SO SÁNH ĐẠO GIÁO VÀ NHO GIÁO

1. Tổng quan

Đạo giáo và Nho giáo là hai truyền thống lớn của văn minh Trung Hoa, có ảnh hưởng sâu sắc đến Trung Quốc, Việt Nam và nhiều xã hội Đông Á.

Hai truyền thống cùng đề cao tu dưỡng con người, đạo đức, sự hài hòa và cách trị nước, nhưng có định hướng khác nhau:

• Nho giáo đặc biệt quan tâm con người trong gia đình và xã hội.

• Đạo gia đặc biệt quan tâm con người trong quan hệ với Đạo và tự nhiên.

• Đạo giáo tôn giáo về sau còn phát triển hệ thống thần linh, nghi lễ, giới luật, dưỡng sinh, nội đan và tiên đạo.

Có thể cô đọng:

Nho giáo hướng mạnh về đạo làm người và trật tự xã hội; Đạo gia hướng mạnh về sống thuận Đạo và tự nhiên.

2. Nguồn gốc và nhân vật tiêu biểu

Nho giáo

Nhân vật trung tâm là Khổng Tử, nhưng Nho giáo không chỉ gồm tư tưởng của ông.

Truyền thống này tiếp tục phát triển qua:

• Mạnh Tử;

• Tuân Tử;

• Đổng Trọng Thư;

• Chu Hy;

• Vương Dương Minh;

• nhiều học giả khác.

Các tư tưởng nổi bật gồm:

Nhân – Nghĩa – Lễ – Trí – Tín – Hiếu – Tu thân.

Đạo gia và Đạo giáo

Đạo gia cổ điển đặc biệt gắn với:

• Lão Tử;

• Trang Tử;

• Đạo Đức Kinh;

• Trang Tử.

Các tư tưởng nổi bật gồm:

Đạo – Đức – Vô vi – Tự nhiên – Không tranh – Ít dục – Biết đủ.

Cần phân biệt Đạo gia với Đạo giáo tôn giáo.

Đạo giáo về sau phát triển thêm:

• giáo đoàn;

• đạo sĩ;

• kinh điển;

• giới luật;

• nghi lễ;

• thần linh;

• nội đan;

• dưỡng sinh;

• tiên đạo.

Vì vậy không thể lấy riêng Đạo Đức Kinh để đại diện cho toàn bộ Đạo giáo.

3. “Đạo” trong hai truyền thống

Cả hai cùng sử dụng chữ Đạo (道) nhưng ý nghĩa không hoàn toàn giống nhau.

Đạo gia

Đạo là khái niệm trung tâm, chỉ thực tại/nguyên lý sâu xa mà vạn vật nương theo và vận hành.

Con người sống tốt khi không cưỡng ép sự vật trái với Đạo.

Nho giáo

Đạo thường gắn với:

• đạo làm người;

• đạo của thánh hiền;

• Thiên đạo;

• đạo đức;

• con đường trị quốc và tổ chức xã hội.

Vì vậy:

Đạo của Lão–Trang ≠ hoàn toàn với Đạo của Nho gia.

4. Tự nhiên và xã hội

Đây là một trong những khác biệt rõ nhất.

Đạo gia

Đặc biệt đề cao Tự nhiên (自然).

Con người nên giảm:

• dục vọng;

• tranh giành;

• cưỡng ép;

• chạy theo danh lợi;

• những quy phạm giả tạo.

Mục tiêu là sống:

thuận Đạo → thuận tự nhiên.

Nho giáo

Con người được nhìn trong mạng lưới:

cá nhân → gia đình → cộng đồng → quốc gia → thiên hạ.

Do đó Nho giáo đặc biệt coi trọng:

• trách nhiệm;

• giáo dục;

• gia đình;

• đạo hiếu;

• quan hệ xã hội;

• chính trị.

Có thể khái quát:

Đạo gia: Con người ↔ Đạo ↔ Tự nhiên

Nho giáo: Con người ↔ Gia đình ↔ Xã hội

5. Vô vi và Nhân – Lễ

Đạo gia: Vô vi

Vô vi (無為) không có nghĩa là không làm gì.

Nó chủ yếu chỉ việc:

hành động không cưỡng ép trái với Đạo và tính tự nhiên của sự vật.

Đặc biệt trong chính trị, Đạo gia thường cảnh giác với:

• can thiệp quá mức;

• luật lệ quá nhiều;

• chiến tranh;

• tham vọng quyền lực.

Nho giáo: Nhân và Lễ

Một khái niệm trung tâm là:

Nhân (仁) – lòng nhân và cách sống đúng đắn giữa người với người.

Nhân được biểu hiện trong đời sống thông qua Lễ (禮).

Lễ bao gồm nhiều phương diện:

• phép tắc;

• ứng xử;

• nghi lễ;

• quan hệ xã hội;

• tang lễ;

• trật tự gia đình.

Do đó Nho giáo nhấn mạnh việc đào luyện con người thông qua giáo dục và thực hành đạo đức.

6. Hiếu và gia đình

Nho giáo đặt Hiếu (孝) vào vị trí đặc biệt quan trọng.

Con người cần:

• kính trọng cha mẹ;

• phụng dưỡng cha mẹ;

• duy trì trách nhiệm gia đình;

• tưởng nhớ tổ tiên.

Gia đình được xem như nền tảng của xã hội.

Đạo giáo về sau cũng đề cao hiếu thuận và tiếp nhận nhiều giá trị đạo đức gia đình của văn hóa Trung Hoa, nhưng hiếu không giữ vị trí hệ thống trung tâm như trong Nho giáo.

7. Con người lý tưởng

Nho giáo

Hình mẫu quan trọng là:

Quân tử.

Người quân tử:

• có Nhân;

• hành Nghĩa;

• biết Lễ;

• có Trí;

• giữ Tín;

• tu dưỡng bản thân;

• có trách nhiệm với cộng đồng.

Lý tưởng cao hơn là Thánh nhân.

Đạo gia

Các hình tượng quan trọng gồm:

• Thánh nhân;

• Chân nhân.

Đặc biệt trong tư tưởng Trang Tử, con người lý tưởng vượt khỏi sự trói buộc quá mức của:

• danh;

• lợi;

• tranh chấp;

• những phân biệt cứng nhắc.

Đạo giáo tôn giáo về sau còn phát triển lý tưởng Tiên.

Do đó:

Quân tử Nho giáo ≠ Chân nhân Đạo gia ≠ Tiên Đạo giáo.

8. Quan niệm về chính trị

Cả Nho giáo và Đạo gia đều quan tâm đến việc cai trị nhưng đề xuất những hướng khác nhau.

Nho giáo

Người cai trị phải có Đức.

Trật tự xã hội được xây dựng bằng:

đạo đức + giáo dục + Lễ + chính danh.

Tinh thần thường được cô đọng:

Tu thân → Tề gia → Trị quốc → Bình thiên hạ.

Đạo gia

Đạo gia thiên về:

vô vi → giảm cưỡng chế → giảm can thiệp → để dân sống tự nhiên hơn.

Có thể tóm tắt:

Nho giáo thiên về Đức trị và giáo hóa.

Đạo gia thiên về vô vi và hạn chế sự cưỡng ép.

9. Học tập và tri thức

Nho giáo

Học tập giữ vị trí rất cao.

Con người phải:

học → suy xét → thực hành → sửa mình.

Giáo dục là một phương tiện quan trọng để hình thành quân tử.

Đạo gia

Lão–Trang thường phê phán loại tri thức khiến con người:

• kiêu ngạo;

• tranh biện;

• giả tạo;

• chạy theo danh;

• ngày càng xa tự nhiên.

Điều này không có nghĩa Đạo gia phủ nhận mọi tri thức.

Điểm được phê phán là tri thức trở thành một hình thức chấp trước và cưỡng ép đời sống.

10. Danh lợi và việc tham gia xã hội

Cả hai đều phê phán việc chạy theo danh lợi một cách mù quáng.

Nhưng Đạo gia nhấn mạnh mạnh hơn:

không tranh – biết đủ – ít dục – giản dị.

Nho giáo không xem việc làm quan hay có địa vị tự thân là xấu.

Nếu người có đức sử dụng địa vị để:

giúp dân → thực hiện Nghĩa → xây dựng xã hội tốt

thì tham gia chính trị có thể là trách nhiệm của người quân tử.

Do đó có thể thấy hai khuynh hướng:

Nho giáo → nhập thế mạnh.

Đạo gia → dè dặt hơn với quyền lực và danh lợi.

Nhưng đây không phải ranh giới tuyệt đối.

11. Thần linh và đời sau

Đạo giáo

Đạo giáo tôn giáo phát triển một vũ trụ quan phong phú gồm:

• nhiều tầng trời;

• thần linh;

• tiên;

• thiên tôn;

• âm giới;

• các hệ thống thần quan.

Các trường phái còn phát triển nhiều phương pháp tu luyện khác nhau.

Nho giáo

Nho giáo có:

• Thiên;

• tế lễ;

• tổ tiên;

• nghi lễ gia đình và quốc gia.

Nhưng không xây dựng một hệ thống thần tiên rộng lớn giống Đạo giáo.

Khổng học cổ điển cũng tương đối dè dặt với việc suy đoán quá nhiều về thế giới sau khi chết, tập trung mạnh hơn vào:

Con người phải sống thế nào trong đời hiện tại.

12. Thành tiên và tu dưỡng đạo đức

Đây là một khác biệt quan trọng.

Một số truyền thống Đạo giáo phát triển:

• dưỡng sinh;

• điều tức;

• tĩnh tọa;

• nội đan;

• tu luyện thân tâm;

• tiên đạo.

Mục tiêu thay đổi tùy trường phái và không thể giản lược tất cả thành “sống mãi không chết”.

Nho giáo không lấy thành tiên làm mục tiêu.

Con đường Nho giáo hướng mạnh hơn tới:

tu dưỡng → quân tử → thánh hiền → xã hội có đạo.

13. Âm Dương và Ngũ Hành

Cả Nho giáo và Đạo giáo về sau đều tiếp nhận và sử dụng:

Âm – Dương

và

Ngũ Hành.

Nhưng Âm Dương và Ngũ Hành không phải sản phẩm riêng của Lão Tử hoặc Khổng Tử.

Chúng thuộc dòng vũ trụ luận Trung Hoa rộng hơn và được nhiều trường phái tiếp nhận theo những cách khác nhau.

14. Điểm giống nhau

Đạo giáo và Nho giáo có một số nền tảng văn hóa chung:

• đều hình thành trong văn minh Trung Hoa;

• đều nói đến Đạo và Đức;

• đều coi trọng tu dưỡng;

• đều quan tâm đến sự hài hòa;

• đều phê phán người cai trị vô đạo;

• đều không đề cao việc chạy theo dục vọng vô hạn;

• đều có ảnh hưởng sâu sắc đến văn hóa Đông Á;

• qua lịch sử đã ảnh hưởng lẫn nhau.

Tuy nhiên, cùng sử dụng những chữ như Đạo, Đức, Thiên không có nghĩa nội dung triết học hoàn toàn giống nhau.

15. Bảng so sánh tổng hợp

16. Nho – Đạo trong văn hóa Đông Á và Việt Nam

Trong thực tế lịch sử, Nho giáo và Đạo giáo không tồn tại hoàn toàn tách biệt.

Một người có thể chịu ảnh hưởng Nho giáo trong:

• gia đình;

• giáo dục;

• đạo hiếu;

• công việc;

• chính trị;

nhưng lại chịu ảnh hưởng Lão–Trang trong:

• thái độ đối với danh lợi;

• đời sống ẩn dật;

• quan hệ với thiên nhiên;

• tinh thần biết đủ.

Tại Việt Nam, hai truyền thống còn giao thoa với:

Phật giáo + tín ngưỡng dân gian + thờ cúng tổ tiên.

Do đó nhiều phong tục hiện nay không thể quy hoàn toàn cho riêng Nho giáo hay Đạo giáo.

17. Khác biệt cốt lõi

Có thể rút toàn bộ sự so sánh về hai trục:

NHO GIÁO

TU THÂN

↓

GIA ĐÌNH

↓

XÃ HỘI

↓

QUỐC GIA

↓

THIÊN HẠ

Câu hỏi trọng tâm:

Làm thế nào trở thành người có đức và xây dựng một xã hội có đạo?

ĐẠO GIA

GIẢM DỤC

↓

KHÔNG TRANH

↓

VÔ VI

↓

TỰ NHIÊN

↓

THUẬN ĐẠO

Câu hỏi trọng tâm:

Làm thế nào sống mà không cưỡng ép bản thân và thế giới đi ngược với Đạo?

Đạo giáo tôn giáo về sau phát triển thêm những con đường tu luyện, nghi lễ và tiên đạo.

18. Kết luận

Nho giáo và Đạo giáo có chung môi trường văn hóa nhưng không hướng đến cùng một mô hình con người.

Nho giáo nhấn mạnh:

Nhân – Nghĩa – Lễ – Trí – Tín – Hiếu

để con người tu dưỡng bản thân, xây dựng gia đình và đóng góp cho xã hội.

Đạo gia nhấn mạnh:

Đạo – Đức – Vô vi – Tự nhiên – Không tranh – Biết đủ

để con người giảm sự cưỡng ép, dục vọng và sống thuận với Đạo.

Đạo giáo tôn giáo về sau còn phát triển thêm:

thần linh – nghi lễ – giới luật – dưỡng sinh – nội đan – tiên đạo.

Có thể nhớ ngắn gọn:

Nho giáo chú trọng con người sống đúng với con người.

Đạo gia chú trọng con người sống thuận với Đạo và tự nhiên.

Hai truyền thống khác nhau nhưng trong lịch sử Đông Á thường không loại trừ nhau mà tương tác và bổ sung cho những phương diện khác nhau của đời sống.