Nếu nói “Tánh Không không tồn tại”, ta lại rơi vào phủ định?

1. Trả lời trực tiếp

Có thể, nếu câu “Tánh Không không tồn tại” bị hiểu thành “hoàn toàn không có gì đáng nhận biết, không có duyên khởi, không có nhân quả và không có con đường giải thoát”. Nhưng không nhất thiết phải như thế. Trong Trung quán, phủ nhận Tánh Không như một thực thể tự hữu khác hẳn với phủ nhận ý nghĩa của sự vắng mặt tự tính.

Điểm cần tránh là hai cực đoan: biến Không thành một bản thể tồn tại độc lập, hoặc biến Không thành học thuyết hư vô. Câu hỏi đúng hơn là: chúng ta đang phủ định điều gì, ở bình diện nào và với mục đích tu tập nào?

2. “Không tồn tại” có thể mang ít nhất ba nghĩa

• Không có một vật thể tên Tánh Không: Không tìm thấy một đối tượng độc lập, cố định, đứng sau các hiện tượng và mang tên “Không”. Đây là cách diễn đạt phù hợp với lập luận chống chấp tự tính của Trung quán.
• Không có tự tính nơi chính khái niệm Không: Khái niệm và sự hiểu biết về Không cũng không được miễn trừ khỏi phân tích duyên khởi. Đây thường được gọi là “Không của Không” trong truyền thống Trung quán.
• Không có nhân quả, đạo đức, khổ đau hay con đường tu: Đây là bước nhảy suy luận sai. Không có tự tính không đồng nghĩa với không có hiện tượng hay chức năng ở bình diện quy ước.

Do đó, không thể đánh giá một phát biểu chỉ bằng chữ “có” hoặc “không” mà bỏ qua đối tượng bị phủ định.

3. Tánh Không là sự vắng mặt của tự tính, không phải một khoảng trống tuyệt đối

Trong cách giải thích của Trung quán, śūnyatā chỉ việc các pháp không hiện hữu bằng một bản tính tự lập (svabhāva) không phụ thuộc vào nguyên nhân, bộ phận và quan hệ. Điều đó không làm cho các pháp trở thành hoàn toàn vô hiệu. Chính sự tùy thuộc điều kiện giúp giải thích quá trình sinh khởi, biến đổi và chấm dứt.

Chẳng hạn, ngọn đèn sáng nhờ nhiên liệu, nguồn điện và cấu tạo. Nói “ánh sáng không tự tồn” không có nghĩa “không có ánh sáng” hoặc “ánh sáng không thể giúp ta đọc sách”. Phủ định tính tự lập là một việc; phủ định công dụng là việc khác.

4. “Không của Không” không thiết lập thêm một bản thể bí ẩn

Nếu ta nói mọi pháp đều không tự tính, rồi giữ riêng Tánh Không như một chân lý-vật thể tuyệt đối, lập luận trở nên bất nhất. “Không của Không” nhấn mạnh rằng ngay cả khái niệm Tánh Không cũng không được bám chấp như một bản thể tự hữu.

Điều này không buộc ta ngừng học hỏi hay ngừng nói về Tánh Không. Thuật ngữ vẫn hữu ích như một phương tiện giải thích và quán chiếu, giống như bản đồ hữu ích để định hướng nhưng không phải là địa hình.

5. Hai bình diện sự thật và giới hạn của phủ định

Trong cách tiếp cận Trung quán, chân lý quy ước vẫn cho phép nói đến con người, bệnh tật, chữa trị, nghiệp, lòng từ bi và trách nhiệm. Phân tích tối hậu không cho phép biến các khái niệm đó thành thực thể bất biến, nhưng cũng không hủy bỏ vai trò thực tiễn của chúng.

6. Phân biệt kinh Pāli và lập luận Trung quán

Trong SN 35.85 (Suñña Sutta), Đức Phật giải thích thế giới là trống không tự ngã và những gì thuộc về tự ngã; kinh triển khai điều này nơi mắt, sắc, các căn, các đối tượng và những kinh nghiệm liên hệ. Nội dung ấy có thể giúp nhận ra rằng kinh nghiệm không phải “tôi” hay “của tôi”.

Còn cách đặt vấn đề “Không của Không”, tự tính (svabhāva) và phê phán bản thể luận được hệ thống hóa trong triết học Trung quán Đại thừa. Không nên trình bày toàn bộ lập luận hậu kỳ ấy như nguyên văn lời Đức Phật trong SN 35.85. Vi Diệu Pháp Theravāda cũng có hệ thống phân tích pháp chân đế riêng, không thể coi là đồng nhất với cách Trung quán phủ định tự tính.

7. Ví dụ đời thường: tên gọi và cơn giận

Một người vừa nổi giận có thể nghĩ: “Tôi là người nóng tính, không bao giờ sửa được”. Thấy tính duyên khởi của cơn giận giúp người ấy nhận ra tác động của mệt mỏi, thói quen, cách diễn giải lời nói và những điều kiện khác. Cơn giận không phải “bản chất tôi” bất biến.

Nhưng nếu người ấy suy luận: “Cơn giận là Không nên lời nói làm tổn thương người khác cũng không quan trọng”, đó là dùng giáo lý để phủ nhận tác hại thực tế. Cách hiểu đúng hơn là nhìn thấy các điều kiện để giảm cơn giận và có trách nhiệm xin lỗi, sửa đổi khi cần.

8. Những hiểu lầm thường gặp

• “Không có tự tính” tức là “không có gì”: Không đúng. Sự phủ định nhắm vào tính hiện hữu độc lập, bất biến, không phải phủ định toàn bộ kinh nghiệm.
• “Không của Không” nghĩa là mọi lời dạy đều vô ích: Không đúng. Lời dạy vẫn có công dụng hướng dẫn khi được hiểu là phương tiện có điều kiện.
• “Đã hiểu Không thì không cần giữ giới”: Không đúng. Nghiệp, hậu quả và trách nhiệm đạo đức không bị hủy bỏ bởi lập luận tính Không.
• “Không được phát biểu Tánh Không có hay không”: Có thể phát biểu khi làm rõ nghĩa của từ, bối cảnh và điều cần phủ định; vấn đề là tránh chấp hai mệnh đề thành những cực đoan tuyệt đối.

9. Ứng dụng trong việc học và hành

1. Khi nghe câu “có” hoặc “không”, hỏi rõ: có cái gì, theo nghĩa nào, trong hoàn cảnh nào?
2. Quan sát một cảm xúc cụ thể và những điều kiện làm nó mạnh lên hoặc yếu đi, thay vì gắn nó với bản ngã cố định.
3. Tiếp tục chăm sóc thân tâm, giữ giới và hành xử có trách nhiệm; đừng dùng triết học để tránh giải quyết hậu quả.
4. Học đối chiếu từng truyền thống: nội dung trong Nikāya, hệ thống Vi Diệu Pháp Theravāda và biện luận của Trung quán không đồng nhất ở mọi chi tiết.
5. Giữ cả hai khả năng: sử dụng khái niệm khi cần hiểu và trao đổi, đồng thời buông chấp khi thấy khái niệm chỉ là phương tiện.

10. Kết luận

Nếu phủ nhận Tánh Không như một bản thể, ta không nhất thiết rơi vào hư vô. Nếu phủ nhận luôn duyên khởi, nhân quả và ý nghĩa tu tập, đó mới là hiểu sai nghiêm trọng. Trung đạo ở đây là không chấp “Không” thành một thực thể, cũng không lấy “Không” để xóa bỏ thế giới kinh nghiệm. Trí tuệ cần được thể hiện qua cách nhận biết thực tại, giảm chấp thủ và sống có trách nhiệm.

Nguồn tham khảo

• SN 35.85, Suñña Sutta (Kinh Trống Không), bản dịch Thanissaro Bhikkhu: dhammatalks.org/suttas/SN/SN35_85.html. Nguồn kinh Pāli về “trống không tự ngã và những gì thuộc về tự ngã”.
• Stanford Encyclopedia of Philosophy, mục nghiên cứu về Nāgārjuna và Trung quán: dùng để đối chiếu khái niệm tự tính, duyên khởi, Tánh Không; không xem đó là kinh Pāli.