Bồ-tát trước thời Đại thừa được hiểu thế nào?

Trả lời ngắn gọn

Bồ-tát không phải là danh xưng chỉ bắt đầu xuất hiện khi Phật giáo Đại thừa hình thành. Trong kinh điển Phật giáo sơ kỳ, tiếng Pāli bodhisatta (Sanskrit: bodhisattva) thường được dùng để chỉ Đức Phật Gotama trong thời kỳ Ngài chưa thành Phật, đang hướng đến giác ngộ viên mãn. Về sau, văn học kể chuyện các đời trước của Đức Phật và truyền thống Phật sử khai triển con đường tu tập dài lâu của vị Bồ-tát. Đại thừa tiếp tục phát triển lý tưởng Bồ-tát rộng rãi hơn, nhưng không thể vì thế mà cho rằng thời kỳ trước Đại thừa hoàn toàn không biết đến Bồ-tát.

1. Bồ-tát trong các bài kinh sớm

Trong MN 26, Kinh Thánh cầu (Ariyapariyesanā Sutta), Đức Phật hồi tưởng lúc Ngài còn là một bodhisatta chưa giác ngộ: từ chỗ tự mình chịu sự sinh, già, bệnh, chết, Ngài tìm kiếm con đường vượt khỏi những ràng buộc ấy. Điểm nhấn của câu chuyện là sự chuyển hướng từ cuộc tìm cầu còn bị điều kiện hóa sang cuộc tìm cầu giải thoát.

SN 22.26 cũng dùng danh xưng Bồ-tát trong lời kể về quá trình Ngài khảo sát vị ngọt, sự nguy hiểm và sự xuất ly đối với năm uẩn trước khi giác ngộ. Vì vậy, trong lớp kinh này, từ “Bồ-tát” trước hết có thể hiểu là Đức Phật tương lai khi chưa đạt quả vị Chánh Đẳng Giác, chứ chưa nhất thiết là toàn bộ hệ thống cấp bậc và đại nguyện được mô tả trong các bộ luận Đại thừa về sau.

2. Có phải chỉ nói đến một đời cuối?

Không nên tuyệt đối hóa cách hiểu chỉ một đời cuối. DN 14 (Mahāpadāna Sutta) kể về những đặc điểm của Bồ-tát Vipassī và đã mở rộng cách dùng danh xưng trong bối cảnh tiền thân của một vị Phật. Văn học Jātaka (Bổn sinh) lại kể nhiều đời trước của Đức Phật Gotama, trong đó nhân vật Bồ-tát thực hành các đức hạnh như bố thí, nhẫn nại, chân thật và trí tuệ. Tuy nhiên, các chuyện kể có lịch sử biên tập phức tạp: không phải mọi chi tiết của tập truyện Bổn sinh hiện còn đều có cùng niên đại với những bài kinh sớm nhất.

Điều cần phân biệt là sự hiện diện của ý tưởng Bồ-tát với mức độ hệ thống hóa Bồ-tát đạo. Ý tưởng có từ sớm; cách phân loại những đời tu tập, thọ ký, các pháp ba-la-mật và con đường thành Phật được triển khai rõ hơn trong những tầng văn bản sau.

3. Bổn sinh, Phật sử và các ba-la-mật

Trong truyền thống Pāli, Buddhavaṃsa (Phật sử) và Cariyāpiṭaka (Sở hành tạng) có vai trò quan trọng đối với sự phát triển quan niệm Bồ-tát lâu dài. Đặc biệt, chuyện người tu Sumedha được Phật Dīpaṅkara thọ ký trở thành một mốc mang tính biểu tượng trong cách trình bày hạnh nguyện thành Phật. Hệ thống mười ba-la-mật (pāramī) được truyền thống Theravāda phát triển và giảng giải trong mối liên hệ với các đời tu tập ấy.

Cần lưu ý: kinh tạng Pāli là một tập hợp văn bản có nhiều tầng hình thành. Việc một tác phẩm nằm trong Tiểu bộ không tự động chứng minh mọi phần của tác phẩm có niên đại như nhau. Khi giảng lịch sử tư tưởng, cần phân biệt nội dung văn bản hiện hành với suy luận về niên đại hình thành.

4. Đại thừa đã phát triển thêm những gì?

Trong nhiều kinh Đại thừa, con đường Bồ-tát trở thành lý tưởng tu học được đề xuất rộng rãi: phát tâm Bồ-đề (bodhicitta), phát nguyện giác ngộ viên mãn vì lợi ích chúng sinh, thực hành các ba-la-mật và phát triển trí tuệ cùng lòng bi mẫn. Những luận thuyết về địa vị Bồ-tát, phương tiện thiện xảo và tính Không cũng được phát triển với cấu trúc đặc thù.

Đó là sự mở rộng và tái diễn giải một ý tưởng đã có nền tảng trước đó, không phải bằng chứng rằng mọi thành phần của con đường Đại thừa đã hiện diện dưới dạng hoàn chỉnh trong các kinh Nikāya, và cũng không phải bằng chứng phủ nhận ý tưởng Bồ-tát ở Phật giáo trước Đại thừa.

5. Bảng phân biệt các tầng diễn giải

6. Ý nghĩa đối với người học hôm nay

Người học có thể nhận ra một mạch liên tục quan trọng: giác ngộ không được mô tả như kết quả của một danh hiệu sẵn có, mà gắn với sự phát triển phẩm chất và trí tuệ. Đồng thời, nên đọc mỗi văn bản trong đúng bối cảnh của nó: khi một bài kinh nói “lúc Ta còn là Bồ-tát”, trước tiên hãy đọc câu ấy như lời thuật về hành trình trước giác ngộ, thay vì tự động gán vào đó toàn bộ hệ thống Bồ-tát đạo của bất kỳ trường phái nào.

Ví dụ, một người thực hành bố thí và nhẫn nại có thể lấy những chuyện Bổn sinh làm nguồn cảm hứng tu dưỡng đạo đức. Nhưng điều đó không cho phép người ấy kết luận mọi chi tiết của một câu chuyện Bổn sinh là sự kiện lịch sử đã được kiểm chứng.

7. Những cách hiểu dễ sai

• “Bồ-tát chỉ có trong Đại thừa”: không đúng; danh xưng bodhisatta có mặt trong kinh điển sớm.
• “Bồ-tát trong Nikāya giống hệt Bồ-tát Đại thừa”: không chính xác; nội hàm và hệ thống tu học có những bước phát triển lịch sử.
• “Theravāda chỉ biết A-la-hán, không biết Bồ-tát”: sai khi xét truyền thống Bổn sinh, Phật sử và pháp ba-la-mật.
• “Mọi chuyện tiền thân đều là dữ kiện lịch sử đã xác nhận”: đây là kết luận vượt quá bằng chứng của nghiên cứu văn bản.

Kết luận

Trước khi Đại thừa hình thành, Bồ-tát chủ yếu được nhận diện qua Đức Phật tương lai và hành trình trước giác ngộ, đồng thời ý tưởng ấy được mở rộng trong các truyền thống kể chuyện tiền thân và Phật sử. Đại thừa phát triển lý tưởng này thành con đường tu tập phổ quát hơn trong nhiều bộ kinh luận. Cách đọc chính xác là nhận ra cả sự kế thừa lẫn khác biệt, không phủ nhận nguồn gốc sớm cũng không áp đặt ngược hệ thống hậu kỳ lên kinh điển ban đầu.

Nguồn tham khảo

• MN 26 — The Noble Quest: lời thuật về thời kỳ chưa giác ngộ.
• SN 22.26 — Assāda Sutta: khảo sát năm uẩn khi còn là Bồ-tát.
• DN 14 — Mahāpadāna Sutta: truyền thống về vị Bồ-tát và Đức Phật quá khứ.
• Naomi Appleton, “Jātaka stories and paccekabuddhas in early Buddhism”: nghiên cứu học thuật về văn học tiền thân.