GIỚI CẤM THỦ LÀ GÌ?

1. Khái niệm

Giới cấm thủ là cách dịch thường gặp của thuật ngữ Pāli sīlabbata-parāmāsa, Sanskrit śīlavrata-parāmarśa.

Có thể tách nghĩa:

• sīla/śīla: giới, đức hạnh, quy tắc đạo đức;

• vata/vrata: sự thực hành, lời nguyện, giới cấm, nghi thức hoặc phép tu;

• parāmāsa/parāmarśa: nắm giữ, bám chấp, chấp thủ.

Vì vậy “giới cấm thủ” không đơn giản có nghĩa:

giữ giới quá nghiêm.

Nó gần với nghĩa:

chấp thủ vào giới cấm, nghi thức hoặc phương thức thực hành với nhận thức sai rằng chỉ riêng những điều ấy có khả năng thanh tịnh và đưa đến giải thoát.

2. Giới cấm thủ không phải là trì giới

Đây là điểm cần phân biệt đầu tiên.

Phật giáo xem sīla – giới là một phần quan trọng của con đường tu tập.

Trong Bát Thánh đạo có:

• Chánh ngữ;

• Chánh nghiệp;

• Chánh mạng.

Trong Tam học có:

Giới → Định → Tuệ.

Do đó không thể hiểu:

“Không được chấp giới” = “không cần giữ giới.”

Hai vấn đề hoàn toàn khác nhau.

Trì giới

Là sử dụng giới để:

• ngăn ngừa hành vi bất thiện;

• giảm tham, sân, si;

• bảo vệ mình và người khác;

• tạo nền tảng cho định;

• hỗ trợ phát triển trí tuệ.

Giới cấm thủ

Là biến giới, nghi thức hoặc một hình thức thực hành thành đối tượng chấp thủ và gán cho nó một năng lực giải thoát mà nó không có.

Có thể tóm tắt:

Giữ giới đúng pháp ≠ Giới cấm thủ.

3. Ví dụ dễ hiểu

Một người giữ giới không sát sinh vì hiểu rằng:

sát sinh gây tổn hại chúng sinh, nuôi dưỡng tâm bất thiện và tạo nghiệp bất thiện.

Đó là trì giới.

Nhưng giả sử một người tin:

“Chỉ cần thực hiện đúng một nghi thức nào đó thì chắc chắn được giải thoát, bất kể tham, sân, si và vô minh vẫn còn nguyên.”

Đây gần với vấn đề mà khái niệm giới cấm thủ muốn chỉ ra.

Điểm quyết định không chỉ là:

người ấy đang làm gì

mà còn là:

người ấy hiểu việc mình đang làm như thế nào.

4. Bối cảnh Ấn Độ thời Đức Phật

Ấn Độ cổ đại có rất nhiều hình thức tu tập:

• tế lễ;

• khổ hạnh;

• nhịn ăn;

• tắm để thanh tịnh;

• thờ lửa;

• các lời nguyện;

• nghi thức;

• những hình thức ép xác;

• các quy tắc đặc biệt của nhiều nhóm Sa-môn.

Một ví dụ nổi tiếng trong kinh điển là những người thực hành hạnh con chó hoặc hạnh con bò.

Vấn đề Đức Phật phê phán không phải đơn giản vì họ “giữ một quy tắc”.

Vấn đề là quan niệm rằng những hành vi ấy tự chúng có thể đem lại sự thanh tịnh hoặc một kết quả tâm linh nhất định.

Phật giáo chuyển trọng tâm sang:

nghiệp có tác ý → trạng thái tâm → trí tuệ → đoạn trừ tham, sân, si và vô minh.

5. Giới cấm thủ trong ba kiết sử đầu tiên

Trong Phật giáo sơ kỳ và Theravāda, giới cấm thủ đặc biệt quan trọng vì nó nằm trong ba kiết sử đầu tiên:

1. Thân kiến – sakkāya-diṭṭhi;

2. Nghi – vicikicchā;

3. Giới cấm thủ – sīlabbata-parāmāsa.

Người chứng Dự lưu (Sotāpanna) được mô tả là đã đoạn trừ ba kiết sử này.

Điều đó không có nghĩa vị Dự lưu:

không còn giữ giới.

Trái lại, giới hạnh của vị ấy được xem là vững chắc hơn.

Điều bị đoạn trừ là tà kiến/chấp thủ liên quan đến giới và các phép thực hành, không phải đạo đức.

6. Tại sao giới không tự nó đưa đến giải thoát?

Giới cực kỳ quan trọng nhưng không phải toàn bộ con đường.

Nếu chỉ:

không sát sinh
không trộm cắp
không tà hạnh
không nói dối...

nhưng vẫn còn:

vô minh → chấp ngã → tham ái → chấp thủ

thì nguyên nhân sâu xa của luân hồi chưa được đoạn tận.

Bởi vậy Phật giáo đặt giới trong:

GIỚI

↓

ĐỊNH

↓

TUỆ

↓

GIẢI THOÁT

Giới tạo nền tảng cho con đường nhưng không thay thế trí tuệ giải thoát.

7. Phật giáo sơ kỳ

Trong các nguồn Phật giáo sớm, vấn đề này liên hệ mật thiết với việc từ bỏ quan niệm rằng:

nghi lễ + giới cấm + khổ hạnh

tự thân có khả năng thanh tịnh con người.

Đức Phật không phủ nhận mọi nghi thức hay kỷ luật.

Ngài nhấn mạnh rằng giải thoát phải liên hệ với:

• Chánh kiến;

• đoạn trừ tham ái;

• đoạn trừ vô minh;

• Bát Thánh đạo;

• trí tuệ thấy đúng thực tại.

Vì vậy, trong Phật giáo sơ kỳ:

Giới là phương tiện thiết yếu của con đường; chấp giới và nghi thức như cứu cánh giải thoát là vấn đề.

8. Theravāda

Theravāda giữ cách hiểu này rất rõ.

Sīlabbata-parāmāsa là một trong mười kiết sử và một trong ba kiết sử được đoạn trừ khi chứng Dự lưu.

Theravāda phân biệt:

Sīla

Giới đức chân chính.

với:

Sīlabbata-parāmāsa

Sự chấp thủ sai lầm vào giới, nghi thức và phép thực hành.

Do đó một vị Tỳ-kheo giữ hàng trăm điều học không phải vì vậy mà mắc “giới cấm thủ”.

Số lượng giới nhiều hay ít không quyết định.

Chánh kiến hay tà kiến đối với chúng mới là vấn đề.

9. Đại thừa

Đại thừa tiếp tục chấp nhận nền tảng này nhưng phát triển thêm cách phân tích về chấp trước.

Bồ-tát vẫn phải tu giới.

Trong Lục Ba-la-mật có:

Śīla-pāramitā – Trì giới Ba-la-mật.

Do đó Đại thừa tuyệt đối không chủ trương:

“Không chấp giới nên không cần giữ giới.”

Điểm được nhấn mạnh là:

trì giới mà không chấp trước vào một tự ngã đang trì giới, một giới pháp có tự tính độc lập, hay công đức như một vật sở hữu cố định.

Điều này liên hệ với tư tưởng:

• Bát-nhã;

• Tánh Không;

• vô sở đắc;

• Ba-la-mật.

10. Trì giới và Tánh Không

Đây là một phát triển đặc biệt quan trọng của Đại thừa.

Một Bồ-tát có thể trì giới rất nghiêm túc nhưng đồng thời quán:

người trì giới không có tự tính độc lập;

giới được trì cũng duyên sinh;

chúng sinh được lợi ích cũng không có một tự ngã thường hằng.

Nhưng điều đó không dẫn tới:

“Tất cả đều Không nên muốn làm gì cũng được.”

Đây lại là một cực đoan khác.

Tánh Không không phủ định:

• nghiệp;

• nhân quả;

• giới;

• trách nhiệm đạo đức.

Ngược lại, hành vi vẫn có hậu quả trong quan hệ duyên sinh.

11. Thiền tông

Thiền tông thường có những câu nói mạnh nhằm phá chấp.

Nếu tách khỏi bối cảnh, người đọc có thể tưởng Thiền phủ nhận:

• kinh;

• giới;

• Phật;

• nghi lễ.

Nhưng các cộng đồng Thiền lịch sử vẫn có:

• giới luật;

• Bồ-tát giới;

• nghi thức;

• thiền viện;

• quy củ Tăng đoàn.

Tinh thần “không chấp” không đồng nghĩa với:

không cần giới.

Nó hướng tới:

không biến phương tiện thành cứu cánh và không tạo thêm bản ngã từ chính sự tu hành.

12. Tịnh Độ

Tịnh Độ nhấn mạnh:

• tín;

• nguyện;

• hạnh;

• niệm Phật.

Trong nhiều truyền thống Tịnh Độ, giới và thiện nghiệp vẫn được coi trọng.

Từ góc nhìn về giới cấm thủ, vấn đề không phải:

“Niệm Phật nhiều là chấp.”

Mà phải xét người thực hành hiểu pháp môn như thế nào.

Việc hành trì một phương pháp chuyên nhất không tự động trở thành giới cấm thủ.

13. Kim Cương thừa

Kim Cương thừa có rất nhiều nghi thức:

• mantra;

• mudrā;

• maṇḍala;

• quán tưởng;

• sādhana;

• cúng dường;

• quán đảnh;

• samaya.

Nhìn bề ngoài, người ta có thể hỏi:

Nếu Phật giáo chống giới cấm thủ thì tại sao Vajrayāna lại có nhiều nghi thức?

Bởi vì:

nghi thức ≠ giới cấm thủ.

Trong Vajrayāna, các nghi thức được đặt trong nền tảng:

quy y + Bồ-đề tâm + Tánh Không + truyền thừa + phương tiện thiện xảo.

Nếu chỉ thực hiện hình thức mà thiếu nền tảng nhận thức và chuyển hóa tâm, nghi thức có thể mất ý nghĩa tu tập.

Do đó Vajrayāna cũng phân biệt rất rõ giữa:

sử dụng phương tiện

và

chấp phương tiện thành cứu cánh.

14. So sánh giữa các truyền thống

15. Giữ giới nghiêm có phải giới cấm thủ?

Không.

Một người có thể giữ Ngũ giới cực kỳ nghiêm túc nhưng hoàn toàn không mắc giới cấm thủ.

Ngược lại, một người chỉ thực hiện một nghi thức rất nhỏ nhưng tin rằng:

“Chỉ cần làm việc này là chắc chắn thanh tịnh và giải thoát, không cần chuyển hóa tham, sân, si hay phát triển trí tuệ”

thì tư duy ấy gần với vấn đề giới cấm thủ hơn.

Do đó:

mức độ nghiêm túc ≠ mức độ chấp thủ.

16. Nghi lễ có phải giới cấm thủ?

Cũng không.

Phật giáo có rất nhiều nghi lễ.

Nghi lễ có thể:

• nhắc nhở giáo pháp;

• tạo môi trường tu tập;

• biểu hiện lòng tôn kính;

• hỗ trợ định tâm;

• duy trì cộng đồng;

• nuôi dưỡng thiện tâm.

Nó trở thành vấn đề khi bị hiểu sai như một cơ chế giải thoát tự động, tách khỏi nhân quả, đạo đức và sự chuyển hóa tâm.

17. Một ví dụ hiện đại

Giả sử một người nghĩ:

“Tôi đã tụng kinh đủ 1.000 lần nên chắc chắn mọi nghiệp xấu đã tự động biến mất, dù tôi vẫn tiếp tục lừa đảo và làm hại người khác.”

Đây là một cách hiểu rất gần với tinh thần mà Phật giáo phê phán.

Ngược lại:

“Tôi tụng kinh để nhắc mình về giáo pháp, định tâm, phát khởi thiện tâm, sau đó cố gắng sửa hành vi và sống có đạo đức hơn.”

Đó là sử dụng nghi thức như phương tiện tu tập.

Hai người có thể thực hiện cùng một nghi lễ nhưng chánh kiến phía sau hoàn toàn khác nhau.

18. Giới cấm thủ và mê tín không hoàn toàn giống nhau

Hai khái niệm có thể giao nhau nhưng không đồng nhất.

Mê tín là một thuật ngữ rộng và thường mang tính đánh giá văn hóa/xã hội.

Giới cấm thủ là một khái niệm Phật học cụ thể liên quan đến việc bám chấp sai lầm vào giới cấm, lời nguyện hoặc phương thức thực hành như con đường thanh tịnh/giải thoát.

Vì vậy không nên thấy bất cứ nghi thức tôn giáo nào rồi lập tức gọi là giới cấm thủ.

19. Nghịch lý quan trọng: bỏ giới cũng có thể là tà kiến

Một người có thể nghe:

“Đừng chấp giới.”

rồi kết luận:

“Vậy sát sinh, trộm cắp, tà dâm hay nói dối đều không quan trọng.”

Đây không phải sự vượt qua giới cấm thủ.

Đó là hiểu sai giáo pháp.

Con đường Phật giáo không phải:

chấp giới

hay

phá giới

mà là:

hiểu giới → thực hành giới → không chấp thủ → phát triển định và tuệ → đoạn trừ nguyên nhân của khổ.

20. Cách hiểu chung giữa các truyền thống

Dù cách diễn giải có khác nhau, có thể tìm thấy một nguyên tắc chung:

Giới là phương tiện thiết yếu của tu tập nhưng không phải vật để xây dựng bản ngã hoặc một cơ chế nghi lễ tự động đem lại giải thoát.

Phật giáo sơ kỳ nhấn mạnh từ bỏ tà kiến về giới cấm và nghi thức.

Theravāda hệ thống hóa giới cấm thủ thành một trong những kiết sử.

Đại thừa mở rộng vấn đề sang sự chấp trước vào pháp, đồng thời phát triển Trì giới Ba-la-mật trong ánh sáng của Bồ-đề tâm và Tánh Không.

Kim Cương thừa sử dụng rất nhiều nghi thức nhưng đặt chúng trong quan hệ giữa phương tiện và trí tuệ, đặc biệt là Bồ-đề tâm và nhận thức về Tánh Không.

21. Kết luận

Giới cấm thủ không có nghĩa là giữ giới nghiêm túc.

Nó cũng không có nghĩa:

có nghi lễ = mê tín = giới cấm thủ.

Cốt lõi của vấn đề nằm ở chấp thủ và tà kiến.

Có thể tóm tắt:

Giới đúng đắn

→ giúp ngăn bất thiện
→ tạo thiện nghiệp
→ hỗ trợ định
→ hỗ trợ trí tuệ.

Giới cấm thủ

→ bám chấp vào hình thức
→ hiểu sai tác dụng của giới hoặc nghi thức
→ coi phương tiện như cứu cánh
→ không trực tiếp đoạn trừ vô minh.

Bởi vậy thái độ của Phật giáo không phải:

“Không cần giới.”

mà gần hơn với:

“Hãy trì giới đúng với mục đích của giới, nhưng đừng nhầm phương tiện với cứu cánh.”

Giới hỗ trợ con đường; trí tuệ đoạn trừ vô minh. Khi giới, định và tuệ cùng được tu tập đúng đắn, giới không còn là sự ràng buộc hình thức mà trở thành một phần của con đường giải thoát.