Một vị A-la-hán sau khi chết “đi đâu”?

Trả lời ngắn: Theo Phật giáo sơ kỳ và Theravāda, khi một vị A-la-hán qua đời, không còn tái sinh. Nhưng hỏi vị ấy “đi đâu” có thể đã đặt vấn đề sai cách.

Kinh điển sớm không nói:

A-la-hán chết rồi linh hồn đi đến Niết-bàn.

Cũng không nói đơn giản:

A-la-hán bị tiêu diệt và trở thành hư vô.

Đối với Như Lai sau khi chết, các phạm trù:

• tồn tại;

• không tồn tại;

• vừa tồn tại vừa không tồn tại;

• không tồn tại cũng không phải không tồn tại;

đều không được Đức Phật xác nhận theo cách người hỏi mong muốn.

Điểm cốt lõi là:

Không có một tự ngã thường hằng đang đi từ đời này sang đời khác để cuối cùng phải tìm một địa điểm cho nó sau Niết-bàn.

Cái chấm dứt là tiến trình tái sinh do vô minh – ái – thủ – hữu làm điều kiện.

1. Tại sao chúng ta tự nhiên hỏi “đi đâu”?

Bởi trong đời sống thông thường, chúng ta suy nghĩ theo mô hình:

một người

↓

đang ở A

↓

rời A

↓

đến B.

Ví dụ:

Người ấy rời Hà Nội và đi Huế.

Nếu áp mô hình đó vào cái chết:

Người ấy rời thế giới này.

↓

Vậy đi đâu?

Nếu tin có một linh hồn thường hằng thì câu hỏi rất tự nhiên:

“Linh hồn ấy chuyển đến nơi nào?”

Nhưng Phật giáo không bắt đầu bằng giả định có một linh hồn bất biến như vậy.

Do đó chính chữ:

“đi”

trong câu hỏi có thể đã chứa một giả định cần xem xét.

2. A-la-hán khác người chưa giải thoát ở đâu?

Theo Duyên khởi:

Vô minh

↓

Hành

↓

...

↓

Thọ

↓

Ái

↓

Thủ

↓

Hữu

↓

Sinh

↓

Già – chết – Khổ.

Đối với người chưa giải thoát:

vô minh, ái và thủ vẫn còn điều kiện cho hữu và tái sinh.

Đối với A-la-hán:

Vô minh ✕

Ái ✕

Thủ ✕

↓

không còn tạo:

Hữu dẫn đến tái sinh mới

↓

khi thân cuối cùng chấm dứt:

không có một lần sinh tiếp theo.

Đây là điều có thể nói rõ trong hệ thống Phật giáo.

3. Vậy A-la-hán “đi vào Niết-bàn” có đúng không?

Đây là cách nói phổ biến nhưng dễ gây hiểu lầm.

Nó dễ tạo hình ảnh:

thế giới này

↓

A-la-hán chết

↓

linh hồn rời thân

↓

đến một nơi tên là:

NIẾT-BÀN

Nhưng trong Phật giáo sơ kỳ/Theravāda:

Niết-bàn không đơn giản là một địa điểm.

Quan trọng hơn:

A-la-hán đã chứng Niết-bàn khi còn sống.

Do đó không thể nói chính xác rằng phải đợi chết mới:

“đi vào Niết-bàn.”

4. A-la-hán còn sống đã chứng Niết-bàn

Một vị A-la-hán vẫn còn:

• thân;

• sáu căn;

• xúc;

• cảm thọ;

• hoạt động;

• bệnh;

• đau;

• già.

Nhưng:

tham đã đoạn

sân đã đoạn

si đã đoạn

lậu hoặc đã đoạn

kiết sử đã đoạn.

Do đó:

giải thoát đã được chứng ngay khi còn sống.

Cái chết không phải khoảnh khắc một linh hồn được chuyển từ “luân hồi” sang một địa điểm khác gọi là “Niết-bàn”.

5. Khi A-la-hán chết, điều gì chấm dứt?

Thân hiện tại chấm dứt.

Năm uẩn của đời sống hiện tại không tiếp tục như một cá nhân tái sinh mới.

Vì:

không còn vô minh – ái – thủ làm điều kiện cho hữu mới.

Có thể hình dung:

A-la-hán còn sống

Năm uẩn hiện tại

↓

vẫn vận hành.

Nhưng:

Ái ✕

Thủ ✕

Hữu tái sinh ✕

Khi chết

Năm uẩn hiện tại chấm dứt

↓

không có:

Hữu mới

↓

không có:

Sinh mới

↓

KHÔNG CÒN TÁI SINH

Đây là ý nghĩa căn bản của Bát-niết-bàn trong hệ thống này.

6. Vậy tại sao không nói đơn giản “A-la-hán không còn tồn tại”?

Bởi câu:

“A-la-hán không còn tồn tại”

có thể ngầm chứa mô hình:

Có một thực thể thật tên là “A-la-hán”.

↓

Thực thể ấy tồn tại.

↓

Khi chết nó bị tiêu diệt.

Đó rất gần với đoạn kiến mà Phật giáo tránh.

Vấn đề là:

ngay khi còn sống, một A-la-hán cũng không được xem như một tự ngã thường hằng có thể tìm thấy độc lập với năm uẩn.

Vậy cái gì chính xác đang bị “tiêu diệt”?

Nếu ta trả lời:

“cái Ta”,

thì Phật giáo lại hỏi:

Cái Ta thường hằng ấy ở đâu ngay từ đầu?

7. Đây là điểm rất tinh tế của vô ngã

Vô ngã không nói:

“Có một cái Ta thật, nhưng sau đó chúng ta phải tiêu diệt nó.”

Mà nói rằng:

những gì chúng ta chấp là Ta không thích hợp để xem như một tự ngã thường hằng, độc lập và làm chủ.

Năm uẩn:

Sắc

Thọ

Tưởng

Hành

Thức

đều:

• duyên sinh;

• biến đổi;

• không hoàn toàn theo ý muốn.

Do đó không tìm thấy trong chúng một:

“Ta bất biến.”

Vì vậy Bát-niết-bàn không phải:

sự tiêu diệt một linh hồn.

8. Bốn câu hỏi về Như Lai sau khi chết

Trong kinh điển sớm, có một nhóm câu hỏi nổi tiếng:

Như Lai tồn tại sau khi chết?

Không được xác nhận.

Như Lai không tồn tại sau khi chết?

Không được xác nhận.

Như Lai vừa tồn tại vừa không tồn tại?

Không được xác nhận.

Như Lai không tồn tại cũng không phải không tồn tại?

Cũng không được xác nhận.

Đây không phải một trò chơi chữ.

Nó cho thấy:

cả bốn mệnh đề có thể không thích hợp để mô tả một người đã vượt khỏi nền tảng chấp thủ mà những khái niệm ấy dựa vào.

9. Ví dụ ngọn lửa

Một trong những hình ảnh quan trọng nhất là:

ngọn lửa.

Giả sử:

củi + điều kiện

↓

lửa cháy.

Khi củi hết:

lửa tắt.

Bây giờ hỏi:

“Lửa đi về phía Đông?”

Không.

“Đi phía Tây?”

Không.

“Đi Bắc?”

Không.

“Đi Nam?”

Không.

Tại sao?

Bởi:

“đi đâu” không phải cách thích hợp để mô tả điều vừa xảy ra.

Ngọn lửa không phải một vật thể trú trong củi rồi khi củi hết nó bay đến nơi khác.

Nó là:

một quá trình phụ thuộc điều kiện.

Khi điều kiện chấm dứt:

quá trình cháy chấm dứt.

10. Tương tự với tái sinh

Có thể dùng Duyên khởi:

Vô minh

↓

Ái

↓

Thủ

↓

Hữu

↓

Sinh.

Khi nhiên liệu còn:

quá trình tiếp tục.

Khi nhiên liệu hết:

Vô minh ✕

Ái ✕

Thủ ✕

↓

Hữu mới không sinh

↓

Sinh mới không có.

Vấn đề không nhất thiết là:

“Thực thể đang luân hồi đi đâu?”

mà là:

“Điều kiện khiến tiến trình tái sinh tiếp tục còn hay đã hết?”

Với A-la-hán:

đã hết.

11. Nhưng ngọn lửa tắt chẳng phải là “không còn” sao?

Ở cấp độ thông thường, ta hoàn toàn có thể nói:

“Lửa không còn cháy.”

Nhưng từ đó suy ra:

“Có một thực thể-lửa đã bị tiêu diệt thành hư vô”

là thêm một giả định siêu hình không cần thiết.

Tương tự:

Theo Phật giáo, có thể nói rõ:

A-la-hán không còn tái sinh.

Nhưng từ đó chuyển ngay sang:

“Một linh hồn đã bị tiêu diệt thành hư vô”

là một bước suy luận mà giáo lý không chấp nhận.

12. “Không tái sinh” và “hư vô” không phải một câu

Hai mệnh đề rất khác nhau:

Mệnh đề A

Sau Bát-niết-bàn không còn tái sinh.

Đây là một phần của giáo lý truyền thống.

Mệnh đề B

Sau Bát-niết-bàn, một cái Ta thực hữu bị tiêu diệt thành hư vô.

Đây không phải điều giáo lý vô ngã khẳng định.

Tại sao?

Bởi mệnh đề B giả định trước:

có một cái Ta thực hữu để bị tiêu diệt.

Đó chính là điều chưa được chứng minh trong hệ thống Phật giáo.

13. Vậy có phải A-la-hán vẫn tồn tại ở một dạng không thể mô tả?

Cũng không nên vội khẳng định như vậy.

Đây là sai lầm theo hướng ngược lại.

Nghe kinh không nói:

“không tồn tại”,

rồi kết luận:

“Vậy chắc chắn có một dạng tồn tại bí mật.”

Không hợp lý.

Điều đó chỉ đổi:

đoạn kiến

thành một dạng:

thường kiến tinh vi.

Sự im lặng hoặc từ chối bốn mệnh đề không phải giấy phép để đặt vào đó bất kỳ học thuyết siêu hình nào ta thích.

14. Không thể biến “không thể mô tả” thành một linh hồn

Ví dụ:

“A-la-hán vẫn tồn tại nhưng vượt ngoài không gian và thời gian.”

Đây là một khẳng định rất mạnh.

Nếu không có cơ sở văn bản tương ứng thì không nên gán nó cho Phật giáo sơ kỳ.

Tương tự:

“Ý thức của A-la-hán hòa vào ý thức vũ trụ.”

Đây không phải kết luận tự nhiên từ giáo lý vô ngã.

Phật giáo không cần một:

Đại Ngã

để thay thế cho:

tiểu ngã.

15. “Như Lai” trong câu hỏi này có phải chỉ Đức Phật?

Trong các bài kinh liên quan đến những câu hỏi bất định, thuật ngữ Tathāgata – Như Lai xuất hiện trong ngữ cảnh đặc biệt.

Khi áp dụng vấn đề vào A-la-hán, cần nói cẩn thận:

cùng vấn đề về việc xác định một bậc hoàn toàn giải thoát sau khi thân hoại được dùng để làm rõ giới hạn của các phạm trù tồn tại/không tồn tại.

Không nhất thiết phải biến mọi cách dùng “Như Lai” trong kinh thành một thuật ngữ hoàn toàn đồng nghĩa với “mọi A-la-hán” ở mọi ngữ cảnh.

Nhưng nguyên tắc giải thoát khỏi tái sinh áp dụng cho A-la-hán.

16. Tại sao Đức Phật không tập trung giải thích “sau đó là gì”?

Bởi mục tiêu giáo pháp là:

Khổ và sự chấm dứt Khổ.

Tứ Thánh Đế không được tổ chức thành:

1. Vũ trụ bắt đầu thế nào?

2. Linh hồn cấu tạo bằng gì?

3. Sau giải thoát sống ở đâu?

4. Thế giới kết thúc ra sao?

Mà là:

Khổ

Tập

Diệt

Đạo

Tức:

Khổ là gì?

Nó sinh từ đâu?

Nó có thể chấm dứt không?

Làm thế nào để chấm dứt?

Đây là trọng tâm thực hành.

17. Ví dụ mũi tên độc

Một hình ảnh nổi tiếng khác trong kinh điển là:

Một người bị trúng tên độc.

Nhưng trước khi cho bác sĩ nhổ tên, anh ta đòi biết:

• ai bắn;

• người đó thuộc dòng họ nào;

• cây cung làm bằng gì;

• dây cung làm bằng gì;

• mũi tên được chế tạo ra sao.

Nếu chờ giải quyết hết các câu hỏi ấy:

người đó có thể chết trước.

Ý nghĩa không phải:

“Không được đặt câu hỏi.”

Mà là:

phải nhận ra câu hỏi nào trực tiếp phục vụ việc chấm dứt Khổ.

18. Câu hỏi “A-la-hán đi đâu?” hữu ích ở điểm nào?

Nó rất hữu ích nếu giúp chúng ta phát hiện giả định:

“Có một người thật ở bên trong thân này đang đi từ kiếp này sang kiếp khác.”

Khi thấy giả định đó, ta có thể chuyển sang câu hỏi sâu hơn:

Nếu không có một linh hồn thường hằng, tái sinh vận hành thế nào?

Câu trả lời của Phật giáo hướng về:

Duyên khởi.

Không cần:

một thực thể bất biến

để có:

tính liên tục nhân quả.

19. Một dòng sông là ví dụ gần đúng

Hãy nhìn một dòng sông.

Ta gọi:

“sông Hằng.”

Tên gọi tạo cảm giác có:

một vật cố định.

Nhưng nước của dòng sông:

liên tục thay đổi.

Dòng sông hôm nay:

không hoàn toàn là dòng nước hôm qua.

Nhưng cũng không phải:

hoàn toàn không liên quan.

Có:

tính liên tục của một tiến trình.

Tái sinh trong Phật giáo thường được hiểu gần với nguyên tắc:

không hoàn toàn đồng nhất, cũng không hoàn toàn khác biệt.

Tuy nhiên đây chỉ là ẩn dụ; không nên biến dòng sông thành một mô hình vật lý chính xác của tái sinh.

20. Khi nguyên nhân của dòng tiếp tục bị cắt

Nếu:

nguồn nước không còn,

thì dòng sông không cần:

“đi đến một thế giới khác.”

Dòng chảy đơn giản:

không tiếp tục được tạo thành.

Tương tự, khi:

Vô minh

Ái

Thủ

đã đoạn:

hữu mới không được tạo thành theo cơ chế tái sinh.

Vì vậy câu:

“dòng ấy đi đâu?”

không nhất thiết có đối tượng phù hợp.

21. Niết-bàn không phải một cõi tái sinh thứ bảy

Trong Phật giáo có nhiều cảnh giới:

• địa ngục;

• ngạ quỷ;

• súc sinh;

• người;

• các cõi trời;

• các cảnh giới thiền vi tế trong những hệ thống vũ trụ học.

Nhưng tất cả vẫn thuộc:

saṃsāra – luân hồi.

Niết-bàn không phải:

một cảnh giới cao nhất nằm trên tất cả các tầng trời.

Nếu nó chỉ là một cõi tái sinh cực kỳ đẹp thì:

nó vẫn thuộc hữu.

Nhưng Niết-bàn chính là sự chấm dứt nền tảng của:

hữu dẫn đến sinh.

22. Điều này giải thích “Sắc ái” và “Vô sắc ái”

Một hành giả có thể không còn ham muốn dục lạc thông thường nhưng vẫn chấp vào:

Sắc giới

hoặc:

Vô sắc giới.

Đó vẫn là:

hữu.

Do đó hai kiết sử:

sắc ái

và

vô sắc ái

phải được đoạn.

Điều này cho thấy mục tiêu không phải:

tìm một cảnh giới thật cao để tồn tại mãi.

Mà là:

thoát khỏi chính sự trói buộc vào hữu.

23. Theravāda trả lời thế nào?

Theo Theravāda:

Một A-la-hán:

đã đoạn tận mười kiết sử và các lậu hoặc.

Khi còn sống:

năm uẩn vẫn vận hành.

Khi chết:

không còn tái sinh.

Niết-bàn được xem là:

vô vi (asaṅkhata).

Nhưng Theravāda không vì vậy thiết lập:

một linh hồn A-la-hán bất tử cư trú trong Niết-bàn.

Cũng không mô tả Bát-niết-bàn đơn giản là:

sự tiêu diệt một con người thực hữu.

24. Phật giáo sơ kỳ nhấn mạnh điều gì?

Các kinh sớm thường chuyển trọng tâm từ:

“Người giải thoát đi đâu?”

sang:

“Do đâu người ấy không còn bị xác định bởi chấp thủ?”

Khi năm uẩn còn bị chấp:

“Đây là tôi.”

“Đây là của tôi.”

“Đây là tự ngã của tôi.”

thì khái niệm về một thực thể cố định rất mạnh.

Khi chấp thủ ấy hoàn toàn chấm dứt:

những phạm trù được xây dựng trên nó không còn áp dụng theo cách cũ.

25. Đại thừa nhìn vấn đề này thế nào?

Đại thừa phát triển vấn đề sâu hơn qua:

tính Không (śūnyatā).

Không chỉ “con người” mà các pháp cũng được phân tích là:

không có tự tính độc lập.

Đặc biệt trong Trung quán:

Duyên khởi

và

tính Không

không phải hai giáo lý đối lập.

Bởi vì:

các pháp do duyên sinh nên không có tự tính độc lập.

Điều này làm cho đối lập cứng nhắc:

“tồn tại tuyệt đối”

và

“hoàn toàn không tồn tại”

bị đặt lại vấn đề.

26. “Luân hồi không khác Niết-bàn” có nghĩa gì?

Một số văn bản Đại thừa, đặc biệt trong truyền thống Trung quán, có những cách diễn đạt rất mạnh về quan hệ giữa:

saṃsāra

và

nirvāṇa.

Nhưng không nên hiểu:

“Luân hồi chính là Niết-bàn nên không cần tu.”

Điểm được nhấn mạnh là:

cả luân hồi và Niết-bàn đều không thể được thiết lập như những thực thể có tự tính độc lập.

Khác biệt giải thoát vẫn cực kỳ quan trọng.

Một bên:

vô minh và chấp thủ.

Một bên:

trí tuệ và giải thoát.

27. Kim Cương thừa

Kim Cương thừa kế thừa nền tảng Đại thừa về:

vô ngã

tính Không

Duyên khởi

và Phật quả.

Một số truyền thống sử dụng những ngôn ngữ rất tích cực về:

bản tính tâm;

quang minh;

trí tuệ nguyên sơ.

Nhưng cần đọc những thuật ngữ ấy trong hệ thống riêng của chúng.

Không nên chuyển chúng thành:

“Có một linh hồn ánh sáng bất tử bên trong mỗi người.”

Nếu làm vậy, ta đã diễn giải các thuật ngữ Vajrayāna qua một mô hình tự ngã mà chính giáo lý tính Không đặt lại vấn đề.

28. Đối chiếu các truyền thống

Các truyền thống khác nhau đáng kể trong hệ thống giải thích, nhưng không truyền thống lớn nào cần giả định:

một linh hồn cá nhân bất biến đi từ thân này sang Niết-bàn.

29. Ba câu trả lời dễ nói nhưng đều có vấn đề

“A-la-hán lên Niết-bàn.”

Dễ khiến Niết-bàn trở thành một cõi trời.

“A-la-hán biến mất.”

Dễ khiến người đọc hiểu có một cái Ta bị tiêu diệt.

“A-la-hán vẫn sống mãi ở một dạng khác.”

Dễ tái lập một linh hồn bất tử.

Cách diễn đạt thận trọng hơn:

A-la-hán đã đoạn tận nguyên nhân tái sinh; khi thân cuối cùng chấm dứt, không còn một đời sống tái sinh tiếp theo. Kinh điển không xác định bậc hoàn toàn giải thoát sau khi chết bằng bốn phạm trù tồn tại/không tồn tại thông thường.

30. Một bản đồ duy nhất

NGƯỜI CHƯA GIẢI THOÁT

Vô minh

↓

Ái

↓

Thủ

↓

Hữu

↓

Sinh

↓

Già – chết

↓

tiếp tục.

A-LA-HÁN CÒN SỐNG

Thân hiện tại còn

Xúc còn

Thọ còn

nhưng:

Vô minh ✕

Ái ✕

Thủ ✕

↓

không còn tạo hữu tái sinh.

A-LA-HÁN QUA ĐỜI

Thân cuối cùng chấm dứt

↓

không còn Hữu mới

↓

không còn Sinh mới

↓

BÁT-NIẾT-BÀN

Rồi hỏi:

“Người ấy đi đâu?”

Phật giáo đặt lại câu hỏi:

“Có một tự ngã độc lập nào ở đây để chúng ta phải xác định địa điểm mà nó đi đến hay không?”

31. Câu hỏi sâu hơn không phải “đi đâu?”

Một câu hỏi gần với giáo pháp hơn là:

“Điều gì khiến tái sinh tiếp tục?”

Câu trả lời:

vô minh, ái, thủ và hữu trong mạng lưới Duyên khởi.

Rồi hỏi:

“Nếu những điều kiện ấy chấm dứt?”

Câu trả lời:

tiến trình tái sinh không tiếp tục.

Đây chính là logic của:

Duyên khởi theo chiều sinh

và

Duyên khởi theo chiều diệt.

Kết luận

Một vị A-la-hán sau khi chết “đi đâu”?

Theo Phật giáo sơ kỳ và Theravāda, câu trả lời chính xác nhất không phải:

“đi đến một nơi tên là Niết-bàn.”

Cũng không phải:

“một linh hồn bị tiêu diệt thành hư vô.”

Và cũng không nên tự thêm:

“một linh hồn tiếp tục tồn tại trong một dạng bí mật.”

Điều giáo lý khẳng định rõ hơn là:

A-la-hán đã đoạn vô minh

↓

đã đoạn ái

↓

đã đoạn thủ

↓

không còn tạo hữu dẫn đến tái sinh

↓

khi thân cuối cùng chấm dứt:

KHÔNG CÒN TÁI SINH.

Nhưng:

“không còn tái sinh”

không đồng nghĩa với:

“một cái Ta đã bị tiêu diệt.”

Bởi Phật giáo không thừa nhận một cái Ta thường hằng như vậy ngay từ đầu.

Đây là lý do hình ảnh ngọn lửa đặc biệt hữu ích:

Có nhiên liệu

↓

lửa cháy.

Nhiên liệu hết

↓

lửa tắt.

Hỏi:

“Lửa đã đi đâu?”

không phải cách thích hợp nhất để mô tả sự kiện.

Tương tự:

Vô minh – Ái – Thủ

là “nhiên liệu” của tiến trình sinh tử.

Khi chúng hoàn toàn đoạn:

dòng tái sinh không còn được tiếp nhiên liệu.

Vì vậy câu hỏi cuối cùng của Phật giáo không phải:

“Sau giải thoát, cái Tôi sẽ đi đâu?”

mà sâu hơn:

“Có thật một cái Tôi thường hằng đang đi từ nơi này sang nơi khác hay chỉ có một tiến trình duyên sinh mà ta đang chấp là Tôi?”

Khi thấy được điều đó, hai cực đoan cùng mất nền tảng:

Không cần nói:

“Tôi sẽ tồn tại vĩnh viễn.”

Cũng không cần nói:

“Tôi sẽ bị tiêu diệt thành hư vô.”

Thay vào đó là:

CÓ ĐIỀU KIỆN → CÓ SINH KHỞI.

ĐIỀU KIỆN CHẤM DỨT → TIẾN TRÌNH CHẤM DỨT.

Đó là cách Duyên khởi và Vô ngã làm thay đổi hoàn toàn câu hỏi:

“A-la-hán sau khi chết đi đâu?”