Thánh quả qua các truyền thống

Trả lời ngắn

“Thánh quả” trong Phật giáo không được tất cả các truyền thống phân loại bằng cùng một hệ thống.

Trong Phật giáo sớm và Theravāda, hệ thống quen thuộc nhất là bốn tầng:

1. Tu-đà-hoàn – Sotāpanna: Nhập lưu

2. Tư-đà-hàm – Sakadāgāmin: Nhất lai

3. A-na-hàm – Anāgāmin: Bất lai

4. A-la-hán – Arahant: bậc đã đoạn tận các lậu hoặc và hoàn tất con đường giải thoát.

Trong các hệ thống Đại thừa, bốn quả Thanh văn vẫn được biết đến, nhưng con đường lý tưởng thường được trình bày theo:

Bồ-tát đạo → các địa Bồ-tát → Phật quả.

Trong Trung quán và Duy thức, những hệ thống về các đạo, địa và sự đoạn trừ chướng ngại được phát triển rất chi tiết.

Trong Thiền tông, ngôn ngữ như:

kiến tánh, ngộ, đại ngộ

trở nên nổi bật, nhưng không nên tự động đồng nhất:

một trải nghiệm ngộ = Tu-đà-hoàn hoặc A-la-hán quả.

Trong Tịnh độ, vãng sinh Cực Lạc:

không tự động đồng nghĩa đã thành Phật hoặc đã chứng A-la-hán.

Trong Kim Cương thừa, con đường có thể được trình bày qua:

năm đạo, mười địa, các cấp độ tantra, Mahāmudrā hoặc Dzogchen,

tùy truyền thừa.

Điểm quan trọng nhất là:

“Thánh quả” không phải danh hiệu xã hội hay cấp bậc tâm linh do cộng đồng phong tặng.

Trong nghĩa Phật học:

nó liên hệ đến sự chuyển hóa nhận thức và đoạn trừ phiền não/chướng ngại.

Vì vậy:

có định sâu chưa chắc có Thánh quả.

có thần thông chưa chắc có Thánh quả.

thấy ánh sáng trong thiền chưa chắc có Thánh quả.

được nhiều người tôn kính chưa chắc có Thánh quả.

tự tuyên bố giác ngộ càng không phải bằng chứng của giác ngộ.

1. “Thánh” trong Phật giáo nghĩa là gì?

Pāli:

ariya

Sanskrit:

ārya

thường được dịch:

Thánh, bậc cao quý.

Nhưng đây không nhất thiết có nghĩa:

một người được thần thánh hóa.

Trong Phật học:

ārya thường chỉ người đã đạt một mức trực chứng quyết định trên con đường giải thoát.

2. “Thánh quả” không phải chức vụ

Một người có thể là:

• trưởng lão;

• trụ trì;

• giáo thọ;

• học giả;

• thiền sư;

• lama;

• rinpoche;

nhưng:

những chức danh ấy không tự động chứng minh Thánh quả.

Ngược lại:

Thánh quả không cần một tổ chức cấp chứng chỉ.

3. Xuất gia cũng không đồng nghĩa chứng Thánh

Mặc y.

Cạo tóc.

Sống trong tu viện.

Học thuộc kinh.

Có giới phẩm cao.

Đều:

có thể là những điều kiện rất quan trọng của đời sống tu hành.

Nhưng không có điều nào tự nó đồng nghĩa:

đã chứng quả.

4. Người cư sĩ có thể chứng Thánh không?

Trong các nguồn Phật giáo sớm:

Có.

Có nhiều cư sĩ được mô tả:

đạt Nhập lưu và những mức chứng ngộ cao.

Do đó:

Thánh quả không đơn giản đồng nhất với địa vị xuất gia.

Tuy nhiên:

đời sống xuất gia được thiết kế đặc biệt để hỗ trợ con đường giải thoát.

5. Hệ thống bốn Thánh quả

Hệ thống nổi tiếng nhất là:

Nhập lưu → Nhất lai → Bất lai → A-la-hán.

Đây là:

một cấu trúc rất quan trọng trong kinh điển Phật giáo sớm và đặc biệt được Theravāda duy trì, hệ thống hóa.

6. Tu-đà-hoàn – Nhập lưu

Pāli:

sotāpanna

Sanskrit:

srotaāpanna

nghĩa:

người đã nhập vào dòng.

“Dòng” ở đây:

là dòng Thánh đạo dẫn đến giải thoát.

Nhập lưu được xem:

một bước ngoặt không đảo ngược theo hệ thống này.

7. Tu-đà-hoàn không phải người mới bắt đầu tu

“Nhập lưu” không có nghĩa:

vừa quy y là nhập lưu.

Cũng không phải:

vừa hiểu vài giáo lý là nhập lưu.

Đây là:

một mức chứng ngộ đặc thù.

8. Ba kiết sử đầu

Trong hệ thống Theravāda quen thuộc, Nhập lưu liên hệ với đoạn trừ ba kiết sử:

1. sakkāya-diṭṭhi – thân kiến

2. vicikicchā – hoài nghi

3. sīlabbata-parāmāsa – giới cấm thủ.

Ba điều này:

cần được hiểu cẩn thận.

9. Thân kiến không có nghĩa không dùng chữ “tôi”

Một Tu-đà-hoàn:

vẫn có thể nói “tôi đi”, “nhà tôi”, “con tôi”.

Vấn đề không phải:

xóa đại từ nhân xưng.

Thân kiến liên hệ đến:

cách chấp năm uẩn như một tự ngã theo những cấu trúc sai lầm.

10. Vẫn còn cảm giác “Ta là” thì sao?

Đây là phân biệt rất quan trọng.

Đoạn:

thân kiến

không nhất thiết đồng nghĩa:

mọi dấu vết ngã mạn và cảm giác “Ta là” đã biến mất.

Trong hệ thống mười kiết sử:

māna – mạn

chỉ được đoạn tận ở:

A-la-hán quả.

Do đó:

đừng đồng nhất thân kiến với mọi hình thức ngã chấp.

11. Hoài nghi bị đoạn là gì?

Không có nghĩa:

Thánh nhân không bao giờ hỏi câu hỏi.

Cũng không có nghĩa:

không được nghiên cứu hay kiểm tra giáo lý.

Vicikicchā ở đây:

là loại nghi ngờ căn bản làm tâm không xác lập được hướng đi đối với Phật–Pháp–Tăng và con đường.

Một người có trí:

vẫn có thể hỏi rất nhiều.

12. Giới cấm thủ là gì?

Không nên dịch thành:

“giữ giới là sai.”

Ngược lại:

Giới là một phần quan trọng của con đường.

Vấn đề là:

chấp vào nghi thức, giới điều hoặc hành vi hình thức như thể chỉ riêng chúng tự động đem đến giải thoát.

13. Ví dụ về giới cấm thủ

Nếu nghĩ:

“Chỉ cần tắm ở dòng sông thiêng này thì mọi nghiệp ác tự động biến mất.”

hoặc:

“Chỉ cần thực hiện đúng nghi thức này, không cần chuyển hóa tham–sân–si, tôi chắc chắn giải thoát.”

đó gần với:

vấn đề mà giới cấm thủ nhắm đến.

14. Tu-đà-hoàn còn tham sân không?

Còn.

Đây là điểm thường bị hiểu sai.

Nhập lưu:

không đồng nghĩa trở thành người hoàn toàn không còn tham, sân.

Những phiền não thô trọng:

đã có sự chuyển biến quyết định,

nhưng con đường:

chưa hoàn tất.

15. Tu-đà-hoàn có thể phạm sai lầm không?

Một bậc Nhập lưu:

không phải toàn tri.

Không phải:

biết mọi khoa học, lịch sử, chính trị hay y học.

Thánh quả:

không biến một người thành chuyên gia mọi lĩnh vực.

Đây là nguyên tắc rất quan trọng.

16. Thánh nhân vẫn có thể sai về kiến thức thế gian

Một người có chứng ngộ sâu:

vẫn sống trong bối cảnh lịch sử cụ thể.

Họ có thể:

không biết vật lý hiện đại.

Không biết:

vi khuẩn.

Không biết:

một sự kiện xảy ra ở nơi khác.

Giải thoát:

không đồng nghĩa toàn tri theo nghĩa biết mọi dữ kiện.

17. Tu-đà-hoàn còn tái sinh không?

Theo hệ thống Theravāda:

Có, nhưng tối đa một số hữu hạn đời và không còn rơi vào những ác thú nhất định.

Công thức nổi tiếng:

tối đa bảy lần sinh trở lại.

Điều này:

thuộc cấu trúc truyền thống của bốn Thánh quả.

18. Không nên biến “bảy đời” thành toán học tùy tiện

Không nên:

đếm mọi giấc mơ, trạng thái tâm hoặc năm tháng rồi gọi đó là bảy đời.

Trong văn cảnh truyền thống:

đây liên hệ đến tái sinh.

Nếu sử dụng cách đọc tâm lý:

cần nói rõ đó là diễn giải hiện đại,

không thay thế nghĩa văn bản.

19. Tư-đà-hàm – Nhất lai

Pāli:

sakadāgāmin

nghĩa:

người trở lại một lần.

Theo mô hình Theravāda:

tham dục và sân đã được làm suy yếu đáng kể,

nhưng:

chưa đoạn tận hoàn toàn.

20. “Một lần trở lại” nghĩa gì?

Trong cách giải thích truyền thống:

vị ấy còn trở lại thế giới dục giới một lần trước khi hoàn tất giải thoát.

Điểm cốt lõi không chỉ là:

đếm số lần tái sinh,

mà là:

mức độ phiền não đã suy giảm.

21. A-na-hàm – Bất lai

Pāli:

anāgāmin

nghĩa:

không trở lại.

Ở đây:

không trở lại dục giới theo hệ thống truyền thống.

Hai kiết sử quan trọng đã đoạn:

• dục ái;

• sân.

22. Bất lai không còn sân?

Theo hệ thống kiết sử Theravāda:

sân thuộc các hạ phần kiết sử được đoạn ở Bất lai.

Đây là:

một mức chuyển hóa rất sâu.

Không nên dùng chữ:

“Tôi ít nổi nóng hơn trước”

để tự suy:

“Có lẽ tôi đã Bất lai.”

23. Bất lai tái sinh ở đâu?

Trong hệ thống truyền thống:

có thể tái sinh ở các Tịnh cư thiên – Suddhāvāsa,

nơi:

hoàn tất con đường và đạt A-la-hán.

“Tịnh cư” ở đây:

không phải Cực Lạc của Phật A-di-đà.

Hai hệ thống:

không nên đồng nhất.

24. A-la-hán

Pāli:

arahant

Sanskrit:

arhat

là:

người đã hoàn tất con đường giải thoát theo hệ thống Thanh văn.

A-la-hán:

đã đoạn tận những kiết sử còn lại và không còn tái sinh.

25. Mười kiết sử

Hệ thống Theravāda thường trình bày:

Năm hạ phần kiết sử

1. thân kiến

2. hoài nghi

3. giới cấm thủ

4. dục ái

5. sân.

Năm thượng phần kiết sử

6. sắc ái

7. vô sắc ái

8. mạn

9. trạo cử

10. vô minh.

A-la-hán:

đoạn tận cả mười.

26. Vì sao “mạn” tồn tại lâu đến vậy?

Điều này rất sâu.

Ngay khi:

thân kiến đã bị phá,

vẫn có thể còn:

khuynh hướng so sánh “tôi”.

“Tôi hơn.”

“Tôi bằng.”

“Tôi kém.”

Tất cả:

vẫn lấy “Ta” làm trục.

Do đó:

māna tinh tế hơn một quan điểm triết học đơn thuần về linh hồn.

27. A-la-hán có còn cảm giác đau không?

Có thể có đau thân.

Giải thoát:

không biến cơ thể thành bất tử.

A-la-hán vẫn:

• già;

• bệnh;

• chịu cảm giác thân;

• chết.

Điều khác:

cách tâm chấp thủ và tạo khổ quanh cảm giác ấy đã thay đổi căn bản.

28. Mũi tên thứ hai

Một hình ảnh rất hữu ích:

mũi tên thứ nhất là đau.

Rồi tâm:

“Tại sao lại là tôi?”

“Tôi không chịu nổi.”

“Phải biến mất ngay.”

Đó:

giống mũi tên thứ hai do tâm thêm vào.

Tu tập:

không nhất thiết loại mọi cảm giác đau,

mà đoạn:

cơ chế chấp thủ tạo thêm khổ.

29. A-la-hán có cảm xúc không?

Không nên tưởng:

A-la-hán là robot vô cảm.

Đoạn tham–sân–si:

không đồng nghĩa mất mọi khả năng cảm nhận.

Từ bi.

Hỷ.

Xả.

Nhận biết dễ chịu–khó chịu của thân.

Không cần:

bị xóa sạch để giải thoát.

30. A-la-hán có thể làm điều ác cố ý không?

Theo cách hiểu truyền thống:

một A-la-hán đã đoạn tận các gốc phiền não tạo những nghiệp bất thiện theo cách của phàm nhân.

Nếu một người:

liên tục lừa đảo, bạo lực, lạm dụng, tham quyền

rồi tuyên bố:

“Tôi giác ngộ nên vượt ngoài thiện ác”,

đó là:

một dấu hiệu phải cực kỳ cảnh giác.

31. Giác ngộ không phải giấy phép vượt đạo đức

Câu:

“Người giác ngộ không còn phân biệt thiện ác nên làm gì cũng được”

là:

một hiểu lầm nguy hiểm.

Không chấp nhị nguyên:

không đồng nghĩa xóa nhân quả và trách nhiệm.

Tánh Không:

không biến lạm dụng thành trí tuệ.

32. Đạo và Quả trong Theravāda

Theravāda Abhidhamma phát triển phân biệt:

magga – Đạo

và:

phala – Quả.

Do đó có:

• Nhập lưu đạo;

• Nhập lưu quả;

• Nhất lai đạo;

• Nhất lai quả;

• Bất lai đạo;

• Bất lai quả;

• A-la-hán đạo;

• A-la-hán quả.

Đây là:

một hệ thống kỹ thuật được phát triển rất chi tiết trong truyền thống Theravāda.

33. Vì vậy đôi khi nghe “tám bậc Thánh”

Bốn cặp:

bốn người ở Đạo và bốn người ở Quả

tạo thành:

bốn đôi, tám chúng/bậc Thánh

trong công thức tán thán Tăng.

Điều này:

không có nghĩa có tám quả hoàn toàn khác nhau.

34. Abhidharma các bộ phái có giống hệt Theravāda không?

Không.

Các trường phái Phật giáo Ấn Độ:

phát triển những hệ thống đạo lộ và quả vị khác nhau về chi tiết.

Sarvāstivāda, chẳng hạn:

có hệ thống hóa con đường rất phức tạp.

Do đó:

không nên lấy mọi chi tiết của Theravāda Abhidhamma rồi gán cho toàn bộ Phật giáo bộ phái.

35. Sarvāstivāda phát triển các giai đoạn đạo lộ

Các hệ thống Abhidharma Bắc truyền:

phân tích rất kỹ kiến đạo, tu đạo và vô học đạo.

Đây về sau:

ảnh hưởng mạnh đến cách Đại thừa hệ thống hóa năm đạo và các địa.

Lịch sử phát triển:

có tính liên tục nhưng cũng có biến đổi.

36. “Kiến đạo” là một khái niệm rất quan trọng

Sanskrit:

darśana-mārga

nghĩa:

đạo của sự thấy.

Nó chỉ:

một bước ngoặt trực chứng,

không chỉ:

hiểu giáo lý bằng suy luận.

Khái niệm này:

rất quan trọng trong nhiều hệ thống Đại thừa về sau.

37. Đại thừa có phủ nhận bốn Thánh quả không?

Không đơn giản như vậy.

Kinh điển Đại thừa:

biết và sử dụng các khái niệm Tu-đà-hoàn, Nhất lai, Bất lai và A-la-hán.

Nhưng:

nhiều hệ thống Đại thừa đặt chúng trong một cấu trúc rộng hơn của Bồ-tát đạo và Phật quả.

38. Điểm khác lớn là lý tưởng tối hậu

Trong Theravāda:

A-la-hán quả là giải thoát viên mãn của vị Thanh văn.

Đức Phật:

cũng là A-la-hán,

nhưng là:

Chánh Đẳng Giác,

người tự mình khám phá con đường trong thời kỳ giáo pháp bị thất truyền và khai mở nó cho thế gian.

39. Đại thừa đặt Phật quả ở trung tâm

Nhiều truyền thống Đại thừa nói:

mục tiêu tối hậu của Bồ-tát là Buddhahood – Phật quả.

Không chỉ:

thoát khỏi sinh tử cho mình,

mà:

viên mãn trí tuệ, từ bi và phương tiện để lợi ích vô lượng chúng sinh.

40. Điều này dẫn đến tranh luận A-la-hán và Bồ-tát

Một cách trình bày thiên lệch thường nói:

“A-la-hán ích kỷ, Bồ-tát từ bi.”

Đây là:

một cách nói không công bằng.

Trong kinh điển sớm:

A-la-hán không được định nghĩa là người ích kỷ.

Các vị:

đã đoạn tham, sân, si.

41. Khác biệt nằm ở cấu trúc lý tưởng

Theravāda:

phân biệt con đường Thanh văn, Độc giác và Chánh Đẳng Giác.

Đại thừa:

đề cao việc phát Bồ-đề tâm và hướng đến Phật quả như lý tưởng phổ quát của Bồ-tát đạo.

Đây:

là khác biệt giáo lý thực sự,

không cần:

biến thành công kích đạo đức.

42. A-la-hán có phải “quả thấp” không?

Tùy hệ thống.

Trong một số kinh và luận Đại thừa:

Thanh văn quả được đặt thấp hơn Phật quả trong cấu trúc Bồ-tát đạo.

Nhưng nếu nghiên cứu đối chiếu:

không nên dùng cách xếp hạng nội bộ của Đại thừa để mô tả Theravāda như thể Theravāda tự nhận A-la-hán là mục tiêu thấp.

Đối với Theravāda:

A-la-hán quả là giải thoát hoàn toàn.

43. Pháp Hoa đưa ra một cách đọc đặc biệt

Kinh Pháp Hoa phát triển mạnh:

Nhất thừa – Ekayāna.

Theo cách trình bày của kinh:

các thừa khác cuối cùng được quy hướng về Phật thừa.

Do đó:

A-la-hán được đặt trong một câu chuyện cứu cánh khác với Theravāda.

44. Không nên lấy Pháp Hoa để sửa định nghĩa Theravāda

Ta có thể nói:

“Theo Pháp Hoa…”

Nhưng không nên nói:

“Theravāda thật ra cũng dạy rằng mọi A-la-hán bắt buộc phải trở lại thành Bồ-tát.”

Đó:

không phải cách Theravāda hiểu kinh điển của mình.

45. Bồ-tát bắt đầu từ đâu?

Trong Đại thừa:

Bồ-đề tâm – bodhicitta

là nền tảng cực kỳ quan trọng.

Đó là:

nguyện hướng đến Phật quả vì lợi ích chúng sinh.

Nhưng:

phát Bồ-đề tâm chưa tự động nghĩa đã trở thành Thánh Bồ-tát.

46. Bồ-tát phàm và Bồ-tát Thánh

Nhiều hệ thống Đại thừa phân biệt:

Bồ-tát chưa trực chứng Tánh Không

và:

Ārya Bodhisattva – Thánh Bồ-tát.

Điểm chuyển quan trọng:

thường liên hệ với kiến đạo và trực chứng Tánh Không.

47. Năm đạo trong Đại thừa

Một hệ thống phổ biến gồm:

1. Tư lương đạo – saṃbhāra-mārga

2. Gia hạnh đạo – prayoga-mārga

3. Kiến đạo – darśana-mārga

4. Tu đạo – bhāvanā-mārga

5. Vô học đạo – aśaikṣa-mārga.

Đây là:

một bản đồ rất quan trọng trong Phật giáo Đại thừa Ấn Độ và Tây Tạng.

48. Tư lương đạo

Hành giả:

tích lũy phước và trí,

phát triển:

• Bồ-đề tâm;

• giới;

• định;

• tuệ;

• các Ba-la-mật.

Đây:

chưa phải kiến đạo.

49. Gia hạnh đạo

Trí tuệ:

tiến gần hơn đến trực chứng.

Nhưng:

vẫn chưa phải sự trực chứng Tánh Không của kiến đạo theo các hệ thống này.

Do đó:

hiểu Tánh Không rất giỏi bằng lý luận chưa chắc là Thánh Bồ-tát.

50. Kiến đạo

Khi:

trực chứng Tánh Không

theo bản đồ Đại thừa:

hành giả trở thành Ārya Bodhisattva.

Điều này thường tương ứng:

sơ địa.

51. Mười địa Bồ-tát

Một hệ thống nổi tiếng gồm:

1. Hoan Hỷ địa

2. Ly Cấu địa

3. Phát Quang địa

4. Diệm Huệ địa

5. Nan Thắng địa

6. Hiện Tiền địa

7. Viễn Hành địa

8. Bất Động địa

9. Thiện Huệ địa

10. Pháp Vân địa.

Sau quá trình viên mãn:

hướng đến Phật quả.

52. Mười địa không xuất hiện nguyên dạng trong kinh điển sớm

Đây là:

một hệ thống Đại thừa phát triển về sau.

Không nên nói:

“Trong Nikāya Đức Phật đã dạy đầy đủ mười địa theo đúng cấu trúc Hoa Nghiêm.”

Đó:

là chiếu ngược hệ thống hậu kỳ vào nguồn sớm.

53. Nhưng “hậu kỳ” không có nghĩa “vô giá trị”

Đây là nguyên tắc nghiên cứu quan trọng.

Một giáo lý:

xuất hiện hoặc được hệ thống hóa muộn hơn

không tự động nghĩa:

sai hoặc không có giá trị tôn giáo.

Điều cần làm là:

đặt đúng tầng lịch sử.

54. Trung quán hiểu Thánh Bồ-tát thế nào?

Trong Madhyamaka:

trực chứng Tánh Không có vai trò quyết định.

Nhưng Tánh Không:

không phải một vật thể để “nhìn thấy”.

Đó là:

trực nhận sự vắng mặt của tự tính nơi người và pháp.

55. Trực chứng Tánh Không không phải nghĩ “mọi thứ không có”

Một người có thể:

hiểu câu “tất cả là Không”

và thậm chí:

tranh luận Madhyamaka rất giỏi.

Nhưng:

đó chưa chắc là kiến đạo.

Khái niệm về Tánh Không:

khác với trực chứng Tánh Không.

56. Ví dụ bản đồ và thành phố

Đọc:

bản đồ Paris

không có nghĩa:

đã đứng ở Paris.

Tương tự:

thuộc lòng Mūlamadhyamakakārikā

không tự động nghĩa:

đã trực chứng Tánh Không.

Văn và tư:

chuẩn bị cho tu,

nhưng không phải:

đồng nhất với chứng ngộ.

57. Trung quán cũng không cho phép chấp vào quả vị

Nếu nghĩ:

“Tôi đã đạt một thực thể gọi là Sơ địa và bây giờ nó thuộc về Tôi”,

thì:

chính sự chấp ấy cần được quán.

Người chứng.

Pháp được chứng.

Quả chứng.

Đều:

Duyên khởi và Không tự tính.

58. Duy thức có hệ thống đạo quả không?

Có.

Yogācāra:

phát triển những bản đồ Bồ-tát đạo rất chi tiết,

liên hệ đến:

• năm đạo;

• mười địa;

• hai chướng;

• chủng tử;

• chuyển y;

• chuyển thức thành trí.

59. Hai chướng

Nhiều hệ Đại thừa phân biệt:

kleśāvaraṇa – phiền não chướng

và:

jñeyāvaraṇa – sở tri chướng.

Theo nhiều cách giải thích Đại thừa:

giải thoát khỏi phiền não chướng chưa phải toàn bộ Phật quả.

Bồ-tát đạo còn hướng đến:

đoạn trừ sở tri chướng và viên mãn nhất thiết trí của Phật.

60. Đây là một khác biệt lớn với bản đồ Thanh văn

Trong Đại thừa:

Phật quả được mô tả không chỉ bằng đoạn phiền não,

mà còn bằng:

viên mãn trí và công đức ở mức đặc thù của một vị Phật.

Do đó:

bản đồ cứu cánh được mở rộng.

61. Chuyển thức thành trí

Trong một số hệ thống Duy thức hậu kỳ:

các thức được nói là chuyển thành các trí.

Điều này:

không có nghĩa phá hủy tâm rồi thay bằng một linh hồn giác ngộ.

Nó liên hệ đến:

chuyển hóa tận gốc cách nhận thức vận hành.

62. Phật quả trong Đại thừa

Phật quả:

không chỉ là danh hiệu “Buddha”.

Nó được mô tả:

như sự viên mãn của trí tuệ, từ bi, phương tiện và các phẩm tính giác ngộ.

Các hệ thống Đại thừa:

phát triển lý thuyết Tam thân để giải thích Phật quả.

63. Tam thân

Ba thân thường được trình bày:

• Dharmakāya – Pháp thân

• Saṃbhogakāya – Báo thân

• Nirmāṇakāya – Hóa thân.

Nhưng:

đây là hệ thống Đại thừa hậu kỳ,

không phải:

cấu trúc ba thân được trình bày nguyên dạng trong Nikāya–Āgama.

64. Phật quả có phải một Đại Ngã?

Không nên hiểu:

Pháp thân = linh hồn vũ trụ.

Nếu biến Phật quả thành:

một bản thể thường hằng đứng sau mọi hiện tượng,

ta phải đối diện:

những vấn đề lớn với Vô ngã và Tánh Không.

Các truyền thống:

giải thích Pháp thân theo nhiều cách tinh tế hơn.

65. Như Lai tạng và Thánh quả

Các kinh Như Lai tạng:

dùng ngôn ngữ rất tích cực về khả năng giác ngộ.

Nhưng:

Phật tính không có nghĩa mỗi người đã là một vị Phật hoàn chỉnh theo mọi nghĩa.

Nếu đã hoàn toàn giác ngộ:

thì vô minh và tu tập trở nên khó giải thích.

66. “Chúng sinh vốn là Phật” cần đọc cẩn thận

Đây có thể là:

ngôn ngữ của một số truyền thống về bản tính giác ngộ hoặc Phật tính.

Không nên suy:

“Tôi hiện đang tham sân si nhưng vì vốn là Phật nên mọi hành động của tôi đều giác ngộ.”

Đó:

là biến ngôn ngữ cứu cánh thành giấy phép cho vô minh.

67. Thiền tông dùng ngôn ngữ khác

Thiền tông thường nói:

• kiến tánh;

• ngộ;

• đại ngộ;

• minh tâm;

• thấy bản tính.

Những thuật ngữ này:

không hoàn toàn trùng với hệ thống bốn Thánh quả Theravāda.

68. Kiến tánh có bằng Tu-đà-hoàn không?

Không nên:

tự động đồng nhất.

Hai khái niệm:

xuất phát từ những hệ thống lịch sử và giáo lý khác nhau.

Có thể nghiên cứu:

những điểm tương đồng về chức năng,

nhưng không đủ cơ sở để nói:

“kenshō chính xác bằng sotāpatti.”

69. Kiến tánh có bằng A-la-hán không?

Càng không nên tự động đồng nhất.

Một trải nghiệm:

thấy bản tính

trong một truyền thống Thiền:

có thể vẫn cần tiếp tục huân tu.

Trong khi A-la-hán:

theo định nghĩa Theravāda đã đoạn tận các kiết sử.

Do đó:

hai bản đồ không thể ghép bằng một phép tính đơn giản.

70. Đốn ngộ nhưng vẫn tiệm tu

Đây là lý do Thiền Đông Á phát triển những cách nói như:

đốn ngộ – tiệm tu.

Có thể:

thấy một điều quyết định,

nhưng:

tập khí vẫn cần được chuyển hóa.

“Thấy”:

không tự động đồng nghĩa mọi phẩm chất đã viên mãn.

71. Một thoáng vô ngã chưa chắc là Thánh quả

Trong thiền:

có thể xuất hiện cảm giác cái Tôi biến mất.

Có thể:

• không còn ranh giới thân;

• thấy mọi thứ hợp nhất;

• cảm giác thời gian biến mất;

• hỷ lạc cực mạnh.

Những trải nghiệm ấy:

có thể rất sâu,

nhưng không đủ để kết luận:

đã chứng Vô ngã theo nghĩa giải thoát.

72. Trạng thái thay đổi chưa phải đoạn trừ

Một trạng thái:

đến rồi đi.

Thánh quả trong các hệ thống cổ điển:

liên hệ với những chuyển biến không đơn giản mất đi khi trạng thái thiền kết thúc.

Do đó:

đừng lấy cường độ trải nghiệm làm thước đo duy nhất.

73. Tịnh độ nói về quả vị thế nào?

Trong các truyền thống Tịnh độ:

vãng sinh Sukhāvatī – Cực Lạc

là mục tiêu thực hành rất quan trọng.

Nhưng:

vãng sinh không đồng nghĩa ngay lập tức đã hoàn thành Phật quả.

Cực Lạc:

là môi trường đặc biệt thuận lợi cho con đường giác ngộ.

74. Vãng sinh cũng không đơn giản bằng A-la-hán quả

Hai hệ thống:

đang nói bằng những bản đồ khác nhau.

Một người:

vãng sinh Cực Lạc

không nên tự động được dịch:

“đã chứng A-la-hán.”

Tương tự:

A-la-hán không cần được mô tả là người vãng sinh Cực Lạc.

75. Tịnh độ Đại thừa hướng đến Phật quả

Trong bối cảnh Đại thừa:

vãng sinh Cực Lạc hỗ trợ Bồ-tát đạo và thành Phật.

Do đó:

cứu cánh không phải sống sung sướng vĩnh viễn trong Cực Lạc.

Cực Lạc:

không phải khu nghỉ dưỡng đời đời.

76. Hoa Nghiêm và quả vị Bồ-tát

Kinh Hoa Nghiêm:

có ảnh hưởng rất lớn đến hệ thống mười địa Bồ-tát.

Hành trình Bồ-tát:

được mô tả với quy mô rộng lớn,

từ:

phát tâm

đến:

viên mãn Phật quả.

77. Nhưng mười địa không phải mười chức danh xã hội

Không phải:

một tổ chức có thể họp rồi phong ai đó “Bồ-tát địa thứ tám”.

Trong nghĩa giáo lý:

địa là mức phát triển tâm linh và trí tuệ.

Danh xưng xã hội:

không tạo ra chứng ngộ.

78. “Bồ-tát” có nhiều nghĩa

Trong tiếng Việt, “Bồ-tát” có thể dùng cho:

1. các đại Bồ-tát như Quán Thế Âm, Văn Thù;

2. hành giả đã phát Bồ-đề tâm;

3. Thánh Bồ-tát đã vào các địa;

4. cách gọi tôn kính thông thường.

Do đó:

nghe chữ “Bồ-tát” phải xem văn cảnh.

Không phải mọi người được gọi:

“Bồ-tát”

đều có nghĩa:

đã chứng sơ địa.

79. Kim Cương thừa có hệ thống quả vị riêng không?

Kim Cương thừa:

kế thừa nền tảng Đại thừa về năm đạo, mười địa và Phật quả,

nhưng:

phát triển thêm các bản đồ thực hành tantra.

Các truyền thừa:

có thể trình bày tiến trình khác nhau.

80. Tantra không bỏ mười địa

Một hiểu lầm:

“Mật tông không cần Bồ-tát đạo, chỉ cần mật chú.”

Không đúng.

Trong các hệ thống Vajrayāna:

Bồ-đề tâm và Tánh Không vẫn là nền tảng quan trọng.

Tantra:

được đặt trong mục tiêu Phật quả của Đại thừa.

81. “Một đời thành Phật” nghĩa gì?

Vajrayāna có lý tưởng:

thành tựu Phật quả trong một đời,

hoặc:

những cách diễn đạt tương tự tùy truyền thừa.

Nhưng:

đây không phải lời hứa rằng chỉ cần nhận quán đảnh là chắc chắn thành Phật trong vài năm.

Nó đòi hỏi:

điều kiện, căn cơ và thực hành rất sâu theo hệ thống ấy.

82. Quán đảnh không phải chứng Thánh

Nhận:

empowerment – abhiṣeka

không đồng nghĩa:

đã chứng địa.

Quán đảnh:

cho phép và đặt hành giả vào một cấu trúc thực hành tantra,

tùy truyền thống.

Nó:

không phải giấy chứng nhận giác ngộ.

83. Guru cũng không tự động là Phật về mặt chứng ngộ

Trong Vajrayāna có những thực hành:

quán guru như Phật.

Đây là:

một phương pháp tu trong hệ thống cụ thể.

Không nên suy thành:

“Bất kỳ ai mang danh guru đều thực tế toàn tri, không thể sai và mọi hành động đều giác ngộ.”

Đó:

là một suy luận nguy hiểm.

84. Mahāmudrā và Dzogchen

Các hệ thống này:

sử dụng ngôn ngữ trực nhận rất mạnh.

Ví dụ:

nhận biết bản tính tâm,

rigpa,

tâm bản nhiên,

Mahāmudrā.

Nhưng:

không nên lấy một thoáng kinh nghiệm rồi tự phong Phật quả.

Các truyền thống nghiêm túc:

có những tiêu chuẩn và tiến trình huân tu riêng.

85. Phật quả có giống A-la-hán quả không?

Đây là điểm các truyền thống:

không hoàn toàn đồng ý.

Theravāda

A-la-hán:

đã giải thoát hoàn toàn khỏi sinh tử.

Đức Phật:

là một A-la-hán và Chánh Đẳng Giác với những phẩm tính đặc thù của một vị Phật.

Đại thừa

Phật quả:

được đặt cao hơn quả Thanh văn,

với:

sự viên mãn Bồ-tát đạo và đoạn trừ các chướng ngại theo mô hình Đại thừa.

86. Không nên ép hai hệ thống thành một

Nói:

“Thực ra A-la-hán Theravāda chính xác bằng Bồ-tát địa thứ tám”

hoặc:

“A-la-hán chính là Phật nhưng gọi khác tên”

là:

những phép đồng nhất quá đơn giản.

Tốt hơn:

trình bày từng hệ thống theo logic nội tại của nó.

87. Nhưng cũng không nên dùng khác biệt để hạ thấp nhau

Không cần nói:

“Thanh văn thấp kém.”

Cũng không cần:

“Đại thừa chỉ bịa thêm cấp bậc.”

Nghiên cứu khách quan hỏi:

hệ thống này xuất hiện ở đâu?

giải quyết vấn đề gì?

định nghĩa giải thoát ra sao?

đâu là điểm giống và khác?

88. Bảng đối chiếu chính

89. Có thể quy đổi các hệ thống không?

Chỉ:

rất thận trọng.

Có thể so sánh:

• chức năng;

• loại phiền não bị đoạn;

• mức trực chứng;

• tính không thoái chuyển;

• mục tiêu cuối.

Nhưng không nên lập bảng:

Tu-đà-hoàn = kenshō = sơ địa = rigpa = vãng sinh phẩm X

như thể:

đây là các đơn vị đo cùng một hệ thống.

Chúng:

không phải.

90. Vì sao con người thích quy đổi?

Bởi ta muốn:

một bảng xếp hạng duy nhất.

Ai cao hơn ai?

Thầy A tầng mấy?

Thiền sư B quả gì?

Lama C địa thứ mấy?

Nhưng chính sự ám ảnh:

xếp hạng tâm linh

có thể trở thành:

một dạng ngã chấp.

91. Có thể nhìn người khác rồi biết họ chứng quả không?

Rất khó.

Ta:

không trực tiếp thấy toàn bộ tâm người khác.

Một người:

nói ít

chưa chắc:

giác ngộ.

Một người:

nói hay

cũng chưa chắc.

Một người:

có thần thông

cũng chưa chắc.

92. Đức Phật cảnh báo về đánh giá qua bề ngoài

Trong tinh thần các nguồn sớm:

phẩm chất một người cần được quan sát qua thời gian,

đặc biệt:

• hành vi;

• giới hạnh;

• cách đối diện lợi–danh;

• cách phản ứng khi bị chống đối;

• mức tham và sân.

Do đó:

ấn tượng ban đầu không đủ.

93. Thần thông có chứng minh Thánh quả không?

Không.

Trong Phật giáo:

định có thể liên hệ đến các năng lực đặc biệt.

Nhưng:

định và giải thoát không phải một.

Một người có thể:

có định rất sâu

mà:

chưa đoạn tận lậu hoặc.

94. Nếu ai đó biết chuyện bí mật của mình thì sao?

Điều đó:

không tự động chứng minh A-la-hán quả.

Có thể có:

• suy đoán;

• thông tin thu thập trước;

• kỹ thuật tâm lý;

• trùng hợp;

• hoặc theo niềm tin truyền thống, một năng lực đặc biệt.

Nhưng dù trường hợp nào:

nó vẫn không tự động bằng giải thoát.

95. Thánh quả cũng không được chứng minh bằng phép lạ

Một câu chuyện:

bay trên không

không tự nó cho biết:

thân kiến đã đoạn chưa.

Một câu chuyện:

biết đời trước

không tự nó cho biết:

tham ái đã tận chưa.

Tiêu chuẩn giải thoát:

khác tiêu chuẩn kỳ lạ.

96. Định sâu có phải Thánh quả?

Không.

Bốn thiền.

Bốn vô sắc định.

Các trạng thái samādhi.

Đều:

rất cao về định,

nhưng:

không tự động là Thánh quả.

Nếu không:

câu chuyện Đức Phật học các định cao trước giác ngộ sẽ trở nên khó hiểu.

97. Hỷ lạc không phải Thánh quả

Một hành giả có thể:

cảm thấy hạnh phúc chưa từng có.

Thân:

nhẹ.

Tâm:

sáng.

Không gian:

như biến mất.

Nhưng:

trải nghiệm mạnh không đồng nghĩa đoạn kiết sử.

98. Thấy ánh sáng cũng không phải

Trong nhiều truyền thống thiền:

ánh sáng có thể xuất hiện trong quá trình định.

Nó có thể:

được giải thích theo hệ thống cụ thể.

Nhưng:

“Tôi thấy ánh sáng nên đã giác ngộ”

là:

một bước kết luận không có cơ sở.

99. Cảm giác “không có tôi” cũng chưa đủ

Một số trạng thái:

làm cảm giác chủ thể tạm thời mờ đi.

Nhưng khi ra khỏi thiền:

ngã chấp có thể quay lại nguyên vẹn.

Vô ngã như trí tuệ giải thoát:

không chỉ là một trạng thái altered consciousness.

100. Tri thức Phật học cũng không phải Thánh quả

Một học giả:

có thể biết Pāli, Sanskrit, Hán, Tây Tạng,

đọc hàng nghìn kinh luận.

Nhưng:

kiến thức không tự động đoạn tham–sân–si.

Ngược lại:

một người chứng ngộ không nhất thiết biết mọi lịch sử văn bản.

Hai năng lực:

không đồng nhất.

101. Thuộc kinh không phải chứng kinh

Một người có thể thuộc:

“Sắc là vô thường.”

Nhưng khi:

cơ thể già,

họ hoảng loạn vì:

không chấp nhận nổi Vô thường.

Biết câu:

khác với thấy sâu đến mức cách sống thay đổi.

102. Vì vậy Phật giáo phân biệt Văn–Tư–Tu

Văn

nghe, đọc, học.

Tư

suy xét.

Tu

trực tiếp làm cho trí tuệ trưởng thành.

Thánh quả:

không được tạo chỉ bằng việc tích lũy thông tin.

103. Có thể tự biết mình chứng quả không?

Các truyền thống:

có những mô tả khác nhau về sự tự nhận biết chứng ngộ.

Trong các nguồn sớm:

trí biết sự giải thoát có vai trò quan trọng.

Nhưng đối với người thực hành hiện đại:

tự đánh giá rất dễ bị nhầm bởi kỳ vọng, ngã mạn và trải nghiệm thiền.

Do đó:

cần cực kỳ thận trọng.

104. “Tôi chắc chắn là Tu-đà-hoàn” có đáng tin không?

Không thể:

chỉ dựa vào lời tự tuyên bố.

Cần phân biệt:

kinh nghiệm cá nhân

với:

tiêu chuẩn giáo lý của truyền thống.

Đặc biệt:

một trải nghiệm mạnh trong một khóa thiền không đủ để tự động xác nhận quả vị.

105. Tự phủ nhận cũng không phải khiêm tốn bắt buộc

Ngược lại:

không cần biến sự khiêm tốn thành giả vờ.

Điểm quan trọng:

không xây dựng bản sắc và quyền lực quanh tuyên bố chứng ngộ.

Càng có:

lợi ích tài chính, tình dục, quyền lực hoặc sự phục tùng

gắn với tuyên bố ấy:

càng cần kiểm tra nghiêm ngặt.

106. Một dấu hiệu thực tế hơn: phiền não

Thay vì hỏi:

“Tôi tầng mấy?”

có thể hỏi:

tham đang giảm không?

sân đang giảm không?

ngã mạn đang giảm không?

tôi có bớt chấp quan điểm không?

tôi có trung thực hơn không?

tôi có từ bi hơn không?

Đây:

không phải phép đo tuyệt đối của Thánh quả,

nhưng:

thực tế hơn việc săn danh hiệu.

107. Không thoái chuyển

Nhiều bản đồ Phật giáo nhấn mạnh:

những bước ngoặt nhất định không chỉ là trải nghiệm tạm thời.

Ví dụ:

Nhập lưu trong Theravāda

được xem:

không còn quay trở lại trạng thái phàm phu theo nghĩa trước đó.

Trong Đại thừa:

cũng có những khái niệm bất thoái chuyển của Bồ-tát.

108. Nhưng “bất thoái” không có cùng nghĩa trong mọi văn bản

Có thể liên hệ đến:

• bất thoái khỏi Bồ-đề;

• bất thoái trên địa;

• không rơi lại một loại nhận thức;

• bảo đảm hướng đến giác ngộ.

Do đó:

phải đọc trong hệ thống cụ thể.

109. Thánh quả và tái sinh

Trong hệ bốn quả:

mức chứng ngộ trực tiếp thay đổi tương lai tái sinh.

Nhập lưu:

giới hạn số đời còn lại.

Nhất lai:

còn một lần trở lại dục giới theo mô hình truyền thống.

Bất lai:

không trở lại dục giới.

A-la-hán:

không còn tái sinh.

110. Bồ-tát lại có quan hệ khác với tái sinh

Trong Đại thừa:

Bồ-tát có thể tiếp tục xuất hiện trong sinh tử để lợi ích chúng sinh.

Nhưng:

không nên hiểu đơn giản rằng Bồ-tát “thích luân hồi”.

Điểm là:

quan hệ với sinh tử được chuyển hóa bởi trí tuệ và đại bi.

111. “Bồ-tát từ chối Niết-bàn” có chính xác không?

Đây là:

một cách nói phổ biến nhưng quá đơn giản.

Nhiều hệ thống Đại thừa nói đến:

vô trụ Niết-bàn,

không rơi vào:

• Saṃsāra do vô minh;

• cũng không an trú trong một giải thoát tách khỏi việc lợi sinh.

Do đó:

“Bồ-tát cố tình ở lại đau khổ mãi”

không phải mô tả đầy đủ.

112. A-la-hán và Bồ-tát đều không nên bị biến thành bản ngã tâm linh

“Tôi là A-la-hán.”

“Tôi là Bồ-tát.”

“Tôi địa thứ tám.”

“Tôi đã kiến tánh.”

“Tôi đã rigpa.”

Nếu những nhãn này:

trở thành nền tảng để cảm thấy mình cao hơn người,

thì:

chúng đang phục vụ đúng thứ mà con đường muốn tháo gỡ.

113. Thánh quả và Vô ngã

Đây là nghịch lý đẹp:

càng tiến sâu trên con đường, càng ít có một cái Tôi để khoe mình tiến sâu.

Nếu “chứng ngộ” làm:

ngã mạn tăng,

ta có lý do:

xem lại cách hiểu về chứng ngộ.

114. Thánh quả và Tánh Không

Trong Đại thừa:

ngay cả quả vị cũng Không tự tính.

Điều đó không có nghĩa:

mọi quả vị đều giống nhau.

Tục đế:

có con đường, mức độ và kết quả.

Chân đế:

không có một quả vị tự hữu để cái Tôi sở hữu.

115. Vì vậy Tánh Không không xóa con đường

Nếu nói:

“Tất cả Không nên phàm phu với Phật giống nhau hoàn toàn.”

thì:

đã biến Chân đế thành công cụ phá Tục đế.

Một người còn:

tham–sân–si

không thể chỉ nói:

“Tất cả vốn là Phật”

để làm cho phiền não:

tự biến mất.

116. Hai chân lý giữ con đường khỏi hai cực đoan

Nếu chỉ thấy:

quả vị là thật tuyệt đối,

ta dễ:

chấp cấp bậc.

Nếu nói:

không có quả vị gì cả,

ta dễ:

phủ nhận tu tập.

Trung đạo:

có con đường theo quy ước nhưng không có thực thể tự hữu để chấp.

117. Những điều không đủ để chứng minh Thánh quả

• mặc y;

• chức vụ tôn giáo;

• học vị;

• thuộc kinh;

• viết sách;

• có nhiều đệ tử;

• nổi tiếng;

• có thần thông;

• thấy ánh sáng;

• nhập định sâu;

• trải nghiệm xuất thần;

• nói về Tánh Không;

• tự nhận kiến tánh;

• được người khác gọi là Bồ-tát;

• nhận quán đảnh;

• có danh hiệu lama/rinpoche;

• sống khổ hạnh.

Không điều nào:

tự nó đủ.

118. Và điều gì quan trọng hơn?

Trong các hệ thống khác nhau, tiêu chuẩn kỹ thuật khác nhau.

Nhưng một trục chung rất rõ:

vô minh có được phá không?

chấp thủ có được giảm/đoạn không?

tham–sân–si có được chuyển hóa không?

trí tuệ có phát sinh không?

Trong Đại thừa còn nhấn mạnh:

Bồ-đề tâm và đại bi có được viên mãn không?

119. Bảng những điều dễ nhầm

120. So sánh bốn quả và Bồ-tát đạo

Bảng này cố ý:

không nối từng hàng bằng dấu bằng.

Bởi:

hai bản đồ không phải cùng một thước đo.

121. Điểm đặc biệt của Phật quả

Dù cách giải thích khác nhau:

Đức Phật không chỉ được kính trọng vì có trạng thái thiền sâu.

Điều quyết định là:

giác ngộ và giải thoát.

Trong Đại thừa:

Phật quả còn được triển khai thành sự viên mãn trí–bi–phương tiện ở quy mô Bồ-tát đạo.

122. Vì sao các truyền thống tạo nhiều bản đồ như vậy?

Bản đồ giúp:

• xác định mục tiêu;

• biết phiền não nào còn;

• biết pháp nào cần tu;

• phân biệt định với tuệ;

• phân biệt hiểu với chứng;

• tránh tưởng một trải nghiệm tạm thời là cứu cánh.

Nhưng:

bản đồ có thể trở thành đối tượng chấp thủ.

123. Bản đồ không phải con đường

Một người có thể:

thuộc toàn bộ mười địa

nhưng:

chưa đi được bước đầu trong việc kiểm soát sân.

Giống như:

thuộc bản đồ Everest

không có nghĩa:

đã leo Everest.

124. Và người đi đường không nhất thiết nói nhiều về bản đồ

Một người thực hành sâu:

có thể không thích tự xếp hạng.

Điều quan trọng:

không phải người khác gọi họ tầng nào,

mà:

vô minh và chấp thủ thực sự còn bao nhiêu.

125. Mười hiểu lầm cần tránh

1. “Xuất gia lâu năm chắc chắn là Thánh.”

Không.

2. “Có thần thông là A-la-hán.”

Không.

3. “Định càng sâu thì quả vị càng cao.”

Không tự động.

4. “Tu-đà-hoàn không còn bất kỳ tham sân nào.”

Không.

5. “A-la-hán là người ích kỷ.”

Không phải định nghĩa của kinh điển sớm/Theravāda.

6. “Bồ-tát chỉ là người tốt.”

Trong nghĩa kỹ thuật Đại thừa, khái niệm phức tạp hơn nhiều.

7. “Kiến tánh chính xác bằng Tu-đà-hoàn.”

Không có phép đồng nhất đơn giản.

8. “Vãng sinh Cực Lạc là thành Phật ngay.”

Không phải cách trình bày phổ quát.

9. “Nhận quán đảnh là có quả vị.”

Không.

10. “Tất cả là Không nên không có Thánh hay phàm.”

Đó là dùng Chân đế để phá sai Tục đế.

126. Nếu chỉ nhớ mười điều

Một

Bốn Thánh quả là hệ thống đặc biệt quan trọng của Phật giáo sớm và Theravāda.

Hai

Nhập lưu đoạn ba kiết sử đầu nhưng chưa hết tham sân.

Ba

Bất lai đoạn dục ái và sân theo hệ thống mười kiết sử.

Bốn

A-la-hán đoạn tận các kiết sử và không còn tái sinh.

Năm

Định, thần thông và trải nghiệm đặc biệt không tự động là Thánh quả.

Sáu

Đại thừa phát triển bản đồ Bồ-tát gồm năm đạo, mười địa và Phật quả.

Bảy

A-la-hán và Bồ-tát không nên được đối lập thành “ích kỷ” và “từ bi”.

Tám

Kiến tánh, sơ địa, Tu-đà-hoàn, rigpa và vãng sinh không thể tùy tiện quy đổi cho nhau.

Chín

Mỗi hệ thống cần được hiểu trong truyền thống và tầng văn bản của chính nó.

Mười

Quả vị không phải danh hiệu để củng cố cái Tôi; mục đích là đoạn chính cái chấp thủ ấy.

Kết luận

Khi khảo sát Thánh quả qua các truyền thống, điều đầu tiên cần tránh là:

tưởng rằng toàn bộ Phật giáo sử dụng một bảng cấp bậc duy nhất.

Không phải vậy.

Trong Nikāya–Āgama và Theravāda, một bản đồ nổi bật là:

Nhập lưu → Nhất lai → Bất lai → A-la-hán.

Trọng tâm của bản đồ này:

không phải danh hiệu,

mà là:

những kiết sử nào đã được đoạn và mức độ giải thoát khỏi sinh tử.

Nhập lưu:

không còn ba kiết sử đầu,

nhưng:

chưa hết mọi tham–sân và ngã mạn.

Nhất lai:

tham dục và sân suy yếu sâu hơn.

Bất lai:

đoạn dục ái và sân theo hệ thống này.

A-la-hán:

đoạn tận những kiết sử còn lại và hoàn tất Thanh văn đạo.

Các hệ Abhidharma:

phân tích tiến trình ấy ngày càng chi tiết,

với những khái niệm như:

kiến đạo, tu đạo và vô học đạo.

Từ nền tảng lịch sử đó, Đại thừa phát triển:

một bản đồ Bồ-tát rộng hơn.

Hành giả:

phát Bồ-đề tâm,

tích lũy:

phước và trí,

đi qua:

Tư lương đạo và Gia hạnh đạo,

rồi:

Kiến đạo,

trở thành:

Thánh Bồ-tát,

tiếp tục:

Tu đạo qua các địa,

và cuối cùng:

hướng đến Phật quả.

Trong Trung quán, điểm quyết định là:

trực chứng Tánh Không,

nhưng ngay cả:

người chứng, pháp được chứng và quả chứng

cũng:

không có tự tính để cái Tôi nắm giữ.

Trong Duy thức, tiến trình được mô tả bằng:

chuyển y, đoạn chướng và chuyển hóa cấu trúc nhận thức,

trong một con đường:

hướng đến Phật quả.

Trong Thiền tông, những từ như:

kiến tánh, ngộ, đại ngộ

đưa trọng tâm về:

sự thấy trực tiếp.

Nhưng:

một lần ngộ không nhất thiết đồng nghĩa mọi tập khí đã hết.

Vì vậy:

“thấy ngay nhưng vẫn phải tu”

trở thành một chủ đề quan trọng.

Trong Tịnh độ, vãng sinh:

không phải bảng tương đương với bốn Thánh quả.

Cực Lạc:

là môi trường đặc biệt cho tiến trình Bồ-tát đạo,

với cứu cánh:

Phật quả.

Trong Kim Cương thừa, năm đạo và mười địa:

vẫn là nền Đại thừa,

nhưng được tích hợp với:

• tantra;

• Bổn tôn;

• quán đảnh;

• Mahāmudrā;

• Dzogchen;

tùy truyền thừa.

Không hệ thống nào trong số này nên:

bị kéo ra khỏi bối cảnh rồi ghép bằng những dấu bằng tùy tiện.

Ta không có cơ sở đơn giản để nói:

Tu-đà-hoàn = kiến tánh = sơ địa = rigpa.

Cũng không nên nói:

A-la-hán = Bồ-tát địa thứ X.

Những truyền thống ấy:

đang sử dụng những bản đồ khác nhau, được hình thành trong những lịch sử giáo lý khác nhau.

Nhưng xuyên qua những khác biệt ấy, một nguyên tắc có thể giúp ta không lạc:

Thánh quả không được đo bằng vẻ huyền bí.

Không phải:

ai ngồi thiền lâu hơn.

Không phải:

ai kể được nhiều đời trước hơn.

Không phải:

ai có nhiều đệ tử hơn.

Không phải:

ai mang danh hiệu cao hơn.

Không phải:

ai nói về Tánh Không hay hơn.

Không phải:

ai có trải nghiệm ánh sáng mạnh hơn.

Câu hỏi sâu hơn là:

Vô minh đã được phá đến đâu?

Chấp thủ đã được đoạn đến đâu?

Tham–sân–si còn chi phối đến đâu?

Và trong con đường Đại thừa:

Trí tuệ và đại bi đã được viên mãn đến đâu?

Bởi nếu một người tuyên bố:

“Tôi đã chứng rất cao”

nhưng ngày càng:

• tham quyền hơn;

• cần được tôn sùng hơn;

• sân hận khi bị chất vấn hơn;

• sử dụng danh nghĩa tâm linh để kiểm soát người khác hơn;

thì:

danh hiệu ấy không thay thế được sự chuyển hóa thực tế.

Ngược lại, hướng đi của Pháp là:

càng thấy rõ thì càng bớt cái để chấp là “Ta”.

Càng giải thoát:

càng ít cần dùng quả vị để xây dựng bản sắc.

Vì vậy, câu hỏi hữu ích hơn:

“Tôi đang ở quả vị nào?”

có thể là:

“Kiết sử nào vẫn đang trói tôi?”

Thay vì:

“Tôi đã cao đến đâu?”

hãy nhìn:

“Tham, sân, si đã yếu đi đến đâu?”

Và thay vì:

“Người khác phải công nhận tôi là ai?”

con đường Phật giáo cuối cùng quay về:

thấy rõ chính cái nhu cầu muốn trở thành một “ai đó” để được nắm giữ.

Đó là nghịch lý sâu sắc của mọi bản đồ Thánh quả:

bản đồ có nhiều tầng, nhưng con đường càng sâu thì cái Tôi muốn sở hữu những tầng ấy càng phải được buông xuống.