Quan niệm “A-la-hán chỉ lo giải thoát cho mình” bắt nguồn từ đâu?

Trả lời ngắn gọn

Nhận định rằng A-la-hán chỉ lo giải thoát cho bản thân chủ yếu xuất phát từ những tranh luận về lý tưởng Thanh văn và Bồ-tát, được nhấn mạnh trong một số văn bản và diễn giải của Phật giáo Đại thừa về sau. Nó không phải là một định nghĩa đầy đủ, công bằng cho quả vị A-la-hán trong kinh điển Pāli. Trong truyền thống Theravāda, A-la-hán là người đã đoạn tận những lậu hoặc đưa đến khổ và tái sinh; việc giác ngộ không đồng nghĩa với ích kỷ, vô cảm hay không quan tâm đến người khác.

Cần phân biệt ba vấn đề: (1) mục tiêu giải thoát khỏi sinh tử của một hành giả; (2) lý tưởng tu tập thành Phật để giáo hóa rộng lớn theo Bồ-tát đạo; (3) thái độ và hành vi cụ thể của một vị đã chứng quả. Ba vấn đề này có liên hệ nhưng không thể đánh đồng.

1. Trong kinh điển sớm, A-la-hán được mô tả ra sao?

Arahant (Sanskrit: arhat) chỉ người xứng đáng kính trọng, đã hoàn tất con đường đưa đến đoạn tận lậu hoặc. Kinh điển sớm mô tả Đức Phật cùng các đệ tử giải thoát như những người giảng dạy, hướng dẫn và hỗ trợ người khác trên đường tu tập. Một vị A-la-hán không còn tham ái và ngã chấp không vì thế mất khả năng quan tâm, chia sẻ hay dạy pháp.

Trong SN 4.5, Đức Phật khuyến khích các vị Tỳ-kheo đã được giải thoát đi du hành giảng dạy vì lợi ích, hạnh phúc của số đông và lòng thương tưởng thế gian. Đây là một bằng chứng trực tiếp chống lại sự khái quát rằng tất cả các đệ tử đã chứng giải thoát chỉ thu mình lo việc riêng. Tuy nhiên, cũng không nên suy diễn rằng tất cả các vị A-la-hán đều phải có cùng một cách sống hoặc cùng mức độ tham gia hoằng pháp.

2. Vì sao xuất hiện sự đối chiếu Thanh văn và Bồ-tát?

Trong tiến trình phát triển tư tưởng Đại thừa, lý tưởng Bồ-tát được trình bày nổi bật: người tu phát tâm đạt giác ngộ viên mãn nhằm giúp vô lượng chúng sinh. Một số kinh Đại thừa dùng sự tương phản với lý tưởng Thanh văn để khuyến khích người học phát triển bodhicitta (tâm Bồ-đề), lòng đại bi và hạnh nguyện rộng lớn.

Chẳng hạn, phẩm Phương tiện của Kinh Pháp Hoa trình bày tư tưởng Nhất thừa, nhìn nhận các thừa khác như những phương tiện giáo hóa tùy căn cơ và nhấn mạnh con đường thành Phật. Đây là cách diễn đạt thuộc hệ kinh Đại thừa, không nên gán ngược làm quan điểm được mọi bộ kinh Nikāya nêu ra.

Từ bối cảnh đề cao lý tưởng Bồ-tát, một số cách thuyết giảng phổ thông rút gọn sự khác biệt thành: “Thanh văn cầu giải thoát riêng, Bồ-tát cứu độ người khác.” Câu nói ấy có thể minh họa một sự khác nhau về lý tưởng và trọng tâm tu tập, nhưng sẽ trở thành bất công nếu biến thành phán quyết rằng bất kỳ A-la-hán nào cũng ích kỷ.

3. Những nhầm lẫn tạo nên định kiến

• Đồng nhất Thanh văn với A-la-hán: “Thanh văn” có thể chỉ người học theo lời dạy của Đức Phật ở nhiều mức độ; người chưa chứng quả khác với vị đã đoạn tận lậu hoặc. Phê bình một xu hướng tu học không tự động áp dụng cho tất cả A-la-hán.
• Đồng nhất giải thoát cá nhân với ích kỷ: “Giải thoát” diễn tả việc chấm dứt tham, sân, si; “ích kỷ” lại là thái độ đặt cái tôi và lợi ích riêng lên trên người khác. Hai điều không thể xem là đồng nghĩa.
• Hiểu Bồ-tát đạo như phủ nhận giá trị A-la-hán: Nhiều truyền thống Đại thừa xem các pháp môn khác nhau là phương tiện thích hợp, không nhất thiết dùng lời miệt thị người tu theo hướng khác.
• Gán tranh luận hậu kỳ cho lời Phật thời kỳ đầu: Cần ghi rõ nguồn mỗi khi đề cập sự phân hạng Thanh văn, Duyên giác và Bồ-tát trong kinh/luận Đại thừa.

4. Hai truyền thống nhấn mạnh điều gì?

Bảng trên chỉ nêu khuynh hướng chính. Trong mỗi truyền thống còn có nhiều diễn giải và thực hành khác nhau.

5. Ví dụ dễ hiểu

Một người đã vượt qua cơn bệnh nguy hiểm có thể tự mình phục hồi và sau đó giúp người khác bằng kinh nghiệm, hiểu biết. Việc người ấy đã hết bệnh không nói lên người ấy chỉ nghĩ cho mình; mặt khác, việc cứu giúp người khác cũng cần năng lực và hoàn cảnh thích hợp. Ví dụ này chỉ giúp phân biệt thành tựu với động cơ, không phải hình ảnh nguyên văn trong kinh.

6. Ý nghĩa cho người học Phật hôm nay

Thay vì hỏi hệ phái nào “cao hơn” để phê phán nhau, người học nên nhìn vào những phẩm chất có thể kiểm chứng trong thực hành: giảm tham sân si, giữ giới, trau dồi trí tuệ, phát triển từ bi, tránh ngã mạn và hỗ trợ người khác đúng khả năng. Không nên mượn danh nghĩa Bồ-tát đạo để coi thường sự giải thoát của người khác; cũng không nên mượn mục tiêu giải thoát để biện minh cho thái độ thờ ơ với khổ đau quanh mình.

Kết luận

Quan niệm “A-la-hán chỉ lo giải thoát cho mình” là một lối khái quát nảy sinh trong bối cảnh so sánh lý tưởng Thanh văn với Bồ-tát, nhất là trong một số cách diễn giải Đại thừa. Nó không phải mô tả chuẩn xác về mọi vị A-la-hán. Muốn đánh giá công bằng, cần đọc riêng những lời dạy trong kinh sơ kỳ và những tranh luận, phương tiện giáo hóa của văn học Đại thừa; đồng thời phân biệt mục tiêu tu tập với động cơ ích kỷ.

Nguồn tham khảo

• SN 4.5, Dutiyamārapāsa Sutta: Đức Phật khuyến khích các Tỳ-kheo đã giải thoát đi giảng pháp vì lợi ích của nhiều người. SuttaCentral.
• Kinh Pháp Hoa, phẩm 2 “Phương tiện”: Nhất thừa và cách trình bày ba thừa như phương tiện. Bản dịch Kubo–Yuyama.
• “The Bodhisattva Ideal of Theravāda”, Journal of the International Association of Buddhist Studies: thảo luận lịch sử về sự đối chiếu và phê bình A-la-hán. Bản nghiên cứu.