Chấp Tục đế thành tuyệt đối dẫn đến đâu?

Trả lời ngắn: Chấp Tục đế thành tuyệt đối là xem những tên gọi, vai trò, phân loại và nhận định hữu ích trong đời sống như những thực thể hoặc chân lý cố định, độc lập với điều kiện và góc nhìn. Sự chấp chặt ấy dễ dẫn đến định kiến, tranh chấp, ngã mạn và khổ đau. Nhưng nhận ra tính quy ước không có nghĩa bác bỏ sự thật đời thường, đạo đức hay trách nhiệm. Tu tập là sử dụng quy ước đúng mức mà không bị quy ước trói buộc.

1. Tục đế là gì và vì sao vẫn cần thiết?

Trong các hệ thống giải thích hai đế của Phật học, Tục đế là bình diện sự thật được diễn đạt thông qua ngôn ngữ, khái niệm và những quy ước cùng được thừa nhận. Ta nói “người mẹ”, “người học”, “cái bàn”, “tiền” hoặc “lời hứa” để giao tiếp và phối hợp hành động. Những danh xưng ấy không vô nghĩa: một lời hứa có thể tạo nghĩa vụ; một luật lệ hợp lý giúp bảo vệ người khác; một đồng tiền có sức mua trong hoàn cảnh thích hợp.

Điều đáng lưu ý là danh xưng không tự nó chứng minh có một bản thể bất biến đứng đằng sau. “Người nóng tính” có thể là cách nhận xét về một số hành vi từng xảy ra, chứ không phải kết luận người ấy vĩnh viễn chỉ có thể nổi giận. Quy ước đúng trong phạm vi áp dụng không nhất thiết đúng vô điều kiện.

2. Chấp thành tuyệt đối diễn ra như thế nào?

Quá trình thường bắt đầu khi ta biến một mô tả thành bản án: từ “người ấy đã làm một việc sai” sang “người ấy vốn là kẻ xấu”; từ “tôi đang thất bại trong việc này” sang “tôi là người thất bại”; từ “đây là cách giải thích quen thuộc trong truyền thống của tôi” sang “mọi cách diễn đạt khác đều sai”.

Lúc đó, ta quên rằng các khái niệm phụ thuộc bằng chứng, mục đích, bối cảnh và những điều kiện thay đổi. Chấp thủ có thể mang dáng vẻ rất bình thường: khăng khăng bảo vệ một danh xưng, không chịu sửa đánh giá khi có dữ kiện mới, hoặc đồng nhất phẩm giá của bản thân với chức vụ và địa vị.

3. Những hệ quả trong nhận thức và đời sống

• Định kiến: giam mình và người khác trong nhãn dán, không nhìn thấy khả năng học hỏi hay thay đổi.
• Tranh cãi vì danh từ: bảo vệ từ ngữ hơn là kiểm tra thực chất vấn đề; cùng một từ có thể được dùng khác nghĩa ở những bối cảnh khác nhau.
• Ngã mạn và mặc cảm: nghĩ “tôi là chức danh này”, “tôi thuộc nhóm ấy”, rồi quá tự cao hoặc suy sụp khi điều kiện đổi khác.
• Ứng xử cứng nhắc: tuân theo hình thức mà bỏ quên mục tiêu giảm khổ, tránh hại và nuôi dưỡng trí tuệ.
• Hiểu sai giáo lý: biến các bảng phân loại, thuật ngữ hay phương tiện giảng dạy thành vật để tranh thắng, thay vì công cụ quan sát thực tại.

Đây là những hệ quả có thể phát sinh khi chấp thủ mạnh; không phải bất kỳ ai sử dụng khái niệm đều mắc các lỗi đó. Một khái niệm được định nghĩa rõ và vận dụng thận trọng vẫn rất hữu ích.

4. Ví dụ chiếc xe và cách gọi “một người”

Trong SN 5.10 — Vajirā Sutta, hình ảnh chiếc xe được dùng để cho thấy: khi các bộ phận được kết hợp, ta dùng tên gọi “chiếc xe”; tương tự, khi có các uẩn, ta dùng cách gọi “chúng sinh”. Đây là minh họa cho tính quy ước của danh xưng, không phải lời khẳng định chiếc xe không chở được người hoặc con người không chịu trách nhiệm đối với hành vi.

Chẳng hạn, khi một người đang giận, ta có thể nhận ra một trạng thái tâm đang sinh khởi với những điều kiện đi kèm. Cách nhìn này giúp ta bớt đóng đinh họ vào nhãn “người luôn xấu tính” và chú ý hơn đến hành vi cụ thể cần sửa. Đồng thời, nếu hành vi gây hại, người ấy vẫn phải chịu trách nhiệm và người khác vẫn cần được bảo vệ.

5. Phân biệt cách trình bày trong các truyền thống

Hai đế được triển khai khác nhau giữa các trường phái; tránh áp đặt một định nghĩa duy nhất cho toàn bộ lịch sử Phật giáo. Trong Trung quán, đặc biệt, việc hiểu ý nghĩa rốt ráo cũng cần nương vào ngôn ngữ quy ước để được trình bày; vì vậy phủ nhận sạch mọi quy ước là đi ngược mục tiêu của sự phân biệt hai đế.

6. Phân biệt không chấp thủ và tùy tiện

Thấy một quy ước không tuyệt đối không đồng nghĩa muốn nói gì cũng được. Trong đời sống, giấy tờ, trách nhiệm gia đình, chuẩn mực giao thông, bằng chứng và những quy tắc chống gây hại vẫn có tác dụng thật. Việc không biến chúng thành “bản chất muôn đời” không làm mất đi chức năng thực tế.

Thí dụ, “bác sĩ” là danh xưng xã hội nhưng việc hành nghề cần kiến thức và giấy phép phù hợp; một người không thể tự nhận vai trò đó để khám chữa bệnh tùy ý. Tương tự, Vô ngã không biện hộ cho việc trốn tránh trách nhiệm, và Tánh Không không cho phép phủ nhận nạn nhân của một hành vi bất thiện.

7. Ba cách thực tập để bớt tuyệt đối hóa

1. Thấy tên gọi là tên gọi: khi tự nhận “tôi là người thất bại”, hãy hỏi: “Tôi vừa thất bại ở việc gì? Những điều kiện nào đã góp phần? Điều gì có thể cải thiện?”
2. Kiểm tra phạm vi đúng: trước một khẳng định, xác định dữ kiện hỗ trợ, bối cảnh áp dụng và trường hợp ngoại lệ; dám điều chỉnh khi chứng cứ thay đổi.
3. Quay về khổ và sự chấm dứt khổ: tự hỏi lời nói hoặc cách phân loại này đang giúp hiểu rõ, bớt hại và sống có trách nhiệm hay chỉ bảo vệ bản ngã của mình.

Ví dụ trong gia đình, thay vì nói “con lúc nào cũng lười”, có thể nói “tuần này con chưa hoàn thành hai việc đã hẹn; mình cùng tìm nguyên nhân và cách thực hiện”. Cách diễn đạt thứ hai cụ thể hơn, mở ra khả năng sửa đổi mà vẫn giữ trách nhiệm.

8. Những hiểu lầm cần tránh

• “Quy ước thì đều giả dối”: sai; quy ước có thể đúng và hữu ích trong hoàn cảnh thích hợp.
• “Không chấp khái niệm thì không cần học giáo lý”: sai; học hiểu chính xác là phương tiện quan trọng để phân biệt điều nên làm và điều nên tránh.
• “Không có cái tôi cố định nên không ai chịu trách nhiệm”: sai; hành vi, tác ý và hệ quả vẫn cần được xem xét trên bình diện đời sống.
• “Chân đế là một nhãn hiệu cao hơn, ai nói đến là đúng”: sai; chính nhãn “chân đế” cũng không thay thế được sự hiểu biết và thực hành.

9. Kết luận

Chấp Tục đế thành tuyệt đối dễ khiến con người nhầm cái tên với bản thể, biến một nhận xét thành bản án, và từ đó nuôi lớn định kiến, xung đột hoặc sự dính mắc vào cái tôi. Hướng tu tập không phải phá bỏ mọi quy ước mà là dùng quy ước có trách nhiệm, thấy giới hạn của chúng và không để chúng che khuất duyên khởi. Ta vẫn gọi tên, học tập, làm việc và giữ giới, nhưng không đóng kín bản thân hay người khác trong một khái niệm bất biến.

Tài liệu tham khảo

• SN 5.10 — Vajirā Sutta, kinh thuộc Tương Ưng Bộ, ví dụ chiếc xe và danh xưng “chúng sinh”: https://suttacentral.net/sn5.10
• The Theory of Two Truths in India, Stanford Encyclopedia of Philosophy, bản hiệu đính năm 2022: https://plato.stanford.edu/entries/twotruths-india/