“Không có tự tính tiền” ↔ Tiền vẫn mua được thức ăn

Trả lời trực tiếp

Tiền không có tự tính (Sanskrit: svabhāva) theo cách diễn giải của Trung quán không có nghĩa tiền hoàn toàn không tồn tại, hoặc ta không thể dùng tiền để mua thức ăn. Điều đó có nghĩa: giá trị và chức năng của tiền không phải một bản chất độc lập, tự tồn, bất biến nằm sẵn trong tờ giấy, đồng xu hay con số trên tài khoản. Chúng hình thành và hoạt động nhờ những điều kiện nương nhau.

Chính vì có các điều kiện ấy, tiền có thể được sử dụng trong giao dịch. Nếu cửa hàng chấp nhận một phương tiện thanh toán hợp lệ và các điều kiện mua bán được đáp ứng, một người có thể mua thực phẩm. Tính Không không đồng nghĩa với hư vô; không có tự tính không đồng nghĩa với không có tác dụng.

1. Thế nào là tự tính?

Trong triết học Trung quán Đại thừa, svabhāva chỉ một tự thể hay bản tính được giả định tồn tại một cách độc lập, không lệ thuộc những nguyên nhân, điều kiện và sự xác lập bằng khái niệm. Trung quán bác bỏ sự tồn tại độc lập theo nghĩa này của các pháp hữu vi.

Nên phân biệt điều đó với việc phủ nhận những đặc điểm có thể nhận biết: tiền vẫn có hình dạng, mệnh giá, quy tắc phát hành và sức mua ở những hoàn cảnh cụ thể. Nói “không có tự tính” không buộc ta nói “không có bất cứ đặc điểm hoặc chức năng nào”.

2. Vì sao tiền có giá trị?

Thử xét một tờ tiền: chất liệu giấy hoặc polymer tự nó không thể cung cấp đầy đủ sức mua. Để nó trở thành tiền sử dụng được, cần có nhiều yếu tố phối hợp:

• Một hệ thống xã hội và pháp lý thừa nhận đơn vị tiền tệ, tổ chức phát hành và những quy tắc liên quan.
• Sự tin cậy và chấp nhận của người trao đổi, cùng thị trường có hàng hóa và dịch vụ.
• Giá cả, cung cầu, điều kiện kinh tế và khả năng thực hiện giao dịch vào thời điểm ấy.
• Mối liên hệ giữa người có tiền, người bán và món hàng cụ thể.

Không nên suy luận rằng mọi tờ giấy đều trở thành tiền chỉ cần một người gọi tên nó là tiền. Quy ước được vận hành trong một mạng lưới điều kiện, không phải sự tưởng tượng tùy tiện của từng cá nhân.

3. Một thí dụ từ đời sống

Hôm nay, một số tiền có thể đủ mua một bữa cơm. Trong tình trạng lạm phát, cùng số tiền ấy có thể mua được ít hơn. Một tờ tiền bị làm giả hoặc một loại tiền không được chấp nhận tại địa điểm giao dịch có thể không mua được gì, dù vật liệu trông tương tự. Giá trị của tiền vì thế không cố định bất biến trong chính vật mang tiền.

Nhưng khi người bán giao món ăn và người mua thanh toán thành công, giao dịch đã diễn ra thật trong đời sống quy ước. Người ăn vẫn có thể no; người bán vẫn nhận được khoản thanh toán. Tính phụ thuộc điều kiện giải thích vì sao có hoạt động, chứ không xóa bỏ hoạt động đó.

4. Hai sự thật: không phải hai vũ trụ tách biệt

Theo cách trình bày của Trung quán, Tục đế (saṃvṛti-satya) liên quan sự thật quy ước và những hiện tượng hoạt động trong quan hệ nhân duyên; Chân đế (paramārtha-satya) liên quan việc thấy các pháp vắng mặt tự tính độc lập. Hai sự thật không có nghĩa một thế giới tiền bạc “giả, vô dụng” và một thế giới khác “thật” nằm ở đâu đó phía sau.

Trong Trung luận (Mūlamadhyamakakārikā), đặc biệt chương 24, Nāgārjuna lập luận rằng không thể giảng giải nghĩa tối hậu mà không nương vào quy ước, đồng thời nối kết duyên khởi với tính Không. Đây là triển khai triết học của Trung quán, không nên gán nguyên văn luận giải ấy thành lời Đức Phật trong kinh Nikāya.

5. Tính Không có phải là tất cả đều tương đối?

Không. Việc một hiện tượng phụ thuộc điều kiện không có nghĩa mọi tuyên bố về nó đều đúng như nhau. Tờ tiền thật và tiền giả có thể có hệ quả khác nhau theo luật lệ; một khoản thanh toán đủ và thiếu có thể làm giao dịch thành công hoặc thất bại. Những phân biệt này có ý nghĩa ở bình diện quy ước.

Do đó, không nên dùng tính Không để phủ nhận sự thật thực nghiệm, hợp đồng, nghĩa vụ trả nợ, hay quyền lợi của người khác. Trung quán không chủ trương rằng hành vi không có hậu quả chỉ vì không có tự tính.

6. Đối chiếu với Vi Diệu Pháp Theravāda

Trong cách phân tích quen thuộc của Vi Diệu Pháp Theravāda, “tiền” là một khái niệm quy ước (paññatti) dựa trên các sắc pháp, các hoạt động nhận biết và tập quán xã hội. Tên gọi và chức năng quy ước không vì thế trở thành vô nghĩa. Tuy nhiên, mô hình phân biệt paññatti với các pháp chân đế (paramattha-dhamma) của truyền thống Theravāda không hoàn toàn đồng nhất với lập luận Trung quán rằng mọi pháp đều không có svabhāva. Không nên lấy hai hệ thống làm những phát biểu y hệt nhau.

7. Điều quan trọng về đạo đức và nghiệp

Nhận ra tiền không có tự tính không xóa bỏ trách nhiệm sử dụng tiền. Lừa gạt, chiếm đoạt, bố thí hay giúp đỡ người thiếu ăn vẫn có các hệ quả tương ứng với tác ý, hành động và hoàn cảnh. Phật học không dùng tính Không làm lý do hợp thức hóa việc gây hại.

Đối với người tu, câu hỏi thiết thực không chỉ là “tiền có thật tuyệt đối không?” mà còn là “mình đang bám víu vào tiền như thế nào?”. Sức mua thực tế là điều cần hiểu; tâm tham, sợ mất mát và thái độ đối xử với người khác cũng cần quan sát.

8. Bốn nhầm lẫn cần tránh

1. “Không có tự tính” tức “không hiện hữu”. Sai: sự vắng mặt tự tính độc lập không phủ nhận hiện hữu và tác dụng có điều kiện.
2. “Tiền chỉ là quy ước” tức “ai nói gì cũng được”. Sai: quy ước có cơ chế, giới hạn và hậu quả thực tế.
3. “Chân đế đúng thì Tục đế sai”. Sai: hai bình diện phục vụ hai loại câu hỏi khác nhau trong Trung quán.
4. “Hiểu tính Không là không cần lao động hay trả nợ”. Sai: hành động và trách nhiệm vẫn vận hành trong quan hệ nhân quả.

9. Thực tập quán chiếu

Khi mua một bữa ăn, có thể dành một khoảnh khắc nhận ra chuỗi điều kiện: người trồng trọt, người vận chuyển, người bán, công sức kiếm tiền và sự tin cậy trong trao đổi. Suy ngẫm ấy giúp giảm thái độ xem tài sản như một bảo đảm tuyệt đối của cái tôi, đồng thời khơi dậy lòng biết ơn đối với người khác.

Chánh niệm ở đây không phải cố tưởng tượng rằng bữa ăn không thật, mà là thấy sự có mặt của bữa ăn nhờ nhiều nhân duyên và cư xử sáng suốt với chúng.

Kết luận

Tiền có thể mua thức ăn chính trong thế giới nhân duyên mà nó không có tự tính độc lập. Quán tính Không một cách đúng đắn không phá bỏ đời sống thường ngày: nó giúp ta bớt chấp chặt, hiểu sự phụ thuộc lẫn nhau và sống có trách nhiệm hơn.

Nguồn tham khảo

• Stanford Encyclopedia of Philosophy, “The Theory of Two Truths in India”, mục về Madhyamaka: Bài nghiên cứu về hai sự thật.
• Stanford Encyclopedia of Philosophy, “Śāntarakṣita”, mục 1.3 về sự thật quy ước và khả năng có tác dụng: Bài nghiên cứu.
• Nāgārjuna, Mūlamadhyamakakārikā (Trung luận), chương 24; tham khảo phân tích trong hai bài nghiên cứu trên.