Giải thoát khỏi luân hồi có phải mong muốn biến mất?

Trả lời ngắn: Không.

Giải thoát khỏi luân hồi trong Phật giáo không nên hiểu là:

“Tôi quá chán cuộc sống nên muốn mình biến mất hoàn toàn.”

Đó không phải định nghĩa của Niết-bàn.

Kinh điển còn phân biệt những dạng tham ái, trong đó có:

• dục ái – tham ái đối với dục;

• hữu ái – tham ái đối với sự hiện hữu/trở thành;

• vô hữu ái – tham ái hướng đến không hiện hữu, đoạn diệt theo cách hiểu tương ứng.

Điều này cực kỳ quan trọng.

Phật giáo không chỉ yêu cầu buông:

“Tôi muốn tồn tại mãi.”

Mà cũng không lấy:

“Tôi muốn biến mất.”

làm cứu cánh.

Cả hai vẫn có thể xoay quanh:

“TÔI”.

Một bên:

“Tôi phải tồn tại.”

Một bên:

“Tôi phải không còn tồn tại.”

Con đường giải thoát đi sâu hơn cả hai.

1. Tại sao người ta dễ hiểu Niết-bàn thành “muốn biến mất”?

Khi nghe:

“chấm dứt tái sinh”,

người ta dễ suy luận:

không tái sinh

↓

không còn tồn tại

↓

biến mất

↓

hư vô.

Sau đó lại kết luận:

“Vậy người tu Phật đang cố gắng biến mất.”

Nhưng chuỗi suy luận này đã đưa vào một giả định:

có một cái Ta cố định đang tái sinh và cuối cùng bị tiêu diệt.

Trong khi giáo lý vô ngã đặt lại chính giả định đó.

2. Phật giáo không nói “có một cái Ta cần tiêu diệt”

Nếu có một linh hồn thường hằng:

A

đi từ đời này sang đời khác:

A → A → A → A

rồi cuối cùng:

A → bị tiêu diệt,

thì giải thoát quả thật rất giống:

tự tiêu diệt.

Nhưng đó không phải mô hình Duyên khởi.

Phật giáo mô tả:

điều kiện

↓

sinh khởi

↓

tiếp tục

↓

biến đổi

↓

tạo điều kiện tiếp theo.

Không cần một thực thể bất biến nằm phía sau toàn bộ tiến trình.

3. Ba loại ái giúp giải quyết câu hỏi

Trong Tứ Thánh Đế, ái (taṇhā) thường được phân thành ba dạng:

Dục ái – kāma-taṇhā

“Tôi muốn những cảm giác dễ chịu.”

Hữu ái – bhava-taṇhā

“Tôi muốn trở thành.”

“Tôi muốn tiếp tục hiện hữu theo cách này.”

Vô hữu ái – vibhava-taṇhā

Có thể liên hệ đến:

tham ái hướng đến không hiện hữu, tiêu diệt hay thoát khỏi một trạng thái hiện hữu, tùy cách phân tích.

Điểm quan trọng là:

Phật giáo đặt cả hữu ái lẫn vô hữu ái trong phạm vi của ái cần được đoạn.

Vì vậy cứu cánh không thể đơn giản là:

chuyển từ muốn tồn tại sang muốn bị tiêu diệt.

4. Hai mong muốn tưởng đối lập nhưng có cùng trung tâm

Hãy so sánh:

Hữu ái

“TÔI muốn tồn tại mãi.”

Vô hữu ái

“TÔI muốn biến mất hoàn toàn.”

Hai câu trái ngược về nội dung.

Nhưng cấu trúc rất giống:

TÔI MUỐN...

Một bên cố bảo vệ cái Tôi.

Một bên muốn tiêu diệt cái Tôi.

Nhưng cả hai vẫn có thể xuất phát từ:

sự chấp vào Tôi.

Giải thoát không phải chọn phe thứ hai.

Nó đặt lại chính cấu trúc:

“Cái gì đang được gọi là Tôi?”

5. Đây là Trung đạo giữa thường kiến và đoạn kiến

Hai cực đoan lớn:

Thường kiến

Có một tự ngã thật.

↓

Nó tồn tại vĩnh viễn.

Đoạn kiến

Có một tự ngã thật.

↓

Khi chết nó bị tiêu diệt hoàn toàn.

Hai quan điểm khác nhau về:

số phận của cái Ta.

Nhưng lại cùng chia sẻ giả định:

có một cái Ta thật.

Phật giáo không chỉ chọn:

“đoạn kiến đúng hơn.”

Thay vào đó, Duyên khởi hỏi:

Có thật một thực thể độc lập như thế không?

6. Vô ngã thay đổi hoàn toàn vấn đề

Phân tích năm uẩn:

Sắc

Thọ

Tưởng

Hành

Thức

cho thấy chúng:

• sinh do duyên;

• thay đổi;

• không hoàn toàn theo ý muốn;

• không thích hợp để xem như một tự ngã thường hằng.

Do đó giải thoát không phải:

tìm cái Ta rồi tiêu diệt nó.

Mà là:

chấm dứt vô minh và chấp thủ khiến tiến trình duyên sinh bị nắm giữ như “Ta” và “của Ta”.

7. Một ví dụ rất đơn giản

Một người đang đau khổ nghĩ:

“Tôi chỉ muốn biến mất.”

Đây là một trạng thái tâm hoàn toàn khác với trí tuệ giải thoát.

Trong đó có thể có:

• chán ghét;

• sân;

• tuyệt vọng;

• mong thoát khỏi cảm thọ khó chịu;

• ý niệm mạnh về “tôi”.

Cấu trúc có thể là:

Khổ thọ

↓

Tôi ghét nó

↓

Tôi không muốn chịu nó

↓

Tôi muốn không còn nữa.

Đây vẫn là:

phản ứng đối với thọ.

Không phải sự chấm dứt vô minh.

8. Giải thoát vận hành ngược lại

Trong tu tập:

Khổ thọ

↓

biết đây là khổ thọ

↓

không lập tức biến thành:

“Tôi phải tiêu diệt nó.”

↓

thấy:

nó sinh do điều kiện

↓

nó biến đổi

↓

nó không phải một tự ngã thường hằng

↓

không tham

↓

không sân

↓

không thủ.

Đây là:

buông chấp.

Rất khác với:

ghét sự sống và muốn biến mất.

9. Ly tham khác chán ghét

Đây là một phân biệt đặc biệt quan trọng.

Chán ghét

“Tôi ghét cái này.”

“Tôi muốn tiêu diệt nó.”

Tâm vẫn bị đối tượng kiểm soát.

Ly tham

không còn bị hấp dẫn và nắm giữ bởi nó.

Không nhất thiết phải:

ghét;

chạy trốn;

phá hủy.

Ví dụ:

Một người nghiện một thứ gì đó.

Khi còn nghiện:

“Tôi phải có nó.”

Khi cố chống lại bằng sân:

“Tôi ghét nó! Tôi phải tiêu diệt nó!”

Cả hai đều cho thấy đối tượng vẫn chiếm một vị trí rất lớn trong tâm.

Khi thực sự buông:

không còn cần nó và cũng không cần ghét nó.

Đó là hình ảnh gần hơn với ly tham.

10. Niết-bàn là “diệt ái”, không phải “diệt người”

Đây có thể là câu then chốt của toàn bài:

DIỆT ÁI ≠ DIỆT CON NGƯỜI

Tứ Thánh Đế nói:

Khổ

↓

có nguyên nhân:

Tập

↓

đặc biệt là:

Ái

↓

Ái có thể:

đoạn tận

↓

đó là:

Diệt

↓

có con đường:

Đạo.

Đối tượng cần đoạn không phải:

con người đang đau khổ.

Mà là:

nguyên nhân khiến Khổ tiếp tục.

11. Một bác sĩ không chữa bệnh bằng cách giết bệnh nhân

Có thể dùng một ẩn dụ đơn giản.

Một bệnh nhân bị bệnh.

Mục tiêu của bác sĩ là:

chấm dứt bệnh.

Không phải:

chấm dứt bệnh nhân.

Tương tự:

Phật giáo nhận diện:

Khổ.

Tìm:

nguyên nhân của Khổ.

Rồi:

đoạn nguyên nhân.

Do đó:

Diệt Khổ

không có nghĩa:

diệt người đang khổ.

Ẩn dụ này không hoàn hảo, nhưng giúp thấy sự khác biệt căn bản.

12. “Tôi muốn Niết-bàn” có phải cũng là tham ái?

Đây là một câu hỏi tinh tế.

Không phải mọi mong muốn đều là taṇhā.

Phật giáo còn có thuật ngữ:

chanda

có thể chỉ sự mong muốn, ý muốn hoặc chí nguyện; trong những ngữ cảnh thích hợp, nó có thể là thiện.

Ví dụ:

muốn giữ giới;

muốn học Pháp;

muốn thiền;

muốn đoạn tham;

muốn phát triển trí tuệ.

Không nhất thiết đều là tham ái.

Nếu mọi mong muốn đều phải bị tiêu diệt ngay từ đầu thì:

không ai có động lực để tu tập.

13. Chiếc bè: dùng mong muốn thiện để vượt qua tham ái

Có thể hình dung:

chí nguyện giải thoát

↓

thúc đẩy:

Giới

↓

Định

↓

Tuệ

↓

đoạn:

tham ái

↓

khi việc cần làm đã hoàn tất:

ngay cả sự nắm giữ vào “tôi đang tiến tới một thành tựu” cũng không còn cần thiết.

Giống như chiếc bè:

cần để qua sông,

nhưng không cần đội chiếc bè trên đầu sau khi đã qua.

14. Muốn thoát Khổ có phải ghét cuộc đời?

Không nhất thiết.

Một người có thể thấy:

mọi pháp hữu vi đều vô thường;

chấp thủ tạo Khổ;

không có gì đáng để nắm giữ như một tự ngã;

mà không cần:

ghét thế giới.

Đây là khác biệt giữa:

yếm ly có trí tuệ

và

chán đời do sân hoặc tuyệt vọng.

Yếm ly trong tiến trình tu không nhất thiết là:

“Cuộc đời thật kinh tởm.”

Mà gần hơn với:

“Cái này không đáng để tiếp tục chấp thủ.”

15. Ví dụ: buông một vật nóng

Bạn đang nắm một cục than nóng.

Cách thứ nhất

“Tôi yêu cục than này.”

↓

tiếp tục giữ.

↓

đau.

Cách thứ hai

“Tôi căm thù cục than này!”

↓

vẫn nắm nó để đánh nhau với nó.

↓

vẫn đau.

Cách thứ ba

Thấy:

nắm giữ → đau.

↓

buông tay.

Đây là hình ảnh gần hơn với giải thoát.

Không cần:

yêu cục than.

Cũng không cần:

căm thù cục than.

Chỉ cần:

không tiếp tục nắm.

16. Đây chính là ý nghĩa của “thủ”

Pāli:

upādāna

thường dịch là:

thủ, chấp thủ.

Trong Duyên khởi:

Thọ

↓

Ái

↓

Thủ

↓

Hữu

↓

Sinh

↓

Khổ.

Giải thoát không phải:

tiêu diệt mọi cảm thọ.

Mà là:

không còn ái và thủ trên cảm thọ.

Do đó A-la-hán còn sống vẫn:

• ăn;

• đi;

• nói;

• cảm nhận;

• có đau thân;

nhưng không còn:

nắm giữ tiến trình ấy như một cái Ta phải được bảo vệ hoặc tiêu diệt.

17. Nếu A-la-hán không muốn biến mất, tại sao không tái sinh?

Bởi:

không tái sinh không phải kết quả của một ước muốn “tôi muốn biến mất”.

Nó là hệ quả của việc:

những nguyên nhân của tái sinh đã chấm dứt.

Đây là khác biệt rất lớn.

Không phải:

A-la-hán

↓

“Ước gì tôi không tồn tại nữa.”

↓

vũ trụ đáp ứng mong muốn

↓

không tái sinh.

Mà là:

Vô minh đoạn

↓

Ái đoạn

↓

Thủ đoạn

↓

không còn hữu dẫn đến tái sinh

↓

không còn sinh mới.

Đây là quan hệ nhân duyên, không phải một mong ước tự hủy.

18. Ví dụ ngọn lửa

Ngọn lửa cháy khi:

có nhiên liệu và điều kiện.

Khi nhiên liệu hết:

lửa tắt.

Không cần giả định:

“Ngọn lửa trở nên trầm cảm và muốn tự tiêu diệt.”

Nó tắt vì:

điều kiện duy trì quá trình cháy không còn.

Tương tự:

Vô minh

Ái

Thủ

là những điều kiện của tiến trình sinh tử.

Khi chúng chấm dứt:

tiến trình không tiếp tục.

19. “Không muốn tồn tại” vẫn có thể là một dạng ái

Điều này rất nghịch lý nhưng quan trọng.

Ta thường nghĩ:

ái = muốn có.

Nhưng Phật giáo cho thấy tâm còn có thể bị trói bởi:

muốn không có.

Ví dụ:

“Tôi không được phép cảm thấy đau.”

“Cảm giác này phải biến mất.”

“Con người này phải biến khỏi đời tôi.”

“Tôi phải không còn tồn tại.”

Tất cả đều có thể mang cấu trúc:

Thọ khó chịu

↓

sân

↓

chống cự

↓

muốn đoạn diệt đối tượng hoặc trạng thái.

Do đó:

không muốn tồn tại chưa chắc là buông bỏ cái Tôi.

Đôi khi nó chính là một phản ứng rất mạnh xoay quanh cái Tôi.

20. A-la-hán không đứng giữa hai lựa chọn “sống mãi” và “biến mất”

Đây là điểm sâu nhất.

Ta đặt ra hai lựa chọn:

A

Tôi tồn tại mãi.

B

Tôi biến mất hoàn toàn.

Rồi hỏi:

“Phật giáo chọn A hay B?”

Nhưng Phật giáo đặt lại tiền đề:

“Cái Tôi thường hằng trong cả A và B được tìm thấy ở đâu?”

Nếu tiền đề không đứng vững thì sự đối lập:

tồn tại mãi / bị tiêu diệt

cũng cần được xem xét lại.

21. Duyên khởi đưa ra mô hình thứ ba

Không cần:

một thực thể vĩnh viễn.

Cũng không cần:

một thực thể bị tiêu diệt.

Có:

DUYÊN KHỞI

Cái này có

↓

cái kia có.

Cái này sinh

↓

cái kia sinh.

Và:

Cái này không

↓

cái kia không.

Cái này diệt

↓

cái kia diệt.

Do đó trọng tâm chuyển từ:

“Tôi sẽ ra sao?”

sang:

“Điều kiện nào khiến Khổ tiếp tục?”

22. Phật giáo sơ kỳ

Trong các kinh sớm, ái được đặt ở trung tâm Tập đế.

Việc phân biệt:

dục ái

hữu ái

vô hữu ái

đặc biệt quan trọng đối với câu hỏi này.

Nó cho thấy:

khát vọng hiện hữu và khát vọng đoạn diệt đều không phải cứu cánh.

Giải thoát là:

ly tham và đoạn ái, không phải đổi từ một loại ái sang loại đối nghịch.

23. Theravāda

Theravāda giải thích giải thoát qua:

đoạn lậu hoặc

đoạn mười kiết sử

đoạn vô minh

đoạn ái và thủ.

A-la-hán:

không còn tạo nghiệp dẫn đến một hữu mới.

Khi thân cuối cùng chấm dứt:

không còn tái sinh.

Nhưng điều này không được giải thích bằng:

một ước muốn tự tiêu diệt đã được thực hiện.

Nó là:

hệ quả của việc nguyên nhân sinh tử đã đoạn tận.

24. Đại thừa

Đại thừa tiếp tục phê phán cả:

chấp hữu

và

chấp vô.

Đặc biệt trong Trung quán, tính Không không có nghĩa:

mọi thứ không tồn tại.

Mà là:

các pháp không có tự tính độc lập.

Vì vậy trí tuệ tính Không không dẫn đến:

“Tôi nhận ra mọi thứ là hư vô nên muốn biến mất.”

Ngược lại, trong Bồ-tát đạo:

trí tuệ tính Không đi cùng đại bi.

Điều này là bằng chứng rất rõ rằng:

giải thoát khỏi chấp thủ không đồng nghĩa với phủ nhận đời sống hay chúng sinh.

25. Một nghịch lý rất đẹp của Bồ-tát đạo

Nếu giải thoát đơn giản có nghĩa:

“mong biến mất càng nhanh càng tốt”

thì lý tưởng Bồ-tát sẽ rất khó hiểu.

Bồ-tát phát nguyện:

hướng đến giác ngộ vì lợi ích của chúng sinh.

Ở đây:

không chấp ngã

không dẫn đến:

không quan tâm.

Mà có thể dẫn đến:

lòng bi rộng hơn vì không còn đặt cái Tôi ở trung tâm.

Đây là một trong những điểm Đại thừa đặc biệt nhấn mạnh.

26. Kim Cương thừa

Kim Cương thừa kế thừa:

Bồ-đề tâm

và

trí tuệ tính Không.

Mục tiêu không phải:

hủy diệt bản thân.

Cũng không phải:

bảo tồn một bản ngã tinh vi dưới dạng “bản tính tâm bất tử”.

Các phương pháp Vajrayāna được đặt trong con đường nhằm:

đoạn vô minh và thành tựu Phật quả vì lợi ích chúng sinh.

Do đó cách đọc:

“Mật thừa giúp cái Ta đạt trạng thái bất tử”

cũng không phù hợp với nền tảng vô ngã của Phật giáo.

27. Đối chiếu các truyền thống

28. Ba trạng thái rất khác nhau

1. Muốn tồn tại

“Tôi phải tiếp tục.”

Có thể là:

hữu ái.

2. Muốn biến mất

“Tôi không muốn tồn tại nữa.”

Có thể là:

vô hữu ái, sân hoặc tuyệt vọng tùy trường hợp.

3. Giải thoát

Không còn nắm giữ:

“Ta phải tồn tại”

cũng không còn:

“Ta phải bị tiêu diệt.”

Đây mới là điểm quan trọng.

29. Một sơ đồ dễ nhớ

CỰC ĐOAN 1

TÔI

↓

muốn tồn tại mãi

↓

HỮU ÁI

CỰC ĐOAN 2

TÔI

↓

muốn biến mất

↓

VÔ HỮU ÁI / CHẤP ĐOẠN tùy trường hợp

CON ĐƯỜNG GIẢI THOÁT

Quan sát:

“TÔI” là gì?

↓

Năm uẩn

↓

Duyên sinh

↓

Vô thường

↓

Không thích hợp để chấp là tự ngã

↓

Ái giảm

↓

Thủ giảm

↓

Vô minh đoạn

↓

Ái đoạn

↓

Thủ đoạn

↓

không còn Hữu mới

↓

GIẢI THOÁT

Không cần:

bảo tồn một cái Ta.

Cũng không cần:

tiêu diệt một cái Ta.

30. Điều này có ý nghĩa gì cho người đang tu?

Mục tiêu không phải luyện cho mình nghĩ:

“Tôi không muốn sống.”

Cũng không phải:

“Mọi thứ vô nghĩa.”

Hay:

“Cuộc đời chẳng có giá trị.”

Những trạng thái đó không phải bằng chứng của trí tuệ.

Tuệ phải làm giảm:

tham

sân

si

chấp thủ

và tăng:

tỉnh thức

từ

bi

xả

trí tuệ.

Nếu một cách hiểu “Niết-bàn” làm con người:

căm ghét sự sống;

ghét bản thân;

muốn hủy diệt chính mình;

thì cần phân biệt trạng thái đó với giáo lý ly tham và giải thoát.

31. Câu hỏi đúng hơn

Thay vì hỏi:

“Làm thế nào để tôi không còn tồn tại?”

Phật giáo dẫn đến một câu hỏi khác:

“Điều gì đang khiến tôi chấp vào tiến trình này như ‘Tôi’ và ‘của Tôi’?”

Rồi quan sát:

Xúc

↓

Thọ

↓

Ái

↓

Thủ

↓

Hữu

↓

Khổ.

Khi thấy rõ:

không cần tiêu diệt cảm thọ.

Cần:

không biến cảm thọ thành ái và thủ.

Không cần:

tiêu diệt con người.

Cần:

đoạn vô minh và chấp thủ.

Kết luận

Giải thoát khỏi luân hồi không phải mong muốn biến mất.

Một người nghĩ:

“Tôi phải tồn tại mãi.”

đang có thể bị trói bởi:

hữu ái.

Một người nghĩ:

“Tôi phải biến mất hoàn toàn.”

cũng chưa chắc đã buông được cái Tôi.

Bởi trung tâm của cả hai vẫn có thể là:

TÔI.

Phật giáo không giải quyết vấn đề bằng cách chọn:

Tồn tại

hay

Không tồn tại.

Nó đi sâu hơn:

Cái gì đang được chấp là Ta?

Do đâu sự chấp ấy sinh?

Do đâu tái sinh tiếp tục?

Câu trả lời được đặt trong:

DUYÊN KHỞI

Vô minh

↓

Ái

↓

Thủ

↓

Hữu

↓

Sinh

↓

Khổ.

Giải thoát:

Vô minh đoạn

↓

Ái đoạn

↓

Thủ đoạn

↓

Hữu mới không sinh

↓

không còn tái sinh.

Không phải vì:

“Tôi cuối cùng đã thành công trong việc tự tiêu diệt.”

Mà vì:

những điều kiện khiến tiến trình sinh tử tiếp tục đã không còn.

Do đó có một phân biệt cực kỳ quan trọng:

CHÁN SỐNG ≠ YỂM LY

MUỐN BIẾN MẤT ≠ VÔ NGÃ

TỰ TIÊU DIỆT ≠ NIẾT-BÀN

DIỆT ÁI ≠ DIỆT CON NGƯỜI

Và có lẽ cách cô đọng nhất là:

Giải thoát không phải thỏa mãn mong muốn “Tôi phải tồn tại”, cũng không phải thỏa mãn mong muốn “Tôi phải biến mất”.

Giải thoát là khi chính vô minh, tham ái và chấp thủ làm phát sinh cả hai kiểu nắm giữ ấy đã chấm dứt.