Trả lời ngắn gọn

Có. Theo hệ thống tu chứng Theravāda, người Nhập lưu (sotāpanna) đã đoạn trừ ba kiết sử đầu tiên nhưng chưa đoạn tận mọi hình thức tham (lobha/rāga), sân và si. Điều đó không làm mất ý nghĩa của Thánh quả Dự lưu: một chuyển biến căn bản về kiến chấp và hướng đi giải thoát đã xảy ra.

Cần phân biệt còn tham với còn nguyên mọi kiết sử như trước. Người Nhập lưu không phải phàm phu thông thường theo nghĩa tu chứng, nhưng cũng chưa phải bậc A-la-hán.

1. Nhập lưu là gì?

Sotāpatti nghĩa là đi vào dòng Thánh đạo, con đường được trình bày bằng Bát Chánh đạo. Người chứng Nhập lưu được gọi là sotāpanna. Theo các kinh thuộc Tương Ưng Bộ 55, vị ấy đã đoạn trừ ba kiết sử: thân kiến (sakkāya-diṭṭhi), nghi (vicikicchā) và giới cấm thủ (sīlabbata-parāmāsa).

Ba kiết sử này liên quan đến nhận thức sai lầm về tự ngã, sự nghi hoặc trói buộc đối với con đường và sự chấp thủ sai lầm vào nghi thức, hình thức tu tập. Đoạn trừ chúng không đồng nghĩa mọi tập khí hoặc mọi ham muốn đều đã chấm dứt.

2. Vì sao vẫn còn tham?

Trong giáo lý về các kiết sử, dục tham (kāmarāga) là một kiết sử khác với ba kiết sử được đoạn ở Dự lưu. Vì thế sự chứng nhập dòng Thánh chưa mặc nhiên là đoạn tận dục tham.

Tham có nhiều biểu hiện: muốn có vật dễ chịu, thích được khen, muốn nắm giữ điều mình ưa chuộng, hoặc vi tế hơn là khuynh hướng bám víu vào sự hiện hữu. Không nên đánh đồng tất cả các biểu hiện ấy với nhu cầu chính đáng như ăn uống, nghỉ ngơi hay chăm sóc gia đình; vấn đề chính là tâm tham ái và chấp thủ.

Nói người Nhập lưu 'còn tham' không phải khẳng định họ buông thả theo tham. Giới hạnh, chánh kiến và định hướng giải thoát vẫn là những phẩm chất quan trọng của bậc Thánh đệ tử.

3. Bốn tầng Thánh quả khác nhau ra sao?

1. Dự lưu (sotāpanna): đoạn ba kiết sử đầu tiên; chưa được mô tả là đã đoạn tận tham, sân, si.
2. Nhất lai (sakadāgāmī): đoạn ba kiết sử và làm suy yếu tham, sân, si.
3. Bất lai (anāgāmī): đoạn năm hạ phần kiết sử, bao gồm dục tham (kāmarāga) và sân (paṭigha).
4. A-la-hán: đoạn tận các lậu hoặc, hoàn tất mục tiêu giải thoát.

MN 6 và AN 4.241 trình bày sự phân biệt giữa Dự lưu, Nhất lai, Bất lai và A-la-hán theo các trói buộc được đoạn trừ hay làm suy yếu. Việc phân tầng này giúp tránh lầm tưởng rằng chứng được một Thánh quả đồng nghĩa đã hoàn thành mọi phần việc.

4. Dục tham và mọi loại mong muốn có giống nhau không?

Không. Từ chanda trong Pāli có thể nói đến ý muốn hoặc ý chí, không phải lúc nào cũng là tham bất thiện. Mong muốn giữ giới, học Pháp, tu tập, chăm sóc người thân không tự nó chứng minh một người còn dục tham.

Cần xem xét động cơ, sự bám chấp và hậu quả. Chẳng hạn muốn ăn để nuôi thân khác với sự tham đắm vào vị ngon bằng mọi giá. Đồng thời, không nên từ một ví dụ đơn lẻ suy đoán khả năng tu chứng của một người.

5. Có thể nhận ra ai đã Nhập lưu bằng vẻ ngoài không?

Không có căn cứ để kết luận chắc chắn Thánh quả của một người chỉ từ vẻ điềm tĩnh, một trải nghiệm thiền, số lượng nghi lễ, vài lần nổi giận hay một lời tự xưng. Cách đánh giá thận trọng là nhìn vào giáo lý, giới hạnh và sự thực hành mà không vội gán nhãn chứng đắc.

Một người cư sĩ có thể vẫn sống giữa gia đình và công việc. Các câu chuyện trong kinh cũng đề cập người tại gia chứng các tầng Thánh. Vì vậy, ngoại hình và vai trò xã hội không phải phép thử giản đơn về Thánh quả.

6. Ví dụ để dễ hiểu

Giả sử một người hiểu sâu rằng lời khen chê là vô thường. Khi được khen, họ vẫn cảm thấy dễ chịu, nhưng có thể ít bám vào hình ảnh bản thân hơn, ít xem lời khen như điều phải có mãi. Đây là ví dụ về hướng tu tập giảm chấp thủ, không phải bằng chứng người ấy đã Nhập lưu.

Nếu một cảm xúc tham xuất hiện, người đang thực hành có thể ghi nhận nó, xem xét nguyên nhân, không vội làm theo và tiếp tục tu tập. Một phản ứng tâm lý riêng lẻ không đủ làm tiêu chuẩn chẩn đoán tầng Thánh.

7. Hướng thực hành cho người học Phật

1. Học rõ ba kiết sử đầu tiên và phân biệt với những kiết sử chưa được đoạn ở Dự lưu.
2. Giữ giới trong đời sống; không biện minh hành vi bất thiện bằng tuyên bố về chứng đắc.
3. Quan sát sự ưa thích và khó chịu khi chúng xuất hiện, đặc biệt tại chỗ tiếp xúc và cảm thọ.
4. Phân biệt nhu cầu thiết yếu, thiện dục hướng đến tu tập và tham ái muốn chiếm hữu.
5. Nuôi dưỡng Chánh niệm, Chánh tinh tấn và Chánh định; thực tập quán vô thường và vô ngã với sự hướng dẫn thích hợp.
6. Tránh tự nhận hoặc phán xét Thánh quả dựa vào một cơn xúc động hay trạng thái thiền khác thường.

8. Những hiểu lầm thường gặp

• “Nhập lưu là hết tham, sân, si”: không đúng; các kinh phân biệt rõ tầng Dự lưu với những tầng cao hơn.
• “Còn tham nghĩa là chưa thể Nhập lưu”: cũng không đúng nếu hiểu 'tham' là mọi dạng dục tham chưa được đoạn.
• “Đã Nhập lưu thì có thể tùy tiện làm điều bất thiện”: sai; giới hạnh và sự chuyển hóa là thành phần thiết yếu của con đường.
• “Một lần nổi nóng chứng minh người ấy chưa đạt đạo”: suy luận quá mức; cần tránh tự ý xác định chứng đắc qua dấu hiệu phiến diện.
• “Mọi mong muốn đều là tham bất thiện”: sai; cần phân biệt thiện ý muốn với ái và thủ.

Kết luận

Người Nhập lưu vẫn có thể còn tham. Điều được đoạn trừ ở Dự lưu là ba kiết sử đầu tiên, không phải toàn bộ tham, sân, si. Sự suy yếu rõ rệt của tham, sân, si gắn với Nhất lai; sự đoạn trừ dục tham và sân gắn với Bất lai; và sự đoạn tận các lậu hoặc gắn với A-la-hán.

Hiểu đúng sự phân biệt này giúp người học Phật vừa trân trọng Thánh quả Nhập lưu, vừa không đòi hỏi những tiêu chuẩn sai lệch hoặc tự ý phán xét người khác.

Nguồn kinh tham khảo

• SN 55.25 — Dutiyasaraṇānisakkasutta: phân biệt Dự lưu và Nhất lai qua ba kiết sử và sự suy yếu tham, sân, si.
• MN 6 — Ākaṅkheyyasutta: mô tả các tầng chứng với những đặc điểm tương ứng.
• AN 4.241 — Samaṇasutta: bốn tầng Thánh và các trói buộc được đoạn trừ.