Brahman và Pháp thân có thể đồng nhất không?

Không nên đồng nhất Brahman của các truyền thống Vedānta với Pháp thân (Dharmakāya) của Phật giáo.

Hai khái niệm có thể được đối chiếu vì trong một số cách diễn đạt về sau, cả hai đều được mô tả bằng ngôn ngữ rất cao:

• vượt khỏi những giới hạn thông thường;

• không thể nắm bắt đầy đủ bằng khái niệm;

• không phải một vật thể thông thường;

• liên hệ với chân lý tối hậu;

• đôi khi được mô tả bằng ngôn ngữ bất sinh, bất diệt hoặc vượt nhị nguyên.

Chính những điểm này khiến người ta dễ lập phương trình:

Brahman = Dharmakāya.

Nhưng đây là một bước nhảy quá xa.

Khác biệt căn bản là:

Brahman nằm trong các hệ thống tư tưởng Hindu/Vedānta về thực tại tối hậu, Ātman, thế giới và giải thoát.

Trong khi:

Dharmakāya phát triển bên trong Phật giáo, nơi Duyên khởi, Vô ngã và—đặc biệt trong Đại thừa—Tánh Không giữ vai trò nền tảng.

Do đó:

có thể so sánh Brahman và Pháp thân, nhưng không có cơ sở để mặc nhiên xem chúng là cùng một thực thể dưới hai tên gọi.

1. Trước hết, Brahman là gì?

Brahman là một khái niệm trung tâm của nhiều truyền thống Upaniṣad và Vedānta.

Nhưng:

Brahman không được hiểu hoàn toàn giống nhau trong mọi hệ Hindu.

Đây là điều rất quan trọng.

Advaita Vedānta;

Viśiṣṭādvaita;

Dvaita

không đưa ra cùng một quan hệ giữa:

Brahman – Ātman – thế giới – cá nhân – giải thoát.

Vì vậy, nói:

“Hindu giáo định nghĩa Brahman là…”

rồi đưa ra một định nghĩa duy nhất:

thường quá đơn giản.

2. Brahman trong Upaniṣad

Trong các Upaniṣad:

Brahman trở thành một khái niệm trung tâm để suy tư về nền tảng tối hậu của thực tại.

Brahman:

không đơn giản là một vật trong vũ trụ.

Nó:

liên hệ đến câu hỏi sâu hơn:

thực tại tối hậu là gì?

bản chất sâu xa của con người là gì?

quan hệ giữa Ātman và thực tại tối hậu là gì?

3. Ātman và Brahman

Một trong những hướng phát triển nổi tiếng nhất:

đặt Ātman trong quan hệ rất sâu với Brahman.

Trong Advaita Vedānta:

sự đồng nhất tối hậu giữa Ātman và Brahman trở thành nền tảng.

Giải thoát:

liên hệ với tri kiến phá bỏ vô minh về sự thật này.

4. “Tat tvam asi”

Công thức Upaniṣad nổi tiếng:

Tat tvam asi – “Ngươi là Cái ấy.”

được Advaita diễn giải trong cấu trúc:

Ātman và Brahman không hai ở bình diện tối hậu.

Đây:

là một trong những điểm khác biệt rất lớn với Phật giáo.

5. Phật giáo không đi tìm một Ātman tối hậu

Phật giáo:

nổi bật với anātman/anattā – Vô ngã.

Khi phân tích:

• sắc;

• thọ;

• tưởng;

• hành;

• thức,

không pháp nào:

nên được chấp là một tự ngã thường hằng:

“đây là của tôi”;

“đây là tôi”;

“đây là tự ngã của tôi.”

Do đó:

con đường Phật giáo không đơn giản là bỏ cái tôi nhỏ để phát hiện một Đại Ngã tuyệt đối.

6. Đây là ranh giới đầu tiên

Nếu Brahman được hiểu theo Advaita là:

thực tại tuyệt đối đồng nhất với Ātman tối hậu,

thì:

không thể đơn giản thay chữ Brahman bằng Dharmakāya.

Bởi Phật giáo:

không lấy việc phát hiện một Self thường hằng làm kết luận cuối cùng.

7. Vậy Pháp thân là gì?

Sanskrit:

Dharmakāya

Hán:

法身 – Pháp thân.

Nhưng Dharmakāya:

cũng có lịch sử phát triển.

Không nên:

lấy định nghĩa Pháp thân trong một hệ Đại thừa muộn

rồi:

gán nguyên vẹn cho Phật giáo thời kỳ sớm.

8. Kāya nghĩa là gì?

Kāya:

có thể mang nghĩa thân, tập hợp, khối.

Dharma:

lại có nhiều nghĩa.

Do đó:

Dharmakāya

không nhất thiết ngay từ đầu có nghĩa:

“một cơ thể vũ trụ tuyệt đối của Đức Phật.”

Đây:

là một hình dung phổ biến nhưng quá đơn giản.

9. Đức Phật lịch sử và “thân Pháp”

Trong những lớp tư tưởng Phật giáo sớm:

có sự phân biệt quan trọng giữa thân vật lý của Đức Phật và Pháp mà Ngài giác ngộ, giảng dạy.

Đức Phật lịch sử:

già;

bệnh;

thân thể biến đổi;

cuối cùng nhập Parinibbāna.

Do đó:

không nên xem cơ thể lịch sử của Đức Phật là một thân thể vật chất bất biến.

10. “Thấy Pháp là thấy Phật”

Trong kinh điển sớm:

có tư tưởng rất quan trọng rằng thấy Pháp có ý nghĩa sâu hơn việc chỉ nhìn thân vật lý của Đức Phật.

Điều này:

tạo một nền tảng quan trọng cho sự phát triển tư tưởng về Buddha và Dharma.

Nhưng:

chưa nên đồng nhất trực tiếp toàn bộ những đoạn sớm ấy với học thuyết Trikāya hoàn chỉnh về sau.

11. Tam thân là phát triển Đại thừa

Hệ thống nổi tiếng:

1. Dharmakāya – Pháp thân

2. Saṃbhogakāya – Báo thân

3. Nirmāṇakāya – Hóa thân

là:

sự phát triển của Phật học Đại thừa.

Không nên nói:

Đức Phật lịch sử đã trình bày hệ Tam thân hoàn chỉnh theo đúng hình thức triết học về sau trong Nikāya–Āgama.

12. Hóa thân

Nirmāṇakāya:

thường được dùng để giải thích sự biểu hiện của Phật trong thế giới chúng sinh.

Đức Phật Śākyamuni lịch sử:

thường được diễn giải trong khung Đại thừa như một Nirmāṇakāya.

13. Báo thân

Saṃbhogakāya:

liên hệ với thân thọ dụng/quả báo viên mãn của một vị Phật,

thường:

được đặt trong những bối cảnh Đại thừa cao hơn.

Đây:

không phải thân sinh học bình thường.

14. Pháp thân

Dharmakāya:

liên hệ với chiều kích tối hậu của Phật quả, Dharma, chân như, Tánh Không hoặc giác tính,

tùy:

hệ thống Phật học.

Chính tại đây:

người đọc dễ liên tưởng đến Brahman.

15. Tại sao Pháp thân nghe giống Brahman?

Bởi trong một số văn bản và truyền thống:

Pháp thân được mô tả bằng ngôn ngữ như:

• không sinh;

• không diệt;

• không giới hạn;

• vượt phân biệt;

• không thể nắm bằng khái niệm;

• phổ quát;

• không bị giới hạn bởi thân lịch sử.

Nghe:

rất gần ngôn ngữ về Absolute.

16. Nhưng ngôn ngữ giống nhau chưa đủ

Đây là nguyên tắc quan trọng:

hai truyền thống cùng dùng ngôn ngữ phủ định hoặc tuyệt đối không chứng minh chúng chỉ cùng một thực thể.

Ví dụ:

“vô hạn”

có thể dùng cho nhiều khái niệm toán học khác nhau.

Không vì vậy:

chúng là cùng một đối tượng.

17. Pháp thân trong Madhyamaka

Nếu đọc Dharmakāya qua Trung quán:

một cảnh báo cực kỳ quan trọng xuất hiện:

không được biến Pháp thân thành svabhāva – tự tính tuyệt đối.

Tánh Không:

chính là Không tự tính.

Do đó:

nếu Pháp thân được biến thành một Substance tự tồn, độc lập, bất biến nằm phía sau mọi hiện tượng,

ta:

đang đi ngược logic Trung quán.

18. “Thực tại tối hậu” không nhất thiết là “thực thể tối hậu”

Đây là một phân biệt rất quan trọng.

Người ta thường nghe:

“Pháp thân là thực tại tối hậu.”

Rồi suy ra:

phải có một thực thể tối hậu.

Nhưng:

hai câu không tương đương.

Trong Trung quán:

chân lý tối hậu chính là việc không tìm thấy tự tính độc lập trong các pháp.

Không cần:

đặt một substance phía sau chúng.

19. Tánh Không không phải Brahman

Śūnyatā:

không phải một nền chất vũ trụ.

Không phải:

năng lượng nguyên thủy.

Không phải:

tâm vũ trụ.

Không phải:

linh hồn thế giới.

Không phải:

Brahman đổi tên.

Tánh Không:

là Không tự tính.

20. Tánh Không cũng Không

Nāgārjuna:

không cho phép biến Tánh Không thành một Absolute mới.

Nếu:

chấp Tánh Không như một thực thể,

thì:

chính Tánh Không lại trở thành đối tượng của chấp thủ.

Do đó:

śūnyatā cũng śūnya.

21. Đây là khác biệt rất mạnh với cách đọc Brahman kiểu substance

Nếu Brahman:

được hiểu như thực tại tuyệt đối tự hữu,

còn:

Dharmakāya được hiểu theo Madhyamaka là bất khả phân với Tánh Không,

thì:

đồng nhất hai bên tạo ra vấn đề rất lớn.

Một bên:

khẳng định Absolute theo một hệ thống.

Một bên:

phá chấp vào svabhāva của mọi pháp.

22. Nhưng Brahman cũng không nên bị mô tả quá thô

Công bằng với Vedānta:

Brahman cũng không đơn giản là “một vật thể siêu hình.”

Đặc biệt trong Advaita:

nirguṇa Brahman vượt những thuộc tính thông thường.

Không thể:

đặt Brahman như một món đồ lớn nhất trong vũ trụ.

Do đó:

so sánh phải tinh tế ở cả hai phía.

23. Nirguṇa Brahman

Nirguṇa Brahman:

Brahman không bị giới hạn bởi các phẩm tính theo cách thông thường.

Đây:

là một khái niệm rất tinh tế.

Người đọc Phật giáo:

có thể thấy gần với ngôn ngữ “bất khả tư nghị.”

Nhưng:

vẫn không làm Brahman trở thành Tánh Không.

24. Saguṇa Brahman

Trong Vedānta:

còn có những cách nói về Brahman với phẩm tính và quan hệ thần học.

Do đó:

ngay bản thân chữ “Brahman” cũng phải đọc trong hệ thống cụ thể.

Advaita:

không phải toàn bộ Vedānta.

25. Viśiṣṭādvaita

Trong Viśiṣṭādvaita của Rāmānuja:

Brahman mang tính hữu thần rõ rệt hơn,

và:

quan hệ giữa God, souls và world

không giống Advaita.

Nếu hỏi:

“Brahman có giống Dharmakāya không?”

thì:

câu trả lời càng phụ thuộc Brahman của trường phái nào.

26. Dvaita

Dvaita:

duy trì khác biệt thật sự giữa God và linh hồn.

Điều này:

càng xa việc đồng nhất đơn giản với Pháp thân.

Do đó:

không có một Brahman duy nhất theo nghĩa diễn giải mà ta có thể đặt vào bảng rồi nói bằng Dharmakāya.

27. Yogācāra thì sao?

Yogācāra:

phát triển những khái niệm sâu về chuyển y, thức và Phật quả.

Dharmakāya:

được diễn giải trong cấu trúc riêng.

Nhưng:

Yogācāra không vì thế khẳng định một Ātman bất biến.

Ālayavijñāna:

cũng không phải Brahman.

28. A-lại-da thức ≠ Brahman

Đây:

là một phép đồng nhất khác thường gặp.

Ālayavijñāna:

có điều kiện;

thay đổi;

bị huân tập;

chứa/chuyển tải chủng tử theo hệ Duy thức;

và cuối cùng có chuyển y.

Do đó:

nó không phải một Absolute bất biến.

29. Chuyển y

Āśrayaparāvṛtti – chuyển y

là:

sự chuyển đổi tận gốc nền tảng của nhận thức trong Yogācāra.

Nếu ālaya:

là Self bất biến,

thì:

nó không thể bị chuyển hóa như vậy.

Vì thế:

không nên dùng ālaya để đưa Ātman trở lại Phật giáo.

30. Phật tính thì sao?

Đây:

là vùng so sánh khó nhất.

Một số kinh Tathāgatagarbha:

sử dụng ngôn ngữ cực kỳ tích cực về Phật tính.

Có những cách diễn đạt:

thường;

lạc;

ngã;

tịnh

trong một số văn cảnh Đại thừa.

Điều này:

khiến người ta rất dễ liên hệ Phật tính với Brahman.

31. Vậy Phật tính có phải Ātman?

Không thể:

đơn giản trả lời “có.”

Nhiều truyền thống Phật giáo:

giải thích Tathāgatagarbha theo cách tương thích với Vô ngã và Tánh Không.

Ví dụ:

như khả năng giác ngộ;

tính Không của phiền não cố hữu;

tính sáng của tâm;

cách diễn đạt tích cực về Dharmadhātu.

32. Nhưng cũng không nên giả vờ rằng ngôn ngữ không giống

Một nghiên cứu khách quan:

phải thừa nhận một số văn bản Tathāgatagarbha sử dụng ngôn ngữ nghe rất gần một Self tích cực.

Không nên:

xóa dữ kiện này để bảo vệ một hệ thống.

Câu hỏi đúng là:

văn bản đang dùng ngôn ngữ ấy theo nghĩa gì?

33. Có phải Đại thừa đưa Ātman trở lại?

Đây:

là một tranh luận học thuật và giáo lý lâu dài.

Một số cách đọc:

nhấn mạnh sự gần gũi giữa Tathāgatagarbha và tư tưởng Self.

Những cách đọc Phật giáo truyền thống khác:

khẳng định đó không phải ātman của ngoại đạo,

mà:

là phương tiện tích cực diễn đạt Tánh Không và khả năng giác ngộ.

Do đó:

phải phân biệt văn bản, thời kỳ và truyền thống.

34. Pháp thân và Phật tính có phải một?

Không phải:

trong mọi văn bản và mọi hệ thống.

Nhưng:

chúng có quan hệ rất sâu trong nhiều truyền thống Đại thừa.

Một số hệ:

liên kết chặt:

Dharmakāya – Tathāgatagarbha – Tathatā – Dharmadhātu.

Nhưng:

không nên vì vậy xem tất cả các thuật ngữ là hoàn toàn đồng nghĩa.

35. Chân như

Tathatā – Chân như

cũng:

dễ bị biến thành Brahman.

Nhưng:

“suchness” trong Phật giáo

không nhất thiết:

là một thực thể đứng phía sau các pháp.

Trong Madhyamaka:

Chân như không tách khỏi Tánh Không của chính các pháp.

36. Pháp giới

Dharmadhātu – Pháp giới

cũng:

thường bị dịch theo cách bản thể hóa.

Có người nói:

“Pháp giới là chất nền vũ trụ.”

Đây:

không phải cách diễn đạt an toàn cho toàn bộ Đại thừa.

Pháp giới:

phải được hiểu theo hệ thống cụ thể.

37. Hoa Nghiêm

Trong Hoa Nghiêm:

Pháp giới được triển khai thành một vũ trụ quan rất phong phú về tương tức, tương nhập.

Điều này:

đôi khi nghe gần với nhất nguyên luận.

Nhưng:

Hoa Nghiêm vẫn nằm trên nền Tánh Không và Duyên khởi Đại thừa.

Không nên:

giản lược thành “mọi thứ là một Brahman.”

38. “Tất cả là Một” không phải công thức chuẩn của Phật giáo

Phật giáo:

không nhất thiết thay “nhiều thực thể” bằng “một Đại Thực Thể.”

Đặc biệt Trung quán:

không cho phép chấp cả một lẫn nhiều như tự tính tuyệt đối.

Do đó:

“All is One”

không phải bản dịch chính xác của Tánh Không.

39. Indra's Net có chứng minh Brahman?

Không.

Lưới Indra:

là hình ảnh nổi tiếng trong tư tưởng Hoa Nghiêm về tương tức.

Nó:

không đòi hỏi một Self vũ trụ duy nhất đứng sau mọi nút.

Tương thuộc:

không đồng nghĩa nhất thể bản thể luận.

40. Pháp thân có phải “tâm vũ trụ”?

Không nên nói như vậy.

Nếu nói:

có một Universal Consciousness bất biến

và:

mọi tâm cá nhân là những mảnh của nó,

ta:

đang đưa vào một mô hình rất khác.

Dharmakāya:

không mặc nhiên là Universal Consciousness.

41. Brahman có phải ý thức vũ trụ?

Cũng:

phụ thuộc trường phái và cách dịch.

Đặc biệt trong Advaita:

Brahman thường được nói trong quan hệ với sat–cit–ānanda.

Nhưng:

“cit” không nên được giản lược thành consciousness theo neuroscience hiện đại.

Và:

cũng không nên từ đó nói “Brahman = cosmic brain.”

42. Pháp thân không phải “consciousness field”

Không có cơ sở:

khoa học hoặc Phật học

để nói:

Dharmakāya là một trường ý thức lượng tử.

Pháp thân:

≠ quantum field.

Brahman:

≠ quantum field.

Tánh Không:

≠ quantum vacuum.

43. Vật lý không giải quyết phép đồng nhất này

Không có thí nghiệm vật lý nào:

đo Brahman.

Cũng không có máy:

đo Dharmakāya.

Do đó:

“khoa học đã chứng minh Brahman và Pháp thân là cùng một trường năng lượng”

là:

tuyên bố không có cơ sở.

44. Brahman có sinh ra thế giới không?

Tùy Vedānta:

quan hệ Brahman–world được giải thích khác nhau.

Trong nhiều hệ:

Brahman có vai trò nền tảng rất sâu đối với tồn tại của thế giới.

Đây:

là một điểm quan trọng khi so với Dharmakāya.

45. Pháp thân có sinh ra vũ trụ không?

Không nên nói như vậy như một giáo lý chung của Phật giáo.

Phật giáo:

không cần Dharmakāya làm First Cause.

Các pháp:

được phân tích qua Duyên khởi.

Không cần:

một Creator hoặc metaphysical substrate sản xuất tất cả.

46. “Mọi vật từ Pháp thân sinh ra” rất dễ gây hiểu lầm

Câu này:

có thể xuất hiện trong những diễn giải mang tính biểu tượng hoặc trong hệ thống đặc thù.

Nhưng nếu hiểu:

Pháp thân là một substance nguyên thủy tạo ra electron, cây cối, con người và thiên hà,

thì:

đã biến Pháp thân thành một Creator/substrate.

Đó:

không phải cách mô tả an toàn cho Phật giáo nói chung.

47. Dharmakāya có phải First Cause?

Không.

Duyên khởi:

không cần một nguyên nhân đầu tiên.

Pháp thân:

không đóng vai trò “cú đẩy đầu tiên” tạo vũ trụ.

48. Đây là khác biệt quan trọng với một số metaphysics của Brahman

Nếu Brahman:

được hiểu như nền tảng ontological tối hậu của mọi tồn tại,

còn Dharmakāya:

được hiểu qua Tánh Không và Duyên khởi,

thì:

hai cấu trúc triết học rất khác.

49. Nhưng Đại thừa có những văn bản rất “bản thể”

Đúng.

Không nên:

che giấu điều này.

Một số kinh luận Đại thừa:

sử dụng ngôn ngữ tích cực mạnh đến mức nghe giống một Absolute.

Đặc biệt:

Tathāgatagarbha;

Mahāparinirvāṇa Mahāyāna;

một số diễn giải về Dharmakāya;

một số hệ Đông Á.

Đây:

là lý do cuộc so sánh Brahman–Dharmakāya thực sự thú vị.

50. Có hai cách đọc lớn

Cách đọc thứ nhất

Ngôn ngữ tích cực:

là phương tiện nói về Tánh Không, Phật tính và giải thoát

mà:

không tái lập Ātman.

Cách đọc thứ hai

Một số văn bản:

thể hiện xu hướng bản thể hóa mạnh hơn và có thể được nghiên cứu so sánh với các tư tưởng Absolute của Ấn Độ.

Nghiên cứu khách quan:

cần biết cả hai hướng.

51. Nhưng “có thể so sánh” vẫn khác “có thể đồng nhất”

Đây:

là ranh giới quan trọng nhất.

Ta có thể hỏi:

Brahman và Dharmakāya giống nhau ở đâu?

khác nhau ở đâu?

có ảnh hưởng lịch sử nào không?

chúng giải quyết cùng vấn đề không?

Nhưng:

không thể chỉ từ những nét tương đồng suy ra:

chúng là cùng một thực tại.

52. Một ví dụ

Kitô giáo:

nói về God.

Advaita:

nói Brahman.

Đạo gia:

nói Đạo.

Phật giáo:

nói Nirvāṇa, Dharmakāya, Tathatā, Śūnyatā.

Nếu chỉ vì:

tất cả đều được gọi “ultimate”

mà nói:

tất cả là một,

thì:

ta đã bỏ qua chính nội dung của từng truyền thống.

53. Đây là một lập trường perennialist

Quan điểm:

“mọi tôn giáo đều nói về cùng một Thực tại, chỉ khác tên”

là:

một lập trường triết học/tôn giáo có thể được bảo vệ.

Nhưng:

nó không phải kết luận tự động của nghiên cứu lịch sử.

Phải gọi đúng tên:

đó là một cách diễn giải.

54. Người Phật tử có thể tin Brahman = Pháp thân không?

Một cá nhân:

có thể xây dựng triết học tổng hợp như vậy.

Nhưng:

nên nói rõ:

đây là cách diễn giải liên tôn/cá nhân.

Không nên nói:

“Đức Phật và Upaniṣad thực ra dạy chính xác một thứ”

nếu:

không có bằng chứng tương ứng.

55. Người Hindu có thể diễn giải Đức Phật trong Vedānta không?

Trong lịch sử:

đã có những cách Hindu tiếp nhận Đức Phật vào các khung tư tưởng của mình.

Nhưng:

cách một truyền thống diễn giải truyền thống khác

không tự động:

là cách truyền thống kia tự hiểu chính mình.

Đây:

là nguyên tắc quan trọng trong nghiên cứu tôn giáo.

56. Đức Phật có phủ nhận Brahman không?

Câu hỏi:

cần phân biệt thuật ngữ và học thuyết.

Trong kinh điển sớm:

Đức Phật tranh luận với nhiều quan niệm về tự ngã, Bà-la-môn và các học thuyết đương thời.

Nhưng:

không nên lấy toàn bộ hệ Advaita Vedānta phát triển nhiều thế kỷ sau

rồi:

nói Đức Phật lịch sử trực tiếp tranh luận với Śaṅkara.

Đó:

là lỗi niên đại.

57. Śaṅkara sống sau Đức Phật nhiều thế kỷ

Advaita Vedānta cổ điển:

được hệ thống hóa nổi bật bởi Śaṅkara trong một thời đại rất muộn so với Đức Phật lịch sử.

Do đó:

“Đức Phật bác Advaita của Śaṅkara”

không phải cách nói lịch sử chính xác.

Có thể:

so sánh triết học,

nhưng:

không biến thành cuộc tranh luận trực tiếp.

58. Ngược lại, Vedānta phát triển trong môi trường đã có Phật giáo

Điều này:

cũng quan trọng.

Triết học Ấn Độ:

không phát triển trong các hộp kín.

Phật giáo;

Vedānta;

Nyāya;

Mīmāṃsā;

Sāṃkhya;

Jainism

đã:

tranh luận và ảnh hưởng môi trường trí thức của nhau.

59. Vì vậy tương đồng không nhất thiết chỉ là ngẫu nhiên

Có thể:

có lịch sử đối thoại và phản biện.

Nhưng:

ảnh hưởng ≠ đồng nhất.

Hai trường phái:

có thể dùng thuật ngữ gần nhau chính vì họ đang tranh luận với nhau.

60. Câu hỏi quyết định: có một Self tối hậu không?

Đây:

là phép thử mạnh nhất.

Advaita

Ātman tối hậu = Brahman.

Phật giáo

Vô ngã.

Nếu:

biến Dharmakāya thành một Self tối hậu,

ta:

phải giải thích nó tương thích với anātman thế nào.

Không thể:

bỏ qua vấn đề này.

61. “Đại ngã” trong một số kinh Đại thừa thì sao?

Một số văn bản:

có sử dụng ngôn ngữ “ngã” trong bối cảnh đặc biệt.

Nhưng:

không thể chỉ lấy chữ ấy

rồi:

kết luận Đại thừa thừa nhận Ātman của Upaniṣad.

Cần:

đọc toàn bộ chiến lược giáo lý và lịch sử văn bản.

62. “Chân ngã” có phải Ātman?

Không thể:

mặc định.

Trong một số truyền thống Đông Á:

“chân ngã” có thể được dùng như ngôn ngữ tích cực về giải thoát/Phật tính.

Nhưng:

nếu định nghĩa nó là một cá thể bất biến, độc lập và sở hữu các uẩn,

thì:

mâu thuẫn với Vô ngã trở nên rõ ràng.

63. Một nguyên tắc kiểm tra

Nếu một khái niệm được mô tả là:

tồn tại tự nó;

hoàn toàn độc lập;

bất biến;

là chủ thể thật sự;

sở hữu thân–tâm;

và chính là “Ta” vĩnh viễn,

thì:

nó đang làm chức năng rất gần ātman.

Chỉ đổi tên thành:

“Phật tính” hay “Pháp thân”

không giải quyết được vấn đề.

64. Dharmakāya có phải cá nhân không?

Thông thường:

không nên hiểu Pháp thân như một “siêu nhân vật” khổng lồ.

Không phải:

một vị Phật vũ trụ có cơ thể vật chất vô hạn đang ngồi ngoài thiên hà.

“Thân”:

ở đây không nên bị hiểu quá vật chất.

65. Brahman có phải cá nhân không?

Tùy trường phái.

Nirguṇa Brahman:

không nên được hiểu như một cá nhân theo nghĩa thông thường.

Nhưng:

những hệ Vedānta hữu thần

có:

cách diễn giải Brahman và God khác.

Đây:

lại cho thấy không thể so sánh bằng một câu đơn giản.

66. Dharmakāya có ý thức không?

Câu hỏi:

phụ thuộc hệ thống và cách định nghĩa.

Không nên:

tự động biến Pháp thân thành một “Universal Mind.”

Trong một số truyền thống:

Pháp thân liên hệ rất sâu với trí giác của Phật.

Nhưng:

điều đó không đồng nghĩa có một cosmic ego đang suy nghĩ mọi suy nghĩ trong vũ trụ.

67. Rigpa có phải Brahman?

Không nên:

đồng nhất.

Rigpa:

là thuật ngữ kỹ thuật đặc biệt trong Dzogchen.

Nó:

không phải Ātman theo định nghĩa Vedānta chỉ vì có ngôn ngữ về awareness.

Các truyền thống Dzogchen:

vẫn đặt giáo lý trong nền Vô ngã và Tánh Không.

68. Clear light có phải Brahman?

Tương tự:

không.

Prabhāsvara/’od gsal:

có những nghĩa kỹ thuật trong Phật giáo.

Không thể:

chỉ vì “luminosity” mà nói:

đó là cit của Brahman.

69. Mahāmudrā có phải Advaita?

Có:

những tương đồng kinh nghiệm và ngôn ngữ đáng nghiên cứu.

Nhưng:

Mahāmudrā nằm trong nền:

Tánh Không + Vô ngã + Bồ-đề tâm + Vajrayāna/Mahāyāna.

Advaita:

có cấu trúc Ātman–Brahman.

Do đó:

nonduality không đủ để đồng nhất hai bên.

70. “Bất nhị” cũng không phải một học thuyết duy nhất

Advaita:

có nonduality.

Madhyamaka:

có phê bình nhị nguyên.

Zen:

nói bất nhị.

Dzogchen:

có ngôn ngữ bất nhị.

Nhưng:

“nondual” không có nghĩa tất cả đang nói cùng một metaphysics.

71. Ví dụ quan trọng

Advaita có thể hỏi:

Nếu chủ thể và đối tượng cuối cùng không hai, thực tại thật là gì?

Madhyamaka có thể hỏi:

Chủ thể và đối tượng có tự tính độc lập để cuối cùng hợp nhất hay không?

Đây:

là hai cách đặt vấn đề rất khác.

72. “Hai trở thành Một” khác “hai vốn Không tự tính”

Điều này:

cực kỳ quan trọng.

Một dạng nondualism nói:

nhiều cái thực chất là Một.

Trung quán:

không nhất thiết nói như vậy.

Nó có thể nói:

cả “một” lẫn “nhiều” đều không có tự tính tuyệt đối.

Do đó:

nonduality ≠ monism.

73. Nếu nói Brahman và Dharmakāya đều “bất nhị” thì sao?

Vẫn:

chưa đủ.

Ta phải hỏi:

bất nhị theo nghĩa nào?

quan hệ giữa một và nhiều thế nào?

có Self không?

có svabhāva không?

thế giới là gì?

giải thoát là gì?

Chỉ lúc đó:

so sánh mới có ý nghĩa.

74. Brahman và Niết-bàn

Cũng không nên:

đồng nhất.

Nirvāṇa:

không phải Brahman.

Nó:

không phải nguồn tạo ra vạn vật;

không phải Universal Self;

không phải một cosmic substance.

75. Brahman và Tánh Không

Cũng:

không đồng nhất.

Nếu Brahman:

được hiểu là tự hữu,

còn Tánh Không:

phủ định tự tính,

thì:

khác biệt rất rõ.

Nhưng:

những cách diễn giải tinh tế về nirguṇa Brahman có thể tạo ra các vùng so sánh triết học thú vị.

76. Brahman và Phật tính

Đây:

có lẽ là cặp gần nhất để nghiên cứu so sánh,

đặc biệt:

với một số văn bản Tathāgatagarbha.

Nhưng:

vẫn không thể mặc định đồng nhất.

Cần hỏi:

Phật tính có phải Self không?

có tự tính không?

có phải nền chất sinh vũ trụ không?

văn bản cụ thể trả lời thế nào?

77. Brahman và Pháp thân

Tương tự:

có vùng gần nhau về ngôn ngữ tối hậu.

Nhưng:

Dharmakāya phải được đọc trong lịch sử Phật học cụ thể.

Nếu qua Madhyamaka:

Tánh Không là hàng rào chống bản thể hóa.

Nếu qua Yogācāra:

cấu trúc chuyển y và trí Phật rất quan trọng.

Nếu qua Tathāgatagarbha:

ngôn ngữ tích cực mạnh hơn.

Không có:

một định nghĩa duy nhất.

78. Đối chiếu trực tiếp

79. Đối chiếu các truyền thống Phật giáo

80. Một bảng phân biệt những phép đồng nhất phổ biến

81. Ba câu hỏi giúp phân biệt nhanh

Khi ai đó nói:

“Brahman chính là Pháp thân,”

hãy hỏi:

1. Brahman của trường phái nào?

Advaita?

Viśiṣṭādvaita?

Dvaita?

2. Pháp thân của hệ Phật học nào?

Madhyamaka?

Yogācāra?

Tathāgatagarbha?

Hoa Nghiêm?

Vajrayāna?

3. “Giống nhau” nghĩa là gì?

giống ngôn ngữ?

giống chức năng giải thoát?

giống trải nghiệm thiền?

hay:

thật sự là cùng một thực thể siêu hình?

Ba câu hỏi này:

thường làm rõ phần lớn vấn đề.

82. Một phép thử quan trọng hơn nữa

Hãy hỏi:

“Thực tại tối hậu ấy có phải một Self tự hữu, bất biến hay không?”

Nếu câu trả lời:

có,

thì:

phải giải thích trực tiếp với giáo lý Vô ngã.

Nếu câu trả lời:

không,

thì:

phép đồng nhất với Ātman–Brahman theo Advaita lại trở nên khó.

Đây:

là nút thắt triết học.

83. Có thể có cùng trải nghiệm nhưng giải thích khác nhau không?

Có thể.

Hai hành giả thuộc hai truyền thống:

có thể mô tả những kinh nghiệm thiền rất gần nhau:

• mất ranh giới chủ thể–đối tượng;

• tĩnh lặng;

• phi khái niệm;

• rộng mở;

• sáng rõ.

Nhưng:

kinh nghiệm giống nhau không chứng minh metaphysics giống nhau.

84. Một người có thể diễn giải kinh nghiệm là Brahman

Người Advaita:

có thể diễn giải một kinh nghiệm bất nhị trong khung Ātman–Brahman.

Một hành giả Madhyamaka:

có thể diễn giải theo Tánh Không.

Một hành giả Dzogchen:

có thể sử dụng ngôn ngữ rigpa.

Một nhà thần kinh học:

có thể nghiên cứu nó như một trạng thái ý thức.

Những diễn giải:

không tự động đồng nhất.

85. Vì vậy trải nghiệm thần bí không giải quyết toàn bộ tranh luận

Không thể nói:

“Tôi đã trải nghiệm bất nhị nên Brahman = Dharmakāya.”

Đó:

là bước chuyển từ trải nghiệm sang diễn giải bản thể học.

Cần:

thêm lập luận.

86. Câu trả lời ngắn cho Wiki

Brahman của các truyền thống Vedānta và Dharmakāya – Pháp thân của Phật giáo Đại thừa có thể được đối chiếu nhưng không nên mặc định đồng nhất. Brahman được hiểu khác nhau giữa các trường phái Hindu; trong Advaita, quan hệ Ātman = Brahman là trung tâm của giải thoát. Phật giáo lại đặt Vô ngã, Duyên khởi và trong nhiều hệ Đại thừa là Tánh Không vào nền tảng. Dharmakāya cũng có lịch sử phát triển và được giải thích khác nhau trong Madhyamaka, Yogācāra, Tathāgatagarbha, Hoa Nghiêm và Vajrayāna. Đặc biệt theo Trung quán, Pháp thân/Tánh Không không nên bị biến thành một thực thể tự hữu đứng phía sau mọi hiện tượng. Vì vậy, sự tương đồng về những từ như ‘tối hậu’, ‘bất sinh’, ‘bất nhị’ hay ‘vượt khái niệm’ không đủ để chứng minh Brahman và Pháp thân là cùng một thực tại.

87. Công thức dễ nhớ

Brahman ≠ mặc định Dharmakāya.

Ātman ≠ Phật tính.

Brahman ≠ Tánh Không.

Brahman ≠ Niết-bàn.

Dharmakāya ≠ Universal Self.

Dharmakāya ≠ Creator God.

Dharmakāya ≠ trường năng lượng vũ trụ.

Bất nhị ≠ nhất nguyên.

Thực tại tối hậu ≠ nhất thiết một thực thể tối hậu.

Tương đồng ≠ đồng nhất.

Kết luận

Brahman và Pháp thân là một trong những cặp khái niệm hấp dẫn nhất để nghiên cứu so sánh giữa Vedānta và Phật giáo Đại thừa, nhưng cũng là một trong những cặp dễ bị đồng nhất sai nhất.

Sự tương đồng:

là có thật.

Cả hai:

có thể xuất hiện trong những diễn ngôn về cái tối hậu;

vượt giới hạn của khái niệm thông thường;

không thể giản lược thành một vật thể;

và liên hệ với giải thoát.

Đặc biệt:

khi đặt nirguṇa Brahman của Advaita cạnh những cách diễn đạt về Dharmakāya, Tathatā hoặc Buddha-nature,

người đọc:

có thể cảm thấy khoảng cách rất nhỏ.

Nhưng:

cảm giác tương đồng không giải quyết được khác biệt triết học.

Một trong những ranh giới sâu nhất vẫn là:

Ātman và Anātman.

Trong Advaita:

giải thoát liên hệ với việc nhận ra Ātman tối hậu không khác Brahman.

Trong Phật giáo:

việc tìm kiếm một tự ngã thường hằng, độc lập và tự hữu chính là điều bị phân tích và tháo gỡ.

Đại thừa:

có thể sử dụng ngôn ngữ cực kỳ tích cực về Phật tính và Pháp thân,

nhưng:

nếu những thuật ngữ ấy bị biến thành một Self bất biến, tự hữu và là chủ thể thật sự phía sau năm uẩn,

thì:

vấn đề Vô ngã lập tức xuất hiện.

Trung quán làm khác biệt này càng rõ hơn.

Tánh Không:

không phải một Absolute Substance.

Nó:

là Không tự tính.

Và:

Tánh Không cũng Không.

Do đó:

không thể phá bỏ mọi bản thể rồi bí mật dựng lại một bản thể cuối cùng mang tên “Pháp thân.”

Nếu Dharmakāya:

được hiểu qua Tánh Không,

thì:

nó không phải Brahman chỉ được đổi tên sang tiếng Phật giáo.

Tuy nhiên:

cũng không nên dùng một câu “Phật giáo Vô ngã, Hindu có Ātman” rồi kết thúc mọi đối thoại.

Vedānta:

rất đa dạng.

Phật giáo Đại thừa:

cũng rất đa dạng.

Các văn bản Tathāgatagarbha:

thực sự sử dụng những ngôn ngữ khiến vấn đề Self trở nên phức tạp.

Hoa Nghiêm;

Thiền;

Yogācāra;

Vajrayāna

lại:

phát triển những cách nói riêng về Pháp thân và giác tính.

Vì thế:

đây là một lĩnh vực rất đáng nghiên cứu so sánh.

Nhưng nghiên cứu tốt phải giữ nguyên tắc:

so sánh trước, đồng nhất sau—và chỉ đồng nhất nếu thực sự chứng minh được.

Trong trường hợp Brahman và Dharmakāya:

bằng chứng lịch sử và khác biệt giáo lý không cho phép chúng ta đơn giản tuyên bố:

“Hindu gọi là Brahman, Phật giáo gọi là Pháp thân.”

Cách nói chính xác hơn là:

Brahman và Pháp thân có những vùng tương đồng về ngôn ngữ và chức năng triết học, đặc biệt trong một số hình thức Vedānta và Đại thừa, nhưng chúng xuất phát từ hai cấu trúc giáo lý khác nhau và không thể mặc nhiên xem là cùng một thực tại.

Và câu hỏi kiểm tra quan trọng nhất vẫn là:

“Ta đang nói về một Self/thực thể tự hữu tối hậu, hay đang nói về một thực tại được hiểu qua Duyên khởi, Vô ngã và Không tự tính?”

Chính cách trả lời câu hỏi ấy:

làm cho khoảng cách giữa Brahman và Dharmakāya hiện ra rõ hơn nhiều so với sự giống nhau của những từ như “tối hậu”, “bất nhị” hay “bất sinh bất diệt”.