Hai vị thầy trước giác ngộ của Siddhattha đã đạt gì?

Trả lời ngắn gọn: Theo Kinh Thánh cầu (MN 26), trước khi thành Phật, Bồ-tát Siddhattha Gotama học với Āḷāra Kālāma, người tuyên bố chứng đạt Vô sở hữu xứ (ākiñcaññāyatana), và sau đó học trong truyền thống do Uddaka Rāmaputta hướng dẫn, nơi thành tựu cao nhất được nhắc đến là Phi tưởng phi phi tưởng xứ (nevasaññānāsaññāyatana). Bồ-tát tự thân đạt đến cả hai mức thiền định ấy nhưng nhận thấy chúng chưa đưa đến giác ngộ và Niết-bàn; vì vậy Ngài tiếp tục tìm đạo.

1. Hai vị thầy là ai và đã truyền dạy điều gì?

Trong MN 26, Đức Phật kể lại hành trình khi còn là Bồ-tát, đi tìm trạng thái an ổn tối thượng. Trước hết Ngài đến với Āḷāra Kālāma. Sau khi học giáo pháp và thực chứng điều vị thầy trình bày, Ngài được vị thầy công nhận là ngang trình độ, đồng thời được mời cùng dẫn dắt hội chúng. Tuy nhiên, Ngài xét thấy mục tiêu ấy chưa phải giải thoát rốt ráo và rời đi.

Tiếp đó Ngài đến với Uddaka Rāmaputta. Một chi tiết cần giữ chính xác: MN 26 diễn tả Uddaka nói về thành tựu của Rāma (người cha hoặc vị thầy thuộc truyền thống của ông), chứ không đơn giản ghi Uddaka tự mình tuyên bố đã đạt mức ấy. Bồ-tát thực hành, chứng nghiệm mức định được nêu ra và được Uddaka đề nghị đứng đầu hội chúng; nhưng Ngài vẫn thấy con đường ấy chưa đưa đến Niết-bàn.

2. Vô sở hữu xứ là gì?

Ākiñcaññāyatana thường được dịch là Vô sở hữu xứ hoặc xứ không có gì. Đây là một trong bốn thành tựu thiền vô sắc (arūpāyatana), tiếp theo Thức vô biên xứ và trước Phi tưởng phi phi tưởng xứ. Cụm “không có gì” nói đến đặc điểm đối tượng và kinh nghiệm định, không phải học thuyết cho rằng mọi sự vật hoàn toàn không tồn tại.

Trong lời kể MN 26, Āḷāra Kālāma cho biết mức thực chứng của mình ở xứ này. Bồ-tát xác minh bằng tu tập chứ không chỉ ghi nhớ lời dạy; chính điều đó cho thấy đây là một khả năng thiền định mà Ngài có thể thực hành được. Dẫu vậy, thành tựu ấy không đồng nghĩa với việc đã chấm dứt vô minh và tham ái.

3. Phi tưởng phi phi tưởng xứ là gì?

Nevasaññānāsaññāyatana, thường dịch là Phi tưởng phi phi tưởng xứ, là tầng cao nhất trong bốn vô sắc xứ. Tưởng ở đây hết sức vi tế, nên tên gọi không khẳng định đơn giản rằng người nhập định vẫn có tưởng thông thường, cũng không xác định tưởng đã hoàn toàn chấm dứt. Vì vậy, cần phân biệt tầng này với Diệt thọ tưởng định, nơi thọ và tưởng được đình chỉ.

MN 26 thuật rằng Uddaka Rāmaputta trình bày về thành tựu do Rāma tuyên bố đã thực chứng. Sau khi tự mình đạt tới mức ấy, Bồ-tát được Uddaka tôn trọng đến mức muốn trao quyền dẫn dắt hội chúng. Tuy vậy, Bồ-tát nhận thấy kết quả tối hậu mà pháp này hướng tới vẫn thuộc vòng sinh tử, không phải sự giải thoát bất tử mà Ngài đang tìm.

4. Vì sao Bồ-tát rời bỏ hai vị thầy dù đã đạt định rất cao?

Vấn đề không phải hai vị thầy không có khả năng thiền định, mà là mức định sâu chưa tự động bằng trí tuệ giải thoát. Trong MN 26, Bồ-tát đánh giá các pháp môn ấy không dẫn đến ly tham, đoạn diệt, tịch tịnh, giác ngộ và Niết-bàn như mục tiêu Ngài tìm kiếm. Một trạng thái tâm vô cùng yên tĩnh vẫn là trạng thái có điều kiện; người hành trì có thể tiếp tục bị ràng buộc nếu chưa đoạn tận các lậu hoặc.

Không nên suy diễn từ đây rằng thiền định là vô ích hoặc Bồ-tát phủ nhận mọi điều học được. Kinh ghi rõ Ngài đã thực chứng hai pháp ấy và được công nhận. Điều bị vượt qua là việc xem chính những mức chứng định đó như cứu cánh cuối cùng.

5. Phân biệt hai bậc thầy, các thành tựu định và Thánh quả

• Āḷāra Kālāma và Uddaka Rāmaputta: là các vị thầy/truyền thống mà Bồ-tát tìm đến trước giác ngộ; không nên gọi họ là đệ tử của Đức Phật trong giai đoạn này.
• Rāma và Uddaka: theo cách kể trực tiếp của MN 26, người được quy thành tựu Phi tưởng phi phi tưởng xứ là Rāma; Uddaka là người trình bày giáo pháp đó và mời Bồ-tát lãnh đạo hội chúng. Nhiều bản kể tiểu sử tóm gọn thành “Uddaka dạy Phi tưởng phi phi tưởng xứ”, nhưng tóm gọn không được làm mất phân biệt này.
• Bốn vô sắc xứ: gồm Không vô biên xứ, Thức vô biên xứ, Vô sở hữu xứ và Phi tưởng phi phi tưởng xứ; chúng là các tầng chứng định, không phải bốn Thánh quả Dự lưu, Nhất lai, Bất lai, A-la-hán.
• Định và giải thoát: định có thể là một trợ duyên lớn cho trí tuệ, nhưng chỉ đạt tầng thiền cao chưa đủ kết luận đã đoạn trừ tham, sân, si.

6. Bài học thực hành ngày nay

Giả sử một người thiền tập có thể an trú trong sự tĩnh lặng rất sâu, ít bị tiếng động hoặc cảm giác quấy nhiễu. Đó có thể là tiến bộ đáng quý về khả năng tập trung. Nhưng sau buổi thiền, nếu người ấy vẫn chấp thủ vào trải nghiệm, xem thường người khác hoặc nổi giận khi không đạt lại trạng thái đó, sự an tĩnh chưa chứng tỏ đã có giải thoát. Cần tiếp tục soi chiếu vô thường, khổ, vô ngã, nuôi dưỡng giới hạnh và phát triển trí tuệ.

Cũng không nên tự gán cho mình một tầng vô sắc chỉ vì tạm thời thấy “trống rỗng”, mất cảm giác về thân, hoặc không có ý nghĩ rõ ràng. Việc xác định tầng chứng đắc đòi hỏi tiêu chuẩn tu học nghiêm túc, không thể suy từ một hiện tượng thoáng qua.

7. Kết luận

Āḷāra Kālāma đạt Vô sở hữu xứ; giáo pháp do Uddaka Rāmaputta truyền trao hướng đến Phi tưởng phi phi tưởng xứ, thành tựu được MN 26 gắn với Rāma. Bồ-tát Siddhattha đã tự chứng nghiệm cả hai nhưng không xem đó là cứu cánh, vì hai mức thiền định ấy chưa đồng nghĩa với đoạn tận lậu hoặc và chấm dứt sinh tử. Câu chuyện minh họa một nguyên tắc cốt lõi: thiền định cao sâu cần được phân biệt với giác ngộ giải thoát bằng trí tuệ.

Nguồn kinh và đối chiếu

• MN 26 — Ariyapariyesanā Sutta (Kinh Thánh cầu): lời kể trực tiếp về cả hai vị thầy, hai mức thực chứng và nguyên nhân Bồ-tát ra đi. Bản dịch tiếng Anh và văn bản đối chiếu.
• MN 26, bản dịch tại Access to Insight: đối chiếu cách diễn đạt về Rāma và Uddaka Rāmaputta. Ariyapariyesana Sutta.