Vì sao Thái tử Siddhattha rời đời sống cung điện?

Câu chuyện quen thuộc kể rằng Thái tử Siddhattha Gotama (Siddhārtha Gautama) sống trong cung điện, được vua cha che chở khỏi mọi đau khổ. Một ngày, khi ra ngoài thành, ngài lần lượt nhìn thấy:

một người già → một người bệnh → một người chết → một vị sa-môn.

Những cảnh tượng ấy khiến Thái tử nhận ra bản chất khổ đau của đời sống và quyết định rời cung điện đi tìm con đường giải thoát.

Câu chuyện này đã trở thành một trong những hình ảnh nổi tiếng nhất của cuộc đời Đức Phật.

Nhưng nếu muốn trình bày lịch sử Phật giáo một cách cẩn trọng, chúng ta cần phân biệt:

Thông điệp của câu chuyện là rất cổ và phù hợp sâu sắc với giáo pháp, nhưng tiểu sử Siddhattha trong kinh điển sớm phức tạp hơn câu chuyện “bốn cảnh” thường được kể ngày nay.

Lý do căn bản khiến Gotama xuất gia, theo các nguồn kinh sớm, là sự nhận thức rằng chính mình cũng chịu sinh, già, bệnh và chết, nên việc tiếp tục tìm kiếm hạnh phúc trong những thứ cũng chịu sinh, già, bệnh và chết không thể đem lại sự an ổn tối hậu.

1. Siddhattha là ai?

Theo truyền thống Phật giáo, Đức Phật lịch sử trước khi giác ngộ được gọi bằng tên Siddhattha Gotama trong tiếng Pāli, hay Siddhārtha Gautama trong Sanskrit.

Ngài thuộc dòng họ Sakya (Thích-ca) ở miền bắc tiểu lục địa Ấn Độ cổ đại.

Trong truyền thống về sau, Siddhattha thường được gọi là “Thái tử” và vua cha Suddhodana được mô tả như một vị vua.

Tuy nhiên, khi nói theo góc độ lịch sử, cần thận trọng với hình ảnh một vương quốc và cung điện theo nghĩa của những đế chế lớn.

Sakya dường như là một cộng đồng chính trị nhỏ thuộc bối cảnh các gaṇa-saṅgha, với tầng lớp quý tộc cai trị.

Vì vậy, gọi Siddhattha là “Thái tử” là cách gọi hoàn toàn quen thuộc trong truyền thống Phật giáo, nhưng không nên từ đó tưởng tượng chắc chắn rằng ngài sống giống một hoàng tử trong những đế quốc lớn thời cổ.

2. Ngài có thực sự sống trong xa hoa không?

Các kinh Pāli sớm có những đoạn mô tả đời sống trước khi xuất gia của Đức Phật là rất sung túc.

Trong Sukhumāla Sutta (AN 3.38), Đức Phật hồi tưởng rằng mình từng được nuôi dưỡng rất tinh tế, có các điều kiện sống xa hoa và những cung điện thích hợp với các mùa.

Nhưng điều đáng chú ý không phải bản thân sự giàu sang.

Đức Phật kể rằng khi suy xét:

Ta cũng phải già.

Ta cũng phải bệnh.

Ta cũng phải chết.

Ngài nhận thấy thái độ ghê sợ hoặc kiêu hãnh trước tuổi già, bệnh tật và cái chết của người khác là không hợp lý khi chính mình cũng không thoát khỏi những điều đó.

Đây là một trong những chìa khóa quan trọng để hiểu sự xuất gia.

3. Vấn đề không phải là Siddhattha chưa từng biết có người già và người chết

Một cách kể quá đơn giản đôi khi khiến chúng ta tưởng rằng Siddhattha trưởng thành mà hoàn toàn không biết con người có thể già, bệnh và chết.

Sau đó chỉ vì nhìn thấy một người già lần đầu, ngài bị sốc và bỏ nhà ra đi.

Nếu đọc các nguồn kinh sớm một cách thận trọng, trọng tâm sâu hơn nhiều.

Vấn đề không chỉ là:

“Có người già trên thế giới.”

Mà là sự nhận thức trực tiếp:

“Chính ta cũng phải già.”

Không chỉ:

“Có người chết.”

Mà là:

“Chính ta cũng phải chết.”

Biết một sự thật bằng khái niệm và nhìn thấy ý nghĩa của nó đối với chính đời mình là hai chuyện khác nhau.

4. Cuộc tìm kiếm cao quý

Một trong những nguồn quan trọng nhất về động cơ xuất gia là Ariyapariyesanā Sutta – Kinh Thánh Cầu (MN 26).

Trong đó Đức Phật phân biệt hai loại tìm kiếm.

Sự tìm kiếm không cao quý

Một người bản thân:

• chịu sinh;

• chịu già;

• chịu bệnh;

• chịu chết;

• chịu sầu khổ;

nhưng lại tiếp tục tìm hạnh phúc tối hậu trong những thứ cũng chịu sinh, già, bệnh, chết và biến hoại.

Tài sản, quan hệ, địa vị và những đối tượng chúng ta bám víu đều không thoát khỏi vô thường.

Sự tìm kiếm cao quý

Nhận ra tình trạng đó, người ấy tìm:

cái không sinh, không già, không bệnh, không chết – sự an ổn tối thượng khỏi các trói buộc.

Trong ngôn ngữ Phật giáo, đó là sự tìm kiếm Nibbāna/Nirvāṇa – Niết-bàn.

Đây có lẽ là một trong những cách trực tiếp nhất để trả lời câu hỏi:

Vì sao Gotama xuất gia?

Bởi ngài nhận thấy rằng tìm sự an ổn tuyệt đối trong những thứ vốn không thể tồn tại mãi là một cuộc tìm kiếm không thể giải quyết tận gốc vấn đề.

5. Sinh – già – bệnh – chết

Bốn vấn đề này trở thành những chủ đề nền tảng của Phật giáo:

sinh (jāti)
↓
già (jarā)
↓
bệnh (vyādhi)
↓
chết (maraṇa)

Nhưng Đức Phật không chỉ muốn tìm cách:

• trẻ lâu;

• chữa hết bệnh;

• sống thật lâu;

• hoặc được tái sinh vào một thiên giới.

Ngay cả một đời sống cực kỳ dài cuối cùng vẫn chịu vô thường.

Câu hỏi sâu hơn là:

Có thể chấm dứt nguyên nhân khiến sinh tử tiếp tục hay không?

Đây là sự chuyển đổi từ vấn đề đời sống thông thường sang vấn đề giải thoát.

6. Bốn cảnh: già – bệnh – chết – sa-môn

Câu chuyện nổi tiếng kể rằng Siddhattha ra khỏi cung điện và lần lượt nhìn thấy:

1. một người già

2. một người bệnh

3. một xác chết

4. một vị sa-môn

Ba cảnh đầu cho thấy vấn đề.

Cảnh thứ tư gợi ra khả năng tìm một con đường vượt qua vấn đề ấy.

Cấu trúc của câu chuyện rất đẹp:

già → không thể giữ mãi tuổi trẻ

bệnh → thân thể không hoàn toàn nằm dưới quyền kiểm soát

chết → đời sống không thể giữ mãi

sa-môn → có thể tìm một con đường khác

Đây là lý do “bốn cảnh” có sức sống rất lớn trong nghệ thuật và văn học Phật giáo.

7. Nhưng bốn cảnh có chắc chắn xảy ra đúng như vậy không?

Ở đây cần phân biệt truyền thống tôn giáo và lịch sử văn bản.

Một chi tiết rất đáng chú ý là trong Mahāpadāna Sutta (DN 14), mô-típ các cảnh già, bệnh, chết và người xuất gia được kể trong tiểu sử của Đức Phật Vipassī, một vị Phật quá khứ.

Trong quá trình phát triển văn học tiểu sử Phật giáo, mô-típ này trở thành một phần nổi bật của tiểu sử Đức Phật Gotama.

Các tiểu sử và văn bản về sau phát triển câu chuyện rất chi tiết:

• vua cha muốn giữ con trong cung;

• những cảnh đau khổ bị che giấu;

• chư thiên khiến bốn cảnh xuất hiện;

• Thái tử lần lượt hỏi người đánh xe;

• cuối cùng quyết định xuất gia.

Do đó, nếu viết theo tiêu chuẩn lịch sử cẩn trọng, tốt hơn nên nói:

Theo truyền thống tiểu sử Phật giáo, Siddhattha gặp bốn cảnh già, bệnh, chết và sa-môn.

Thay vì khẳng định:

Chúng ta biết chắc về mặt lịch sử rằng bốn chuyến đi đã xảy ra chính xác như câu chuyện hậu kỳ mô tả.

8. Vậy kinh điển sớm nói gì về lúc ngài rời nhà?

Một nguồn rất quan trọng khác là Mahāsaccaka Sutta (MN 36).

Đức Phật hồi tưởng rằng khi còn trẻ, tóc vẫn đen, đang ở thời kỳ đầu của đời người, ngài đã cạo tóc, khoác y và xuất gia.

Đáng chú ý, đoạn kinh mô tả:

cha mẹ không muốn và khóc với khuôn mặt đẫm nước mắt.

Điều này cho chúng ta một hình ảnh khác với phiên bản điện ảnh thường thấy về một cuộc trốn đi mà cả cung điện đang ngủ.

Các lớp văn học Phật giáo khác nhau đã kể sự kiện xuất gia bằng những chi tiết khác nhau.

Nhưng điểm chung vẫn rất rõ:

Gotama từ bỏ đời sống gia đình để trở thành một người tìm đạo.

9. Ngài có bỏ vợ con vì ích kỷ không?

Đây là câu hỏi hiện đại nhưng hoàn toàn chính đáng.

Theo truyền thống, Siddhattha có vợ là Yasodharā và con trai Rāhula.

Nhìn bằng chuẩn mực gia đình hiện đại, việc một người cha rời gia đình để đi tìm con đường tâm linh có thể đặt ra những câu hỏi đạo đức thực sự.

Không cần né tránh vấn đề này bằng cách nói:

“Vì ngài là Phật nên mọi hành động trước khi giác ngộ chắc chắn đều hoàn hảo.”

Trước khi giác ngộ, Siddhattha chưa phải một vị Phật giác ngộ.

Mặt khác, cũng cần đặt sự kiện trong bối cảnh Ấn Độ cổ đại, nơi truyền thống śramaṇa – sa-môn, tức từ bỏ đời sống gia đình để tìm giải thoát, đã là một hiện tượng tôn giáo có thật.

Theo cách hiểu của truyền thống Phật giáo, Siddhattha không ra đi vì chán vợ con hoặc muốn tìm cuộc sống dễ chịu hơn.

Ngài từ bỏ chính địa vị, tài sản và sự an toàn của mình để giải quyết vấn đề mà ngài cho là phổ quát:

Tất cả những người mình yêu thương, kể cả chính mình, đều không thoát khỏi già, bệnh và chết.

10. Ngài có xuất gia vì bi quan không?

Nếu chỉ đọc phần:

già – bệnh – chết

thì câu chuyện có thể nghe rất bi quan.

Nhưng còn một cảnh thứ tư:

người sa-môn.

Nó tượng trưng cho khả năng tìm ra một con đường.

Nếu Gotama chỉ kết luận:

“Tất cả đều phải chết, vậy chẳng có ý nghĩa gì.”

đó gần với thái độ tuyệt vọng hoặc đoạn diệt.

Nhưng ngài lại hỏi:

Có con đường nào vượt khỏi sự lệ thuộc vào sinh và tử không?

Vì vậy cuộc xuất gia không bắt đầu bằng sự tuyệt vọng mà bằng một cuộc tìm kiếm.

11. Ngài tìm gì sau khi xuất gia?

Gotama không giác ngộ ngay sau khi rời đời sống gia đình.

Theo các kinh sớm, ngài tìm đến những vị thầy nổi tiếng.

Āḷāra Kālāma

Gotama đạt được trạng thái thiền rất cao tương ứng với Vô sở hữu xứ.

Nhưng ngài nhận ra:

trạng thái ấy vẫn chưa phải giải thoát cuối cùng.

Uddaka Rāmaputta

Ngài tiếp tục đạt đến một trạng thái còn vi tế hơn liên hệ với Phi tưởng phi phi tưởng xứ.

Nhưng một lần nữa:

nó vẫn chưa chấm dứt vấn đề sinh tử.

Điều này đặc biệt quan trọng.

Siddhattha không chỉ rời cung điện để tìm một trải nghiệm tâm linh đặc biệt.

Ngay cả những trạng thái thiền cực cao cũng bị ngài xem là chưa đủ nếu chúng vẫn hữu vi và không đưa đến giải thoát hoàn toàn.

12. Sau đó ngài thử khổ hạnh

Gotama tiếp tục thực hành những hình thức khổ hạnh cực đoan.

Ngài ép thân đến mức gần như kiệt quệ.

Nhưng rồi ngài nhận ra:

Hành hạ thân thể cũng không phải con đường giải thoát.

Điều này dẫn đến một khám phá quan trọng:

hưởng dục cực đoan ← Trung đạo → khổ hạnh cực đoan

Sau đó ngài từ bỏ khổ hạnh cực đoan, phục hồi sức khỏe và tiếp tục thiền định.

Cuối cùng, theo truyền thống Phật giáo, ngài giác ngộ và trở thành Buddha – Đức Phật.

13. Như vậy “rời cung điện” thực sự tượng trưng cho điều gì?

Không chỉ là thay đổi địa điểm:

cung điện → rừng.

Sự thay đổi sâu hơn là:

từ tìm kiếm hạnh phúc trong những thứ vô thường

↓

sang tìm hiểu nguyên nhân của khổ

↓

và khả năng chấm dứt nó.

Đây chính là cấu trúc sau này trở thành trung tâm của giáo pháp:

Khổ

Nguyên nhân của khổ

Sự chấm dứt khổ

Con đường dẫn đến sự chấm dứt khổ.

14. Đối chiếu Phật giáo sơ kỳ / Nikāya – Āgama

Trong các nguồn kinh sớm, trọng tâm đặc biệt rõ là:

Gotama nhận ra chính mình chịu sinh, già, bệnh, chết và tìm kiếm sự giải thoát khỏi chúng.

Các bài kinh như MN 26, MN 36 và AN 3.38 cung cấp những mảnh tự thuật đặc biệt quan trọng.

Nhưng chúng chưa tạo thành một cuốn “tiểu sử Đức Phật” hoàn chỉnh theo nghĩa hiện đại.

Các chi tiết về:

• tuổi thơ;

• cung điện;

• hôn nhân;

• bốn chuyến đi;

• đêm vượt thành;

• Xa-nặc;

• ngựa Kaṇṭhaka;

được kết hợp và phát triển qua nhiều lớp văn học Phật giáo.

Do đó phải phân biệt:

cốt lõi giáo lý rất sớm

với

hình thức tiểu sử hoàn chỉnh được phát triển về sau.

15. Theravāda

Truyền thống Theravāda bảo tồn và phát triển câu chuyện Đại xuất gia (Mahābhinekkhamana) rất mạnh.

Siddhattha được mô tả sống trong điều kiện xa hoa nhưng nhận ra rằng những lạc thú ấy không thể bảo vệ mình khỏi:

già – bệnh – chết.

Xuất gia (nekkhamma) vì vậy trở thành biểu tượng của ly dục và từ bỏ chấp thủ.

Tuy nhiên, “xuất gia” trong nghĩa tu tập không nhất thiết có nghĩa rằng mọi Phật tử phải bỏ gia đình.

Theravāda có cả:

Tăng đoàn xuất gia

và

cộng đồng cư sĩ.

Người cư sĩ vẫn có thể thực hành bố thí, giữ giới, thiền định và phát triển trí tuệ.

16. Đại thừa

Đại thừa tiếp nhận toàn bộ câu chuyện căn bản về sự xuất gia của Siddhārtha nhưng thường đặt nó trong một khung lớn hơn của con đường Bồ-tát.

Trong nhiều kinh điển và tiểu sử Đại thừa, Đức Phật không chỉ là một người tình cờ nhận ra đau khổ rồi bắt đầu tìm đường.

Cuộc đời cuối cùng của Siddhārtha được đặt trong một hành trình Bồ-tát lâu dài qua vô số đời.

Vì vậy:

đản sinh → xuất gia → khổ hạnh → giác ngộ → chuyển pháp luân → Niết-bàn

có thể được nhìn như những hành trạng (Buddhacarita) mang ý nghĩa giáo hóa.

Đây là một tầng diễn giải khác với việc chỉ phục dựng cuộc đời lịch sử của Gotama.

17. Kim Cương thừa

Kim Cương thừa kế thừa cách nhìn Đại thừa về cuộc đời Đức Phật.

Các sự kiện trong đời Phật có thể đồng thời được hiểu ở nhiều tầng:

• lịch sử;

• giáo lý;

• biểu tượng;

• phương tiện thiện xảo.

Sự từ bỏ cung điện vì vậy không chỉ kể chuyện một con người bỏ tài sản.

Nó tượng trưng cho việc nhận ra:

Không một cấu trúc nào của saṃsāra có thể đem lại sự an ổn tối hậu nếu vô minh và chấp thủ vẫn còn.

18. Các truyền thống có bất đồng về lý do Siddhattha xuất gia không?

Ở điểm cốt lõi, không có bất đồng lớn.

Các truyền thống đều đặt sự xuất gia trong quan hệ với:

vô thường

khổ

sinh – già – bệnh – chết

sự từ bỏ

và

cuộc tìm kiếm giải thoát.

Khác biệt chủ yếu nằm ở cách kể tiểu sử và cách giải thích địa vị của Đức Phật trước khi giác ngộ.

19. Ý nghĩa của câu chuyện đối với người không xuất gia

Nếu kết luận:

“Đức Phật bỏ cung điện, vậy muốn tu Phật tất cả đều phải bỏ gia đình.”

thì chúng ta đã đi quá xa.

Ngay trong cộng đồng Phật giáo thời Đức Phật đã có rất nhiều đệ tử cư sĩ.

Điều mà câu chuyện đặt ra cho mọi người không nhất thiết là:

“Bạn có bỏ nhà được không?”

Mà là:

“Bạn đang đặt sự an ổn của mình vào thứ gì?”

Tiền bạc?

Tuổi trẻ?

Sức khỏe?

Địa vị?

Người mình yêu?

Tất cả những thứ ấy có thể có giá trị rất lớn trong đời sống.

Phật giáo không cần phủ nhận giá trị của chúng.

Nhưng vấn đề Siddhattha nhìn thấy là:

Không thứ nào trong số đó có thể được giữ mãi.

20. “Bốn cảnh” thực sự đang xảy ra quanh chúng ta

Ngày nay chúng ta không cần một vị thần mở cổng cung điện để nhìn thấy:

tuổi già

bệnh tật

cái chết.

Chúng xuất hiện mỗi ngày.

Nhưng con người có khả năng sống như thể chúng chỉ xảy ra với người khác.

Đây chính là điểm khiến câu chuyện Siddhattha vẫn có sức mạnh.

Điều làm thay đổi cuộc đời ngài không chỉ là biết:

“Có người chết.”

Mà là nhận ra:

“Ta cũng sẽ chết.”

Và rồi đặt câu hỏi:

“Vậy ta nên sống và tìm kiếm điều gì?”

Kết luận

Theo những nguồn Phật giáo sớm, lý do căn bản khiến Siddhattha Gotama rời đời sống gia đình là nhận thức rằng:

Chính mình cũng chịu sinh, già, bệnh và chết, trong khi những thứ mình đang tìm kiếm và bám giữ cũng đều chịu sinh, già, bệnh, chết và biến hoại.

Ngài gọi việc tiếp tục tìm sự an ổn tuyệt đối trong những thứ ấy là một dạng tìm kiếm không cao quý.

Ngược lại, ngài bắt đầu cuộc tìm kiếm cao quý:

tìm sự giải thoát khỏi sinh, già, bệnh, chết và khổ.

Câu chuyện bốn cảnh – người già, người bệnh, người chết và vị sa-môn diễn đạt điều này bằng một hình thức tiểu sử đầy sức mạnh, nhưng khi nghiên cứu lịch sử văn bản cần phân biệt nó với những lời tự thuật và lớp kinh điển sớm.

Do đó, ý nghĩa của cuộc xuất gia không đơn giản là:

“Một hoàng tử nhìn thấy người chết nên sợ hãi và bỏ cung điện.”

Sâu hơn là:

Một con người nhận ra rằng ngay cả đời sống thuận lợi nhất cũng không thể giải quyết vấn đề vô thường, rồi quyết định dành cuộc đời để tìm xem có con đường nào chấm dứt tận gốc khổ đau hay không.

Và sau nhiều năm tìm kiếm, ngài không kết luận rằng giải pháp là hưởng thụ, cũng không phải hành hạ bản thân, cũng không chỉ là đạt những tầng thiền cực cao.

Con đường được trình bày sau giác ngộ là Trung đạo.

Vì vậy, câu hỏi mà cuộc Đại xuất gia để lại không nhất thiết là:

“Ta có nên bỏ gia đình như Siddhattha không?”

mà sâu hơn:

“Nếu tuổi trẻ, sức khỏe, tài sản, những người ta yêu và chính mạng sống đều vô thường, ta sẽ sử dụng quãng đời đang có như thế nào?”