Giải thoát khỏi điều gì?

“Giải thoát” là một trong những từ được sử dụng nhiều nhất trong Phật giáo.

Nhưng giải thoát khỏi điều gì?

Khỏi cuộc đời?

Khỏi cơ thể?

Khỏi cảm xúc?

Khỏi xã hội?

Khỏi thế giới?

Hay chết đi để đến một thế giới tốt đẹp hơn?

Nếu không làm rõ câu hỏi này, toàn bộ mục tiêu của đạo Phật rất dễ bị hiểu sai.

Câu trả lời cô đọng nhất là:

Giải thoát khỏi tham ái, chấp thủ và vô minh — những điều khiến khổ và tiến trình sinh tử tiếp tục.

Nói theo Tứ Thánh Đế:

giải thoát là sự đoạn tận nguyên nhân của khổ.

Nói theo Duyên khởi:

khi những điều kiện tạo nên sự tiếp tục của khổ được đoạn tận, khổ không còn tiếp tục theo cơ chế ấy.

Và trạng thái không còn bị tham–sân–si trói buộc được gọi là Niết-bàn.

1. Giải thoát không phải trước hết là “thoát khỏi thế giới”

Đức Phật giác ngộ nhưng không biến mất khỏi thế giới.

Sau giác ngộ, Ngài vẫn:

• đi lại;

• ăn uống;

• nói chuyện;

• giảng dạy;

• gặp người khác;

• bị bệnh;

• già;

• chịu cảm thọ đau.

Ngài tiếp tục sống nhiều thập niên sau giác ngộ.

Điều này cho thấy:

giải thoát không có nghĩa cơ thể lập tức biến mất khỏi thế giới.

Một vị A-la-hán vẫn sống giữa các hiện tượng hữu vi.

Nhưng cách vị ấy liên hệ với chúng đã thay đổi tận gốc.

2. Vậy cái gì đang trói buộc con người?

Theo Phật giáo, vấn đề sâu nhất không chỉ nằm ở những thứ bên ngoài.

Ta thường nghĩ:

“Nếu có nhiều tiền hơn, tôi sẽ hết khổ.”

“Nếu người kia thay đổi, tôi sẽ hết khổ.”

“Nếu cơ thể không già, tôi sẽ hết khổ.”

“Nếu mọi thứ xảy ra đúng ý tôi, tôi sẽ hạnh phúc.”

Nhưng thế giới hữu vi có đặc tính:

sinh → biến đổi → diệt.

Trong khi tâm lại muốn:

cái dễ chịu phải tồn tại;

cái khó chịu phải biến mất;

cái tôi yêu phải thuộc về tôi;

những gì tôi gọi là “Ta” phải theo ý tôi.

Xung đột giữa:

thực tại vô thường

và

chấp thủ muốn nó phải theo ý mình

là một nguồn căn bản của khổ.

3. Giải thoát khỏi vô minh

Một gốc sâu của vấn đề là:

vô minh – avijjā.

Vô minh không đơn giản là:

thiếu kiến thức.

Một người có thể rất thông minh, có nhiều bằng cấp nhưng vẫn còn vô minh theo nghĩa Phật học.

Vô minh liên hệ đến việc không thấy đúng:

• Khổ;

• nguyên nhân của Khổ;

• sự chấm dứt Khổ;

• con đường đưa đến chấm dứt Khổ;

và không thấy đúng bản chất duyên sinh, vô thường, không đáng để chấp thủ như tự ngã của kinh nghiệm.

Do không thấy rõ, tâm tiếp tục:

nhận vô thường là nơi có thể nắm giữ;

nhận cái không phải tự ngã thành “Ta”;

nhận cái không thể thỏa mãn lâu dài thành nơi tìm sự thỏa mãn tuyệt đối.

4. Từ vô minh sinh ra vấn đề gì?

Có thể nhìn theo một tiến trình đơn giản:

VÔ MINH

↓

không thấy đúng thực tại

↓

ÁI

“Tôi muốn cái này.”

“Tôi không muốn cái kia.”

“Tôi muốn trở thành...”

“Tôi muốn không còn...”

↓

THỦ

“Đây là của tôi.”

“Đây là tôi.”

“Quan điểm của tôi.”

“Danh tính của tôi.”

↓

HỮU

tiến trình trở thành và tồn tại tiếp tục được tạo điều kiện

↓

SINH

↓

GIÀ – CHẾT – SẦU – BI – KHỔ – ƯU – NÃO

Đây là cách Duyên khởi mô tả vấn đề sâu hơn việc chỉ nói:

“Cuộc đời có những chuyện buồn.”

5. Giải thoát khỏi ái

Ái – taṇhā là một yếu tố trung tâm trong Tập đế.

Kinh điển thường phân biệt:

Dục ái

khát khao các đối tượng dục.

Hữu ái

khát khao trở thành, tiếp tục tồn tại theo một cách nào đó.

Phi hữu ái

khát khao không tồn tại hoặc tiêu hủy một trạng thái mà ta không muốn.

Như vậy ái không chỉ là:

“Tôi muốn tiền.”

Nó có thể rất tinh tế:

“Tôi phải trở thành người thành công.”

“Tôi phải được mọi người công nhận.”

“Trạng thái thiền này phải tồn tại.”

“Tôi phải trở thành một người giác ngộ.”

Ngay cả giác ngộ cũng có thể trở thành đối tượng của tham ái nếu bị nắm giữ như một thành tựu để xây dựng cái Ta.

6. Giải thoát khỏi thủ

Ái dễ dẫn đến:

thủ – upādāna, tức sự nắm giữ/chấp thủ.

Ví dụ:

Ái

“Tôi thích quan điểm này.”

↓

Thủ

“Đây là quan điểm CỦA TÔI.”

↓

người khác phản bác

↓

“Anh đang tấn công TÔI.”

Một ý kiến ban đầu trở thành một phần của danh tính.

Đó là sức mạnh của thủ.

Không chỉ vật chất mà con người còn có thể chấp:

• quan điểm;

• nghi thức;

• bản sắc;

• học thuyết;

• địa vị;

• kinh nghiệm tâm linh;

• chính ý niệm về “Ta”.

7. Giải thoát có phải không còn mong muốn gì?

Không nên nói đơn giản như vậy.

Phật giáo phân biệt tham ái với những loại ý muốn thiện lành.

Một người có thể muốn:

• giữ giới;

• học Pháp;

• hành thiền;

• giúp người khác;

• phát triển trí tuệ;

• đoạn bất thiện.

Nếu mọi mong muốn đều phải biến mất ngay từ đầu thì:

mong muốn tu tập cũng phải bị loại bỏ trước khi có thể tu.

Điều đó không hợp lý.

Vấn đề là ái và chấp thủ, không phải mọi dạng ý hướng hay chí nguyện.

8. Giải thoát khỏi sân

Khi gặp điều không thích, tâm thường phản ứng:

“Tôi muốn nó biến mất.”

Từ đó xuất hiện:

• sân;

• ghét;

• chống đối;

• thù hận.

Một vị giải thoát không cần biến mọi thứ thành dễ chịu.

Điều được đoạn là sự chống đối bằng sân.

Như bài về A-la-hán và đau đã cho thấy:

đau

có thể còn,

nhưng:

ghét cái đau, chấp cái đau thành “khổ của tôi” và tạo thêm khổ tâm

đã chấm dứt.

9. Giải thoát khỏi cái Ta?

Cần nói rất cẩn thận.

Phật giáo không nhất thiết đặt vấn đề:

“Có một cái Ta thật, rồi phải tiêu diệt nó.”

Nếu làm vậy, vô ngã lại bị biến thành một học thuyết đoạn diệt.

Câu hỏi Phật giáo đặt ra gần hơn là:

Trong năm uẩn này có cái gì thích hợp để chấp là “Ta”, “của Ta”, “tự ngã của Ta” hay không?

Khi quan sát:

• sắc;

• thọ;

• tưởng;

• hành;

• thức;

ta thấy chúng:

sinh do điều kiện;

thay đổi;

không hoàn toàn theo ý muốn.

Do đó giải thoát không phải:

“tiêu diệt một linh hồn.”

Mà là:

đoạn sự chấp thủ vào kinh nghiệm như một tự ngã thường hằng.

10. Vậy ai được giải thoát nếu không có một cái Ta thường hằng?

Đây là câu hỏi thường xuất hiện.

Phật giáo không cần giả định một linh hồn bất biến để nói về giải thoát.

Có một tiến trình duyên sinh.

Ví dụ:

vô minh có

↓

ái và thủ được tạo điều kiện

↓

khổ tiếp tục.

Khi:

vô minh đoạn

↓

ái đoạn

↓

thủ đoạn

↓

những điều kiện khiến khổ tiếp tục không còn.

Do đó câu hỏi trọng tâm không nhất thiết là:

“Một thực thể nào được đưa từ nơi này sang nơi khác?”

Mà là:

“Cơ chế tạo khổ có còn vận hành không?”

11. Giải thoát khỏi sinh tử nghĩa là gì?

Trong thế giới quan truyền thống của Phật giáo, giải thoát không chỉ liên quan đến tâm lý trong một đời.

Nó liên hệ đến saṃsāra – luân hồi.

Khi vô minh, ái và thủ còn:

tiến trình hữu và tái sinh tiếp tục.

Khi những nguyên nhân ấy được đoạn tận:

không còn điều kiện cho một đời sống tái sinh mới theo cơ chế ấy.

Đây là lý do A-la-hán được mô tả bằng công thức:

việc cần làm đã làm;

không còn trở lại trạng thái hữu này nữa.

Do đó giải thoát khỏi luân hồi là một phần căn bản của cách hiểu Phật giáo truyền thống, không nên giản lược toàn bộ Niết-bàn thành “tâm lý bình an trong hiện tại”.

12. Nhưng giải thoát có thể được kinh nghiệm ngay trong đời này

Điều đó không có nghĩa Phật giáo chỉ nói về chuyện sau khi chết.

Niết-bàn được trình bày là điều có thể chứng ngộ trong đời này.

Một vị A-la-hán còn sống đã:

• đoạn tham;

• đoạn sân;

• đoạn si;

• đoạn mười kiết sử.

Nhưng cơ thể do các điều kiện trước đó vẫn tiếp tục tồn tại cho đến khi chết.

Do đó có thể phân biệt:

giải thoát khi còn sống

với

sự chấm dứt hoàn toàn của tiến trình năm uẩn khi vị A-la-hán qua đời.

13. Giải thoát không phải thoát khỏi cảm xúc bằng cách trở nên vô cảm

Một hiểu lầm khác:

“Người giải thoát không còn cảm xúc.”

Không chính xác.

Phật giáo không lấy vô cảm làm mục tiêu.

Các phẩm chất như:

• từ;

• bi;

• hỷ;

• xả;

được phát triển.

Điều được đoạn là những trạng thái bắt nguồn từ:

tham – sân – si.

Vì vậy:

không chấp ái ≠ không yêu thương.

xả ≠ thờ ơ.

không sân ≠ không quan tâm đến bất công hay đau khổ.

Một người có thể hành động rất mạnh để giúp người khác mà không cần hành động từ thù hận.

14. Giải thoát không phải thoát khỏi trách nhiệm

Vô ngã đôi khi bị hiểu:

“Không có tôi thì chẳng ai chịu trách nhiệm.”

Đó cũng là hiểu sai.

Phật giáo vẫn duy trì nguyên lý:

hành động có điều kiện và hậu quả.

Không cần một linh hồn bất biến mới có:

nhân → quả.

Một hành động hôm nay thay đổi các điều kiện của ngày mai.

Vì vậy giải thoát không có nghĩa:

“không còn ai nên muốn làm gì cũng được.”

Ngược lại, Giới là một thành phần của con đường giải thoát.

15. Giải thoát không phải trốn khỏi xã hội

Đức Phật không dạy rằng mọi người phải:

ghét thế gian.

Xuất gia là một hình thức đời sống đặc biệt nhằm tạo điều kiện cho con đường tu tập, nhưng mục tiêu sâu hơn không phải:

đổi địa chỉ.

Một người có thể sống trong rừng mà vẫn:

• tham;

• sân;

• mạn;

• chấp ngã.

Một người rời thành phố nhưng mang theo toàn bộ tham–sân–si thì vấn đề căn bản vẫn đi cùng.

Do đó:

rời hoàn cảnh không đồng nghĩa giải thoát khỏi chấp thủ.

16. Giải thoát khỏi mười kiết sử

Một cách rất cụ thể để trả lời câu hỏi “giải thoát khỏi gì?” là nhìn vào mười kiết sử:

1. Thân kiến

2. Hoài nghi

3. Giới cấm thủ

4. Dục tham

5. Sân

6. Sắc ái

7. Vô sắc ái

8. Mạn

9. Trạo cử

10. Vô minh

Con đường bốn Thánh quả có thể được nhìn như tiến trình tháo những trói buộc này.

Tu-đà-hoàn

đoạn ba kiết sử đầu.

Tư-đà-hàm

làm suy yếu dục tham và sân.

A-na-hàm

đoạn dục tham và sân.

A-la-hán

đoạn năm thượng phần kiết sử còn lại.

↓

không còn kiết sử trói buộc.

Đây là nghĩa rất trực tiếp của giải thoát.

17. Tứ Thánh Đế trả lời câu hỏi này hoàn chỉnh nhất

Có thể đặt toàn bộ câu hỏi vào Tứ Thánh Đế:

KHỔ ĐẾ

Cần giải thoát khỏi cái gì?

Khổ và tình trạng bị chấp thủ chi phối.

TẬP ĐẾ

Điều gì duy trì khổ?

Ái cùng nền tảng vô minh và tiến trình chấp thủ.

DIỆT ĐẾ

Có thể giải thoát không?

Có sự đoạn tận của ái và khổ.

ĐẠO ĐẾ

Giải thoát bằng cách nào?

Bát Chánh Đạo.

Do đó toàn bộ cấu trúc của Phật giáo có thể đọc như một câu trả lời cho:

“Giải thoát khỏi điều gì và bằng cách nào?”

18. Bát Chánh Đạo không phải phương tiện “đi đến nơi khác”

Bát Chánh Đạo gồm:

• Chánh kiến;

• Chánh tư duy;

• Chánh ngữ;

• Chánh nghiệp;

• Chánh mạng;

• Chánh tinh tấn;

• Chánh niệm;

• Chánh định.

Mục tiêu không phải đưa một linh hồn từ:

thế giới A

sang:

thế giới B.

Con đường làm thay đổi chính những điều kiện duy trì:

vô minh – tham – sân – ái – thủ.

Do đó:

con đường giải thoát là quá trình tháo nguyên nhân của sự trói buộc.

19. Niết-bàn là gì trong cấu trúc này?

Niết-bàn không nên chỉ được định nghĩa:

“một nơi người tốt đến sau khi chết.”

Trong kinh điển, Niết-bàn được mô tả qua những ngôn ngữ như:

• đoạn tham;

• đoạn sân;

• đoạn si;

• ly tham;

• tịch diệt;

• giải thoát.

Điểm cốt lõi là:

ngọn lửa tham–sân–si không còn nhiên liệu để tiếp tục cháy.

Do đó Niết-bàn gắn trực tiếp với:

Diệt đế.

20. Giải thoát có phải hạnh phúc vĩnh viễn?

Nếu “hạnh phúc vĩnh viễn” được hiểu như:

một cái Ta tồn tại mãi mãi trong trạng thái khoái lạc,

thì đó không phải cách Phật giáo mô tả Niết-bàn.

Cấu trúc ấy vẫn giả định:

một tự ngã

một cảm thọ dễ chịu tồn tại mãi

người sở hữu cảm thọ đó.

Phật giáo đi theo hướng khác.

Niết-bàn là đoạn tận chính cơ chế ái và thủ đòi hỏi một trạng thái hữu vi phải thỏa mãn cái Ta mãi mãi.

21. Sau khi A-la-hán chết thì “đi đâu”?

Đây là nơi phải đặc biệt thận trọng.

Kinh điển sớm không cho phép đơn giản mô tả vị A-la-hán sau khi chết bằng bốn mệnh đề:

tồn tại;

không tồn tại;

vừa tồn tại vừa không tồn tại;

không phải tồn tại cũng không phải không tồn tại.

Đức Phật không chấp nhận khuôn khổ câu hỏi ấy như một mô tả thích hợp về Như Lai sau khi chết.

Do đó không nên biến Niết-bàn thành:

“một thiên đường vĩnh cửu nơi linh hồn A-la-hán chuyển đến.”

Nhưng cũng không nên đơn giản kết luận:

“A-la-hán chết là hoàn toàn hư vô.”

Cả hai đều dễ kéo giáo lý trở lại hai cực đoan:

thường kiến

và

đoạn kiến.

22. Theravāda hiểu giải thoát thế nào?

Trong Theravāda, mục tiêu được trình bày rất rõ:

đoạn tận tham – sân – si;

đoạn mười kiết sử;

chứng Niết-bàn;

không còn tái sinh.

A-la-hán là người đã hoàn tất con đường ấy.

Điều này không có nghĩa cơ thể của vị A-la-hán còn sống trở nên bất tử.

Năm uẩn hiện tại vẫn vận hành cho đến khi mạng sống chấm dứt.

23. Đại thừa có hiểu giải thoát khác không?

Đại thừa kế thừa mục tiêu giải thoát khỏi:

• vô minh;

• phiền não;

• chấp thủ;

• luân hồi.

Nhưng đặt vấn đề trong lý tưởng Bồ-tát và Phật quả.

Một điểm đặc biệt quan trọng là:

giải thoát không được hiểu đơn giản như chạy khỏi chúng sinh đang khổ.

Bồ-tát phát tâm đạt giác ngộ vì lợi ích của tất cả chúng sinh.

Đại thừa cũng phát triển mạnh giáo lý:

Không tính

và phân tích sâu hơn:

• nhân vô ngã;

• pháp vô ngã;

• phiền não chướng;

• sở tri chướng.

Do đó mục tiêu rộng hơn được trình bày là Phật quả viên mãn, không chỉ bằng bản đồ bốn quả Thanh văn.

24. “Luân hồi và Niết-bàn không hai” có nghĩa không cần giải thoát?

Không.

Một số tư tưởng Đại thừa, đặc biệt Trung quán, có những cách diễn đạt về tính Không của cả luân hồi và Niết-bàn.

Nhưng không nên biến điều đó thành:

“Luân hồi chính là Niết-bàn nên cứ tham sân si cũng được.”

Ý nghĩa nằm ở việc cả luân hồi và Niết-bàn không có tự tính độc lập theo cách chấp thường nghiệm.

Ở bình diện thực hành:

vô minh vẫn phải đoạn;

chấp thủ vẫn phải đoạn;

trí tuệ vẫn phải phát triển.

Không tính không xóa bỏ Tứ Thánh Đế.

25. Kim Cương thừa nhìn giải thoát thế nào?

Kim Cương thừa kế thừa mục tiêu Đại thừa:

Phật quả vì lợi ích chúng sinh.

Điểm đặc thù nằm ở phương tiện.

Tantra sử dụng những phương pháp như:

• quán tưởng;

• mantra;

• bổn tôn;

• các yoga;

• Mahāmudrā;

• Dzogchen trong các hệ thích hợp.

Mục tiêu không phải đơn giản:

tạo những trải nghiệm thần bí.

Mà vẫn hướng tới:

đoạn vô minh và chấp thủ, nhận ra thực tính và thành tựu Phật quả.

Do đó dù phương pháp rất khác, vấn đề căn bản vẫn là giải thoát khỏi vô minh và sự trói buộc của chấp thủ.

26. Đối chiếu các truyền thống

Các truyền thống khác nhau đáng kể về hệ thống đạo lộ và lý tưởng được nhấn mạnh, nhưng đều không thể giản lược giải thoát thành đổi từ thế giới này sang một nơi dễ chịu hơn.

27. Một ví dụ rất đơn giản

Một người đang cầm một cục than nóng.

Tay đau.

Người ấy hỏi:

“Làm sao tôi thoát khỏi đau?”

Một cách là cố thay đổi mọi thứ xung quanh.

Nhưng có một việc căn bản hơn:

buông bàn tay đang nắm.

Phật giáo nhìn rất nhiều khổ đau theo cách tương tự.

Ta nắm:

“Tôi.”

“Của tôi.”

“Phải theo ý tôi.”

“Phải tồn tại.”

“Không được thay đổi.”

Rồi chính những thứ ấy thay đổi.

Và ta đau vì nắm.

Giải thoát không nhất thiết là:

làm cho thế giới ngừng thay đổi.

Mà là:

không còn nắm thế giới vô thường theo cách tạo ra khổ.

Tuy nhiên, đây chỉ là phép minh họa. Không phải mọi đau khổ đều đơn giản do một quyết định chủ quan “hãy buông là xong”.

28. Từ “thoát khỏi” đến “không còn bị trói”

Có lẽ cách hiểu tốt hơn chữ giải thoát là:

không phải:

TÔI chạy khỏi THẾ GIỚI

mà là:

không còn những trói buộc khiến kinh nghiệm trở thành “Ta – của Ta – phải theo ý Ta”.

Khi đó:

thấy vẫn xảy ra;

nghe vẫn xảy ra;

cảm thọ vẫn xảy ra;

hành động vẫn xảy ra;

nhưng:

tham không chiếm hữu;

sân không chống đối;

si không che lấp;

thủ không nắm giữ.

Đó là ý nghĩa rất sâu của tự do trong Phật giáo.

29. Bản đồ tổng hợp

Có thể nối toàn bộ các giáo lý:

VÔ MINH

↓

không thấy đúng thực tại

↓

ÁI

muốn – không muốn – muốn trở thành

↓

THỦ

Ta – của Ta – quan điểm của Ta

↓

HỮU

↓

SINH

↓

GIÀ – CHẾT – SẦU – BI – KHỔ – ƯU – NÃO

Đó là phía:

TRÓI BUỘC

Nhưng:

CHÁNH KIẾN

↓

GIỚI – ĐỊNH – TUỆ

↓

BÁT CHÁNH ĐẠO

↓

thấy:

vô thường – Duyên khởi – vô ngã

↓

giảm và đoạn:

vô minh – ái – thủ

↓

đoạn:

tham – sân – si

↓

đoạn:

mười kiết sử

↓

NIẾT-BÀN

↓

GIẢI THOÁT

Nhưng sơ đồ này chỉ nhằm giải thích quan hệ giữa các giáo lý; con đường thực hành không nên được hiểu như một dây chuyền cơ học hoàn toàn tuyến tính.

Kết luận

Khi Phật giáo nói giải thoát, câu hỏi quan trọng không phải trước hết là:

“Ta sẽ đi đâu?”

Mà là:

“Điều gì đang trói buộc?”

Câu trả lời nằm ở:

vô minh;
tham ái;
sân;
chấp thủ;
ngã chấp;
mười kiết sử.

Vì vậy giải thoát không phải:

thoát khỏi cơ thể bằng tự hủy;

không phải:

thoát khỏi xã hội;

không phải:

không còn cảm giác;

không phải:

đưa một linh hồn đến thiên đường;

và cũng không phải:

biến thế giới thành nơi mọi thứ luôn đúng ý mình.

Giải thoát là:

đoạn tận những nguyên nhân khiến khổ và sinh tử tiếp tục.

Ở cấp độ sâu nhất:

cảm thọ vẫn có thể xảy ra nhưng không còn ái;
kinh nghiệm vẫn xảy ra nhưng không còn thủ;
hành động vẫn xảy ra nhưng không còn được xây dựng quanh một tự ngã cần được bảo vệ và thỏa mãn;
vô minh bị đoạn nên tiến trình tạo hữu mới không còn tiếp tục.

Do đó câu:

“GIẢI THOÁT KHỎI ĐIỀU GÌ?”

có thể trả lời cô đọng:

Không phải giải thoát một cái Ta khỏi thế giới, mà giải thoát khỏi chính vô minh, ái và chấp thủ khiến một cái “Ta” được nắm giữ và khiến khổ tiếp tục.

Và khi nguyên nhân của sự trói buộc đã hoàn toàn chấm dứt, Phật giáo gọi đó là:

NIẾT-BÀN.