Tại sao Trung quán không dựng một học thuyết mới thay học thuyết cũ?

Trả lời ngắn gọn

Trung quán của luận sư Long Thọ (Nāgārjuna) không nhằm thay một quan niệm về bản thể cố định bằng một bản thể cố định khác. Phương pháp của ngài chủ yếu khảo sát và tháo gỡ những tiền đề khiến ta tưởng các pháp có tự tính (svabhāva), tức tự tồn độc lập, không phụ thuộc nhân duyên. Duyên khởi và Tánh Không vì vậy không được biến thành một đối tượng mới để chấp giữ.

1. Long Thọ đang phản biện điều gì?

Trong Trung luận (Mūlamadhyamakakārikā), Long Thọ khảo sát các khái niệm thường được xem như tự tồn: nhân và quả, sinh diệt, vận động, người làm và việc làm, hữu thể và Niết-bàn. Ngài không phủ nhận rằng ta có thể nói về các hiện tượng ấy trong đời sống; mục tiêu là kiểm tra liệu chúng có thể tồn tại bằng một bản chất cố định, độc lập với mọi điều kiện hay không.

Nếu một sự vật hoàn toàn tự tồn, không tùy thuộc điều kiện, thì thật khó giải thích vì sao nó có thể sinh ra, biến đổi, tác động và chấm dứt. Lập luận Trung quán dùng mâu thuẫn đó để giúp người học rời bỏ cách nhìn bản thể hóa.

2. Vì sao không thay bằng một học thuyết bản thể khác?

Giả sử bác bỏ quan niệm “mọi vật có tự tính” rồi tuyên bố “Tánh Không là chất liệu tối hậu tồn tại độc lập đằng sau mọi vật”. Khi ấy chính Tánh Không lại bị biến thành một thực thể tự tồn; lỗi chấp trước ban đầu vẫn còn, chỉ đổi tên.

Trong Trung luận, chương 24, Long Thọ liên hệ Duyên khởi, Tánh Không, giả danh và Trung đạo. Tánh Không không phải chất liệu tạo ra vũ trụ; đó là cách diễn đạt sự vắng mặt của tự tính nơi các pháp tùy duyên.

3. “Không có luận đề” nghĩa là không được nói gì?

Không. Trong Vigrahavyāvartanī (Hồi Tránh Luận), kệ 29, Long Thọ nêu lập trường thường được gọi là “không lập luận đề”. Cách hiểu phát biểu này là một vấn đề được các học giả thảo luận: nó thường được giải thích là không thiết lập luận đề mang cam kết về những thực thể tự tồn, chứ không phải hoàn toàn im lặng, phủ nhận suy luận hay không bao giờ đưa ra nhận định.

Long Thọ vẫn sử dụng ngôn ngữ và lý luận để tháo gỡ các quan điểm tự mâu thuẫn. Phương tiện ấy có giá trị trong tranh luận quy ước, nhưng không nên bị tuyệt đối hóa thành một hệ thống siêu hình không thể chất vấn.

4. Phương pháp phân tích: thử xem quan niệm có đứng vững không

Ví dụ một người khẳng định “cái xe thực sự tồn tại như một vật tự đủ, độc lập”. Ta có thể hỏi: cái xe chính là bánh xe, động cơ hay thân xe? Nếu đồng nhất với một bộ phận thì bỏ bộ phận khác có còn chiếc xe ấy không? Nếu tách khỏi mọi bộ phận, cái xe ở đâu? Nếu chỉ tồn tại khi các bộ phận hợp lại và được quy ước gọi là xe, tại sao phải thêm một tự tính độc lập?

Câu hỏi không nhằm ngăn ta sửa xe, lái xe hay tuân thủ luật giao thông. Nó nhằm phân biệt công năng hợp lệ theo quy ước với việc gán một bản thể bất biến cho danh xưng.

5. Hai chân lý giữ cho lập luận không rơi vào hư vô

• Tục đế: con người giao tiếp, làm việc, học tập, chịu trách nhiệm; các quan hệ nguyên nhân và kết quả vẫn có hiệu lực.
• Chân lý tối hậu theo Trung quán: qua phân tích không tìm được pháp nào có tự tính độc lập, kể cả khái niệm Tánh Không.

Hai chân lý không phải hai thế giới tách biệt. Nếu phủ nhận hoàn toàn thế giới quy ước thì không thể giải thích việc tu học, khổ và con đường chấm dứt khổ; nếu chấp quy ước là thực thể tuyệt đối thì lại rơi vào tự tính luận.

6. Liên hệ với Trung đạo trong kinh Nikāya

SN 12.15 (Kaccānagotta Sutta) trình bày Trung đạo qua Duyên khởi, vượt hai cực đoan “tất cả đều có” và “tất cả đều không”. Đây là điểm tham chiếu quan trọng để hiểu định hướng của Trung quán. Tuy nhiên, các luận chứng về svabhāva, “không lập luận đề” và hai chân lý trong tác phẩm Long Thọ thuộc văn hệ luận giải Trung quán; không được gán nguyên xi chúng thành lời Phật trong Nikāya.

7. Có phải Trung quán bác bỏ mọi tri thức và đạo đức?

Không. Người học vẫn có thể xác nhận một phương thuốc có tác dụng, một hành động gây tổn hại hay một lời hứa có nghĩa vụ thực hiện. Điều Trung quán phản biện là biến các tri thức, quy ước và phạm trù đó thành chân lý tự tồn, hoàn toàn không cần điều kiện. Nhận biết điều kiện có thể giúp suy nghĩ linh hoạt hơn, nhưng không miễn trách nhiệm trước kết quả của hành động.

8. Ứng dụng: bớt giữ quan điểm như một căn cước

Khi bất đồng trong gia đình hoặc công việc, hãy thử hỏi: “Tôi đang dựa vào những điều kiện, dữ kiện và cách dùng từ nào?”, “Nếu bối cảnh thay đổi, nhận định này cần sửa ở đâu?”, “Tôi có đang coi ý kiến của mình là sự thật bất biến không?”. Đây là gợi ý thực hành rút ra từ phương pháp quán chiếu, không phải chỉ dẫn nguyên văn của Long Thọ.

Không chấp cứng quan điểm không có nghĩa mọi quan điểm đều đúng như nhau; vẫn cần chứng cứ, sự phân biệt đúng sai và lòng tôn trọng.

Những hiểu lầm cần tránh

• “Long Thọ không có quan điểm nào hết”: quá đơn giản; cần phân biệt phát biểu quy ước với luận đề gán tự tính.
• “Tánh Không là thực thể tối hậu mới”: trái với mục tiêu không chấp tự tính của Trung quán.
• “Phá luận điểm tức là không cần suy luận hay kiểm chứng”: sai; Trung quán dùng lý luận chặt chẽ để khảo sát tiền đề.
• “Tất cả đều Không nên nghiệp quả không tồn tại”: nhầm lẫn Tánh Không với hư vô.

Kết luận

Long Thọ không dựng một bản thể mới để thay bản thể cũ, vì như thế chỉ thay đối tượng chấp trước. Trung quán dùng Duyên khởi và phân tích phê phán để làm rõ tính Không của tự tính, đồng thời tôn trọng ngôn ngữ, chức năng và nhân quả theo quy ước. Chính cả lập trường “Không” cũng không được nắm giữ như một thực thể tuyệt đối.

Tài liệu tham khảo

• Nāgārjuna, Mūlamadhyamakakārikā (Trung luận), chương 24, đặc biệt kệ 18 về Duyên khởi và Tánh Không.
• Nāgārjuna, Vigrahavyāvartanī (Hồi Tránh Luận), kệ 29 về vấn đề luận đề; chú ý sự khác nhau giữa các diễn giải học thuật.
• SN 12.15, Kaccānagotta Sutta, dùng để đối chiếu với Trung đạo trong kinh Nikāya.
• Jan Westerhoff, “The No-Thesis View”, trong Pointing at the Moon, Oxford University Press (2009), chương 3, DOI: 10.1093/acprof:oso/9780195381559.003.0003.
• “The Theory of Two Truths in India”, Stanford Encyclopedia of Philosophy, mục Madhyamaka.