A-la-hán có còn lòng từ bi không?

Trả lời ngắn gọn

Có. Trong Phật giáo sơ kỳ, quả vị A-la-hán không đồng nghĩa với việc trở nên lạnh lùng, vô cảm hoặc chỉ quan tâm đến bản thân. Một vị đã đoạn tận tham, sân, si vẫn có thể thấy người khác khổ, quan tâm đến họ và hành động để giúp đỡ. Điểm khác biệt là lòng thương ấy không nhất thiết đi kèm với luyến ái, chấp thủ hay tuyệt vọng khi không thể thay đổi mọi hoàn cảnh.

Cần phân biệt hai mệnh đề: A-la-hán có thể biểu hiện lòng bi mẫn là điều được kinh điển hậu thuẫn; còn mọi vị A-la-hán biểu hiện lòng bi mẫn bằng cùng một kiểu hành động hay cùng mức độ thì không nên khẳng định. Hoàn cảnh, khả năng và vai trò của từng vị có thể khác nhau.

1. Từ bi không phải là một loại tham ái

Trong tiếng Pāli, karuṇā chỉ tâm bi hướng tới việc giảm khổ cho chúng sinh; mettā là tâm từ mong người khác an vui. Anukampā thường chỉ sự cảm thông, thương tưởng được thể hiện qua việc chăm sóc hoặc giáo hóa. Các thuật ngữ liên hệ với nhau nhưng không phải lúc nào cũng đồng nghĩa hoàn toàn.

Tham ái (taṇhā) và chấp thủ (upādāna) khiến người ta bám víu vào đối tượng hoặc kết quả. Lòng bi không buộc phải vận hành như vậy: có thể giúp người khác hết sức mà vẫn nhận biết giới hạn của bản thân và các điều kiện thực tế. Sự đoạn tận tham ái vì thế không phải là sự đoạn tận khả năng thương người.

2. Bằng chứng từ kinh điển sơ kỳ

SN 4.5, Dutiyamārapāsasutta kể rằng sau khi Đức Phật và các vị đệ tử đã thoát khỏi trói buộc, Ngài khuyến khích các Tỳ-kheo lên đường giảng dạy vì lợi ích, hạnh phúc của số đông, với lòng thương tưởng đối với thế gian (lokānukampāya). Đây là chứng cứ quan trọng chống lại hình ảnh cho rằng những người đã giải thoát nhất thiết chỉ sống cho riêng mình.

Dù vậy, không nên lấy một lời khuyến giáo dành cho đoàn đệ tử thời kỳ đầu để suy ra rằng mọi vị A-la-hán ở mọi hoàn cảnh đều phải đi hoằng pháp. Có người giáo hóa rộng rãi, có người sống ẩn cư hoặc giúp người bằng cách khác; sự khác biệt về phương thức không tự nó chứng minh có hay không có lòng bi.

Trong nghiên cứu về brahmavihāra và anukampā, Tỳ-kheo Anālayo lưu ý rằng kinh điển sơ kỳ thường biểu hiện lòng bi mẫn chủ động qua việc truyền dạy Pháp. Đây là nhận định nghiên cứu lịch sử kinh điển, không phải lời trích nguyên văn của Đức Phật.

3. Vì sao A-la-hán vẫn giúp người khi không còn tạo nghiệp dẫn tái sinh?

Không tạo nghiệp mới dẫn tái sinh theo cách diễn giải Vi Diệu Pháp Theravāda không có nghĩa là không còn ý hướng, không còn hành động hoặc không thể giúp đỡ. Hành động của một vị A-la-hán có thể dựa trên hiểu biết, sự quan tâm và điều kiện thích hợp mà không bị động lực tham, sân, si chi phối. Trong hệ thống Abhidhamma Theravāda, một số hoạt động của A-la-hán được phân tích là kiriya (duy tác), nhưng không nên gán thuật ngữ kỹ thuật hậu kỳ ấy cho từng câu kinh Nikāya.

Ví dụ: Một vị tu sĩ đã giải thoát có thể chỉ dạy phương pháp đối diện đau khổ cho người đang hoảng loạn. Việc giảng giải này có mục đích giúp người nghe hiểu và thực hành, không đòi hỏi người giảng phải dính mắc vào danh tiếng hay sự biết ơn. Đây là ví dụ giải thích, không phải sự kiện lịch sử cụ thể.

4. So với lý tưởng Bồ-tát Đại thừa

Đại thừa đặc biệt đề cao bodhicitta (Bồ-đề tâm) và lời nguyện thành Phật để lợi ích rộng khắp chúng sinh. Trong một số văn bản Đại thừa có sự phê bình hình tượng Thanh văn chỉ cầu giải thoát riêng; cần đọc các nhận định ấy trong ngữ cảnh giáo lý và tranh luận tông phái, thay vì tự động xem đó là mô tả lịch sử khách quan về tất cả A-la-hán.

Vì vậy, sự khác biệt về lý tưởng tu tập, cách diễn tả phạm vi hạnh nguyện và hệ thống giáo lý không nên được rút gọn thành kết luận “A-la-hán không có từ bi, Bồ-tát mới có từ bi”. Những khác biệt này có thể được nghiên cứu nghiêm túc mà không hạ thấp một truyền thống nào.

5. Những hiểu lầm cần tránh

• “Không còn tham ái tức là không còn thương yêu”: nhầm luyến ái chiếm hữu với từ bi không chấp thủ.
• “A-la-hán phải cứu được tất cả mọi người”: kết quả giúp đỡ còn tùy nhiều duyên, không phải thước đo tuyệt đối của lòng bi.
• “Không giảng dạy công khai tức là ích kỷ”: sự im lặng hoặc ẩn cư tự nó chưa chứng minh động cơ của một vị tu hành.
• “Tất cả văn bản Phật giáo nói giống hệt nhau về A-la-hán”: các kinh sơ kỳ và các hệ thống Đại thừa ra đời sau có thể sử dụng những khung giải thích khác nhau.

6. Ý nghĩa thực hành

Người tu có thể bắt đầu từ những việc cụ thể: lắng nghe khi người khác đau khổ, giúp trong khả năng, nói lời chân thật mà không làm tổn thương, và quan sát xem sự giúp đỡ có bị pha lẫn mong muốn được khen ngợi hay kiểm soát người khác không. Tuệ giác vô thường và vô ngã, khi được hiểu đúng, có thể giúp lòng bi bớt vị kỷ chứ không làm lòng bi biến mất.

Kết luận

A-la-hán không phải người đã đánh mất từ bi, mà là người đã đoạn tận những gốc phiền não trói buộc. Kinh điển sơ kỳ ghi nhận việc giáo hóa vì lợi ích của chúng sinh; tuy nhiên, hình thức thể hiện lòng bi không nhất thiết giống nhau ở mọi cá nhân. Đánh giá công bằng đòi hỏi phân biệt chứng cứ kinh điển, luận giải Theravāda và những phê bình trong văn cảnh Đại thừa.

Tài liệu tham khảo

• SN 4.5 — Dutiyamārapāsasutta, lời khuyến giáo đi hoằng pháp vì lợi ích số đông và thương tưởng thế gian: SuttaCentral.
• Bhikkhu Anālayo, Brahmavihāra, nghiên cứu về lòng bi chủ động qua truyền dạy Pháp trong kinh điển sơ kỳ: Đại học Hamburg (PDF).