Trả lời trực tiếp

Đúng: theo kinh điển Phật giáo sớm, A-la-hán (Pāli: arahant) là bậc đã hoàn tất con đường giải thoát, đoạn tận các lậu hoặc, chấm dứt nguyên nhân tái sinh và không còn việc tu tập nào phải làm để đạt mục tiêu ấy. Nói “giác ngộ hoàn toàn” trong ý nghĩa giải thoát khỏi tham, sân, si là thích đáng. Tuy nhiên, không nên từ đó suy ra rằng một vị A-la-hán đệ tử có cùng mọi năng lực, vai trò lịch sử hoặc trí biết của một vị Phật Chánh Đẳng Giác.

Thuật ngữ A-la-hán là gì?

Arahant thường được giải thích là “bậc xứng đáng được cúng dường” hoặc “bậc đã diệt tận các ô nhiễm”. Trong kinh Pāli, danh hiệu A-la-hán không dành riêng cho đệ tử; chính Đức Phật cũng được xưng là arahaṃ sammāsambuddho — A-la-hán, Chánh Đẳng Giác. Vì thế, chia làm hai phe “Phật là giác ngộ, còn A-la-hán không giác ngộ” là sai ngay từ cách dùng thuật ngữ căn bản.

Đoạn tận lậu hoặc: thước đo cốt lõi

Lậu hoặc (āsava) là các khuynh hướng ô nhiễm sâu kín duy trì vòng sinh tử. Nhiều kinh mô tả vị Tỳ-kheo biết và thấy đúng như thật, tâm giải thoát khỏi dục lậu, hữu lậu và vô minh lậu; khi giải thoát, vị ấy biết mình đã giải thoát. Đây là chuyển hóa tận gốc, không đơn thuần là cảm giác an tĩnh thoáng qua, kiến thức kinh sách hay khả năng tranh luận.

A-la-hán đã chấm dứt điều gì?

Theo hệ thống mười kiết sử thường trình bày trong truyền thống Theravāda, quả A-la-hán đoạn trừ toàn bộ sự ràng buộc: ba kiết sử đầu tiên được đoạn ở Nhập lưu; tham dục và sân được làm suy yếu ở Nhất lai rồi đoạn ở Bất lai; năm kiết sử cao hơn được đoạn ở A-la-hán. Các phân loại phục vụ việc giải thích tiến trình, không phải bảng chấm điểm giá trị đạo đức của con người.

Giải thoát không có nghĩa hết cảm giác thân thể

Một vị A-la-hán còn sống vẫn có thân do duyên sinh, vẫn có thể đau, bệnh, nóng lạnh, mệt mỏi và phải ăn uống, nghỉ ngơi. Điểm quyết định không phải “không còn cảm thọ khó chịu”, mà là không tạo thêm tham ái, chấp thủ và khổ tâm do đồng hóa với cảm thọ. Kinh SN 36.6, thường được gọi là dụ ngôn hai mũi tên, giúp hiểu sự khác nhau giữa cảm thọ đau của thân và nỗi khổ tâm do phản ứng thêm vào.

A-la-hán và Niết-bàn khi còn sống

Niết-bàn không nhất thiết phải đợi đến sau khi chết. Kinh điển mô tả sự đoạn tận tham, sân, si ngay trong đời sống hiện tại. Với người đã giải thoát mà năm uẩn vẫn hoạt động do điều kiện còn tồn tại, truyền thống luận giải gọi là Niết-bàn với dư y (sa-upādisesa nibbānadhātu); khi thân hoại mạng chung, không còn cơ sở cho sự tái sinh, gọi là Niết-bàn không dư y (anupādisesa nibbānadhātu). Hai cách gọi không phải hai “cõi” để đi đến theo nghĩa không gian.

Đức Phật cũng là A-la-hán, vậy có gì khác?

Trong Phật giáo thời kỳ đầu, Phật Chánh Đẳng Giác là bậc tự mình khám phá con đường giải thoát khi giáo pháp ấy không có người truyền dạy trong thế gian và có khả năng chỉ bày con đường cho người khác. A-la-hán đệ tử thành tựu giải thoát nhờ học và thực hành con đường được Đức Phật khai mở. Cả hai có sự đoạn tận lậu hoặc; điểm khác nằm ở phương thức khám phá, vai trò giáo chủ, năng lực giáo hóa và những phẩm chất đặc thù mà truyền thống tôn xưng ở một vị Phật.

Đối chiếu kinh SN 22.58

SN 22.58 – Sambuddha Sutta là tư liệu quan trọng về vấn đề này. Bài kinh đặt câu hỏi điều gì khác nhau giữa Như Lai, bậc A-la-hán Chánh Đẳng Giác, và Tỳ-kheo giải thoát nhờ trí tuệ. Trọng tâm lời giải là Đức Phật làm phát sinh con đường chưa từng được công bố, còn đệ tử đi theo con đường ấy. Do đó, bài kinh không nói giải thoát của đệ tử chỉ là nửa vời.

Đối chiếu kinh MN 26 và SN 56.11

Trong MN 26 – Thánh cầu, Đức Phật thuật việc tìm cầu cái không sinh, không già, không bệnh, không chết, không sầu, không ô nhiễm và thành tựu mục tiêu; sau đó quyết định giảng dạy. SN 56.11 – Chuyển pháp luân trình bày con đường Trung đạo, Tứ Thánh đế và tri kiến đi kèm sự hoàn tất nhiệm vụ. Hai bài kinh làm sáng tỏ đặc tính giải thoát và vai trò mở đường của Đức Phật.

A-la-hán có toàn tri hay không?

Không thể suy từ “đoạn tận vô minh liên hệ giải thoát” thành “biết mọi sự kiện ở mọi thời điểm”. Kinh điển phân biệt trí tuệ giải thoát với các loại thần thông, kiến thức thế tục, kỹ thuật hoặc ký ức về tất cả sự kiện. Một vị A-la-hán có thể thiếu hiểu biết về một nghề nghiệp hay một ngôn ngữ mà điều đó không phủ nhận chứng ngộ. Tương tự, cần thận trọng trước mệnh đề quá mức rằng mọi đệ tử A-la-hán đều có cùng mức hiểu biết như Đức Phật.

A-la-hán còn tham, sân, si không?

Về nguyên tắc định nghĩa, không: vị đã chứng A-la-hán không còn ba độc như các gốc bất thiện chi phối và đưa đến tái sinh. Tuy nhiên, vẻ ngoài ít nói, nghiêm nghị hay một phản ứng thân thể không đủ để người quan sát quy kết một người đã chứng hay chưa chứng. Cũng không thể tự phong A-la-hán chỉ vì đôi lúc cảm thấy “không có ý nghĩ”. Phải phân biệt sự vắng mặt tạm thời của một tâm hành với việc đoạn tận gốc rễ của nó.

Vì sao gọi là việc nên làm đã làm xong?

Công thức kinh điển thường tóm lược: đời sống phạm hạnh đã thành tựu, điều phải làm đã làm, không còn trở lại trạng thái này. Câu ấy nhấn mạnh mục tiêu của Thánh đạo đã viên mãn, không phải vị A-la-hán không còn cần ăn, ngủ, làm việc, hướng dẫn người khác hoặc chăm sóc bệnh nhân. Khi còn sống, vị ấy vẫn hành xử trong thế giới duyên sinh, nhưng không phải để hoàn tất một “phần giải thoát” còn thiếu.

Bốn Thánh quả và mức độ giác ngộ

Đây là mô tả của hệ thống Thánh quả trong Phật giáo Pāli, không phải một sơ đồ áp dụng nguyên xi cho mọi tông phái khác.

So sánh tránh ngộ nhận

Đại thừa đánh giá vấn đề này ra sao?

Một số kinh luận Đại thừa phát triển phân biệt giữa giải thoát A-la-hán và Phật quả viên mãn trên phương diện trí tuệ rộng lớn, phương tiện thiện xảo và hạnh nguyện cứu độ. Vì thế, trong một số hệ thống Đại thừa, người ta nói về sự viên mãn của Phật quả theo một tiêu chuẩn mở rộng hơn. Khi so sánh phải nêu rõ hệ quy chiếu: lời khẳng định “A-la-hán đã giác ngộ hoàn toàn theo mục tiêu đoạn tận lậu hoặc” không có nghĩa mọi hệ thống đều xem thành tựu ấy đồng nhất với Phật quả theo tất cả tiêu chí.

A-la-hán có phải chỉ lo cho bản thân?

Không thể đánh đồng lý tưởng giải thoát A-la-hán với chủ nghĩa vị kỷ. Kinh Pāli kể nhiều đệ tử chứng quả vẫn thuyết pháp, chăm sóc Tăng chúng và giúp người khác. Từ bi là phẩm chất có thể biểu hiện trong đời sống giải thoát. Tuy nhiên, sự giúp đỡ của mỗi vị tùy điều kiện, nhân duyên và năng lực; không cần hư cấu rằng mọi A-la-hán đều có cùng một kiểu hoạt động xã hội.

Thực hành: đánh giá sự tiến bộ như thế nào?

Người học không nên bắt đầu bằng việc tự nhận một quả vị, cũng không dựa vào một trải nghiệm thiền định lạ để kết luận đã A-la-hán. Hướng thực hành an toàn là giữ giới, nuôi dưỡng chánh niệm, khảo sát năm uẩn theo vô thường và vô ngã, nhận diện tham ái khi sinh khởi, phát triển định và tuệ, đồng thời đối chiếu việc giảm chấp thủ trong ứng xử thường ngày. Sự khiêm tốn và tham khảo thiện tri thức đáng tin cậy quan trọng hơn danh xưng.

Câu hỏi thường gặp

A-la-hán có chứng Niết-bàn khi chưa chết không?

Có. Trong kinh Pāli, sự đoạn tận lậu hoặc và giải thoát được nói đến ngay trong đời này.

Phật Thích Ca có phải A-la-hán không?

Có. Ngài được xưng là A-la-hán, Chánh Đẳng Giác.

Khác biệt giữa A-la-hán và Phật có làm cho A-la-hán tái sinh?

Không. Chính tính chất “không còn tái sinh” là dấu mốc của sự đoạn tận lậu hoặc ở A-la-hán.

Đạt thiền định sâu có đồng nghĩa chứng A-la-hán không?

Không. Thiền định có thể hỗ trợ tuệ giác, nhưng định chứng tự nó không chứng minh đã đoạn tận lậu hoặc.

Kết luận

A-la-hán là giác ngộ hoàn toàn xét theo sự đoạn tận lậu hoặc và giải thoát khỏi sinh tử trong hệ quy chiếu kinh Pāli. Đức Phật là bậc A-la-hán Chánh Đẳng Giác, đặc thù ở sự tự khám phá và khai mở con đường. Muốn đối chiếu với lý tưởng Phật quả của Đại thừa phải trình bày các tiêu chí khác nhau chứ không phủ nhận thành tựu giải thoát mà kinh điển gán cho A-la-hán.

Kinh điển và tài liệu đối chiếu

• SN 22.58 – Sambuddha Sutta: khác biệt giữa Phật và đệ tử giải thoát nhờ trí tuệ.
• SN 56.11 – Dhammacakkappavattana Sutta: Tứ Thánh đế và con đường đưa đến Niết-bàn.
• MN 26 – Ariyapariyesanā Sutta: sự thành tựu giác ngộ và việc giáo hóa.
• SN 36.6 – Sallatha Sutta: phân biệt cảm thọ đau và sự khổ tâm do phản ứng.
• Iti 44 – Nibbānadhātu Sutta: hai cách diễn đạt về Niết-bàn giới.

Lưu ý biên tập: Tên kinh và nội dung diễn giải là tóm lược, không phải trích dẫn nguyên văn; đối chiếu bản Pāli và bản dịch khi xuất bản.