khi đối chiếu là:

Cùng nói “được cứu” chưa có nghĩa được cứu khỏi cùng một điều.

Cùng nói “cứu cánh” chưa có nghĩa hướng tới cùng một thực tại.

Cùng có đức tin chưa có nghĩa tin theo cùng một cấu trúc.

Cùng có tha lực chưa có nghĩa có cùng một Đấng cứu độ.

Cùng nói về chuyển hóa chưa có nghĩa có cùng quan niệm về con người.

Nói ngắn gọn:

“Cứu rỗi” và “giải thoát” có thể tương đương ở cấp độ chức năng so sánh, nhưng không tương đương ở cấp độ giáo lý.

Đó chính là ranh giới giúp đối thoại liên tôn:

vừa nhận ra những điểm gặp nhau,

mà:

không xóa mất những khác biệt thực sự của mỗi truyền thống.