A-la-hán còn ký ức và cá tính quy ước không?

Có. Theo cách hiểu của Phật giáo Nikāya–Theravāda, vị A-la-hán khi còn sống vẫn có thể nhớ những điều đã học, nhận ra người quen, sử dụng ngôn ngữ và thể hiện những nét riêng trong cách giao tiếp. Giải thoát không phải là mất trí nhớ hay trở thành một con người không còn đặc điểm riêng. Điều được đoạn tận là tham, sân, si, các lậu hoặc và sự chấp thủ vào năm uẩn như một tự ngã.

1. Ký ức là một hoạt động có điều kiện

Ký ức giúp con người nhận biết kinh nghiệm đã qua, học hỏi và thực hiện những công việc thường ngày. Trong ngôn ngữ Phật học, cần phân biệt khả năng nhớ lại với việc bám víu vào điều được nhớ. Nhớ một lời dạy để giảng giải cho người khác không đồng nghĩa với tiếc nuối, tự hào hay cố bảo vệ một hình ảnh về bản thân.

Các bản kinh ghi lại nhiều cuộc đối thoại trong đó những vị được mô tả là A-la-hán vẫn trả lời câu hỏi, nhắc lại giáo pháp và hướng dẫn đệ tử. Đây là cơ sở để không đồng nhất sự đoạn tận phiền não với sự biến mất của mọi chức năng nhận thức. Tuy nhiên, không nên từ đó suy ra rằng một vị A-la-hán nhất thiết nhớ hoàn hảo mọi sự kiện hoặc không thể quên các chi tiết đời thường.

2. “Cá tính quy ước” nghĩa là gì?

Trong đời sống, mỗi người có giọng nói, cách diễn đạt, thói quen sinh hoạt và sở trường khác nhau. Ta có thể gọi tập hợp những nét ấy là cá tính theo nghĩa quy ước. Khái niệm này không khẳng định có một linh hồn hay bản ngã bất biến đứng đằng sau chúng.

Trong các câu chuyện kinh điển, các vị đại đệ tử được biết đến với những sở trường khác nhau: có vị nổi bật về trí tuệ, có vị về thần thông, có vị về giảng giải giáo pháp. Những khác biệt về năng lực và cách biểu đạt không tự chúng chứng minh còn ngã chấp. Cũng không nên dùng những mô tả này để suy đoán tình trạng chứng đắc của bất kỳ người đang sống nào.

3. Khác nhau giữa nét riêng và chấp ngã

Một người có thể nói “tôi nhớ”, “tôi sẽ đi” hoặc “đây là bát của tôi” như cách giao tiếp thông thường. Vấn đề tu tập không nằm ở việc cấm tuyệt đối đại từ “tôi”, mà ở chỗ có còn xem thân tâm là một cái tôi thường hằng, đáng nắm giữ hay không. Ngôn ngữ quy ước phục vụ giao tiếp; chấp thủ là một thái độ tâm lý và nhận thức khác.

Vì vậy, hai người cùng nói năng khác nhau chưa đủ để kết luận người nào giải thoát hơn. Một vị A-la-hán không cần phải nói cùng một giọng, có cùng sở thích sinh hoạt hoặc phản ứng theo một khuôn mẫu máy móc.

4. Những điều không nên suy diễn

• Không phải mất trí nhớ: giải thoát không phải một tình trạng quên sạch quá khứ.
• Không phải toàn tri: đoạn tận vô minh giải thoát không đồng nghĩa với biết mọi dữ kiện, mọi ngôn ngữ hay mọi sự kiện.
• Không phải không còn cảm thọ: khi còn sống, vị A-la-hán vẫn có thể trải nghiệm cảm giác do các căn tiếp xúc với đối tượng.
• Không phải mọi nét riêng đều là ngã mạn: cần phân biệt phong cách giao tiếp với tâm so sánh, tự tôn hoặc chấp ngã.
• Không thể chẩn đoán Thánh quả từ hành vi bề ngoài: ký ức tốt, phong thái điềm tĩnh hay tính cách nổi bật đều không đủ làm tiêu chuẩn xác nhận.

5. Liên hệ với giáo lý vô ngã

Giáo lý vô ngã không phủ nhận con người ở bình diện ngôn ngữ và trách nhiệm đời thường. Điều được quán sát là năm uẩn vô thường, chịu biến đổi, không thích hợp để xem là “của tôi, là tôi, là tự ngã của tôi”. Ký ức, khả năng nhận biết và những nét riêng cũng thuộc tiến trình duyên sinh; chúng không phải một chủ thể cố định.

Vị A-la-hán, theo giáo lý Theravāda, không còn chấp thủ các tiến trình ấy. Nhưng khi thân còn tồn tại, các hoạt động cần thiết cho sinh hoạt và giao tiếp vẫn tiếp diễn theo điều kiện của chúng.

6. Ý nghĩa thực hành

Người học Phật không cần cố xóa bỏ ký ức hay ép mình thành người không có nét riêng. Thực hành thiết thực hơn là nhận diện lúc nào ký ức biến thành tiếc nuối, lúc nào tài năng biến thành kiêu mạn, và lúc nào một câu chuyện về bản thân trở thành đối tượng để bảo vệ bằng tham ái hoặc sân hận.

Ví dụ, nhớ lại một lỗi lầm có thể giúp sửa sai; nhưng liên tục tự kết án mình là một “con người hỏng” lại là một hình thức đồng nhất với câu chuyện quá khứ. Tương tự, biết mình có khả năng giảng dạy có thể hữu ích cho cộng đồng; xem khả năng ấy là bằng chứng về giá trị tự ngã vượt trội thì là vấn đề khác.

Kết luận

A-la-hán vẫn có thể có ký ức và những nét riêng theo quy ước; điều chấm dứt là sự chấp thủ và các phiền não, không phải mọi chức năng tâm lý hay đặc điểm biểu hiện. Phân biệt hai bình diện này giúp tránh cả hai cực đoan: tưởng giải thoát là mất hết khả năng sinh hoạt, hoặc tưởng có phong cách cá nhân tức là còn chấp ngã.

Gợi ý đối chiếu kinh điển

Để biên tập học thuật, có thể đối chiếu SN 22.59 (đặc tính vô ngã của năm uẩn), SN 1.25 (cách dùng ngôn ngữ quy ước) và các kinh ghi lại đối thoại, sở trường của những vị đại đệ tử. Các dẫn chiếu là hướng kiểm chứng, không phải khẳng định rằng toàn bộ lời giải thích trên là nguyên văn kinh.