Phật giáo sơ khai

Phật giáo sơ khai là thuật ngữ dùng để chỉ những hình thức sớm nhất của truyền thống Phật giáo, đặc biệt là giáo pháp, thực hành và đời sống Tăng đoàn được hình thành từ thời Đức Phật Gautama (Gotama) và được truyền thừa trong những thế hệ đầu tiên sau khi Ngài qua đời.

Trong nghiên cứu Phật học hiện đại, “Phật giáo sơ khai” không nhất thiết đồng nghĩa với Theravāda (Phật giáo Thượng tọa bộ), cũng không đơn giản đồng nghĩa với toàn bộ Tam tạng Pāli hiện còn. Việc nghiên cứu Phật giáo sơ khai thường dựa trên phương pháp so sánh các lớp văn bản cổ được bảo tồn trong nhiều truyền thống khác nhau, đặc biệt là các Nikāya bằng Pāli, các Āgama bằng Hán văn, những phần kinh điển Sanskrit và các văn bản thuộc những bộ phái Phật giáo cổ.

1. Khái niệm

“Phật giáo sơ khai” có thể được hiểu theo hai nghĩa có liên hệ nhưng không hoàn toàn giống nhau.

Theo nghĩa hẹp, thuật ngữ này hướng đến việc tái dựng những giáo pháp và thực hành có khả năng thuộc về Đức Phật lịch sử và cộng đồng đệ tử đầu tiên của Ngài.

Theo nghĩa rộng hơn, nó có thể bao gồm một giai đoạn kéo dài từ thời Đức Phật cho đến trước hoặc trong giai đoạn các cộng đồng Phật giáo phân hóa thành nhiều bộ phái.

Do tài liệu Phật giáo được truyền khẩu qua nhiều thế hệ trước khi được ghi chép thành những bộ kinh hoàn chỉnh, việc xác định chính xác từng câu chữ nào xuất phát trực tiếp từ Đức Phật là một vấn đề phức tạp. Vì vậy, nghiên cứu hiện đại thường không chỉ dựa vào niềm tin truyền thống về nguồn gốc của một văn bản, mà còn tiến hành so sánh những văn bản tương ứng được các bộ phái khác nhau bảo tồn.

2. Bối cảnh lịch sử

Phật giáo xuất hiện tại tiểu lục địa Ấn Độ trong môi trường tôn giáo và triết học rất đa dạng.

Bên cạnh truyền thống Bà-la-môn, thời kỳ này còn tồn tại nhiều phong trào śramaṇa — thường dịch là các phong trào sa-môn — gồm những cộng đồng tu hành và tư tưởng khác nhau.

Các nguồn Phật giáo ghi nhận nhiều quan điểm đương thời về nghiệp, tái sinh, định mệnh, linh hồn, khổ hạnh và giải thoát.

Đức Phật xuất hiện trong môi trường tư tưởng đó nhưng hình thành một con đường tu tập riêng, đặt trọng tâm vào việc:

• nhận diện khổ;

• tìm hiểu nguyên nhân của khổ;

• chứng nghiệm sự chấm dứt khổ;

• thực hành con đường dẫn đến sự chấm dứt ấy.

Mục tiêu tối hậu không đơn thuần là xây dựng một hệ thống triết học, mà là giải thoát khỏi tham ái, vô minh và vòng sinh tử.

3. Đức Phật và sự hình thành cộng đồng Phật giáo

Theo truyền thống Phật giáo, sau khi giác ngộ, Đức Phật bắt đầu giảng dạy và hình thành một cộng đồng gồm:

• Tỳ-kheo (bhikkhu);

• Tỳ-kheo-ni (bhikkhunī);

• nam cư sĩ;

• nữ cư sĩ.

Cộng đồng xuất gia dần phát triển thành Saṅgha – Tăng đoàn.

Đời sống Tăng đoàn không chỉ xoay quanh học thuyết. Một hệ thống quy tắc và thiết chế cộng đồng dần được hình thành nhằm điều chỉnh đời sống của người xuất gia. Những truyền thống này về sau được bảo tồn trong các bộ Vinaya – Luật tạng khác nhau.

Phật giáo vì thế ngay từ thời kỳ đầu đã bao gồm ít nhất ba phương diện liên kết chặt chẽ:

Giáo pháp – thực hành – cộng đồng.

4. Nguồn tư liệu để nghiên cứu Phật giáo sơ khai

Không còn bản thảo được chứng minh là được viết ngay trong thời Đức Phật.

Giáo pháp ban đầu chủ yếu được truyền khẩu.

Các cộng đồng tu sĩ sử dụng việc tụng đọc tập thể, lặp lại, các danh sách được đánh số và nhiều cấu trúc có tính ghi nhớ để bảo tồn giáo pháp.

Những nguồn đặc biệt quan trọng đối với nghiên cứu Phật giáo sơ khai ngày nay gồm:

Kinh tạng Pāli

Bốn Nikāya chính:

• Dīgha Nikāya;

• Majjhima Nikāya;

• Saṃyutta Nikāya;

• Aṅguttara Nikāya.

Một số phần của Khuddaka Nikāya cũng chứa những tài liệu rất cổ.

Các Āgama Hán dịch

Các bộ tương ứng được bảo tồn trong Hán tạng gồm:

• Dīrgha Āgama;

• Madhyama Āgama;

• Saṃyukta Āgama;

• Ekottarika Āgama.

Điều đặc biệt quan trọng là các Āgama này không đơn thuần là bản dịch từ Tam tạng Pāli. Chúng chủ yếu bắt nguồn từ những dòng truyền thừa thuộc các bộ phái Phật giáo khác.

Luật tạng

Nhiều hệ Vinaya cổ còn được bảo tồn, chẳng hạn truyền thống:

• Theravāda;

• Dharmaguptaka;

• Mahāsāṃghika;

• Sarvāstivāda;

• Mūlasarvāstivāda.

Văn bản Sanskrit và các mảnh bản thảo cổ

Các bản Sanskrit, Buddhist Hybrid Sanskrit, Gāndhārī và những bản dịch cổ khác cung cấp thêm bằng chứng độc lập để nghiên cứu lịch sử văn bản.

Khi một giáo lý hoặc cấu trúc kinh xuất hiện với nội dung tương đối tương đồng trong những truyền bản độc lập thuộc nhiều bộ phái, đây là một dữ kiện quan trọng để các nhà nghiên cứu xem xét khả năng nó thuộc về một lớp truyền thống tương đối sớm.

5. Những giáo lý trung tâm

Không thể giản lược toàn bộ Phật giáo sơ khai thành một danh sách duy nhất. Tuy nhiên, nhiều nhóm giáo pháp xuất hiện lặp đi lặp lại trong các nguồn kinh cổ.

5.1. Tứ Thánh đế

Tứ Thánh đế gồm:

1. Khổ – dukkha

2. Nguyên nhân của khổ – samudaya

3. Sự chấm dứt khổ – nirodha

4. Con đường dẫn đến sự chấm dứt khổ – magga

Tứ Thánh đế cung cấp một cấu trúc quan trọng để hiểu mục tiêu của con đường Phật giáo.

Điểm trọng yếu không chỉ là biết rằng đời sống có khổ, mà là hiểu khổ, đoạn trừ nguyên nhân của khổ, chứng ngộ sự chấm dứt khổ và tu tập con đường dẫn đến sự chấm dứt ấy.

6. Bát Chánh đạo

Con đường đưa đến sự đoạn tận khổ thường được trình bày dưới hình thức Bát Chánh đạo:

1. Chánh kiến

2. Chánh tư duy

3. Chánh ngữ

4. Chánh nghiệp

5. Chánh mạng

6. Chánh tinh tấn

7. Chánh niệm

8. Chánh định

Về sau, tám yếu tố này thường được tổ chức trong cấu trúc Giới – Định – Tuệ.

Bát Chánh đạo cho thấy con đường Phật giáo không chỉ bao gồm thiền định. Nó bao gồm sự chuyển hóa toàn diện về nhận thức, ý hướng, đạo đức, đời sống và tâm thức.

7. Duyên khởi

Một trong những giáo lý quan trọng nhất của Phật giáo thời kỳ đầu là Duyên khởi – paṭiccasamuppāda/pratītyasamutpāda.

Nguyên tắc căn bản có thể được hiểu là:

Khi những điều kiện thích hợp hiện hữu, hiện tượng tương ứng sinh khởi; khi những điều kiện ấy chấm dứt, hiện tượng phụ thuộc vào chúng cũng chấm dứt.

Một hình thức nổi tiếng của Duyên khởi được trình bày thành mười hai chi:

Vô minh → Hành → Thức → Danh sắc → Lục nhập → Xúc → Thọ → Ái → Thủ → Hữu → Sinh → Già chết.

Duyên khởi đặc biệt quan trọng bởi nó liên kết sự hình thành của khổ với khả năng đoạn tận khổ.

Nếu khổ sinh khởi do điều kiện thì khi những điều kiện duy trì nó được đoạn trừ, khổ cũng có thể chấm dứt.

8. Vô thường

Anicca – vô thường chỉ đặc tính biến đổi và không bền vững của các hiện tượng hữu vi.

Thân thể biến đổi.

Cảm giác biến đổi.

Nhận thức biến đổi.

Các trạng thái tâm lý biến đổi.

Những gì sinh khởi do điều kiện đều không tồn tại vĩnh viễn theo một trạng thái bất biến.

Nhận thức vô thường không chỉ nhằm đạt một kết luận triết học. Trong con đường tu tập, thấy rõ vô thường góp phần làm suy yếu sự bám chấp vào những gì không thể duy trì theo ý muốn.

9. Khổ

Dukkha thường được dịch là “khổ”, nhưng phạm vi ý nghĩa rộng hơn đau đớn thể chất hay tâm lý thông thường.

Dukkha bao gồm những kinh nghiệm như:

• sinh;

• già;

• bệnh;

• chết;

• gặp điều không ưa;

• xa lìa điều yêu thích;

• mong cầu mà không đạt được.

Ở tầng sâu hơn, sự chấp thủ đối với những hiện tượng vô thường tạo nên một tình trạng không thỏa mãn căn bản.

Do đó, giáo lý về khổ phải được hiểu cùng với vô thường, chấp thủ, ái và Duyên khởi.

10. Vô ngã

Anattā – vô ngã là một trong những giáo lý đặc trưng của Phật giáo.

Trong nhiều bài kinh sớm, việc khảo sát con người được thực hiện thông qua năm uẩn:

• sắc;

• thọ;

• tưởng;

• hành;

• thức.

Các uẩn đều chịu sự biến đổi và không hoàn toàn nằm dưới quyền kiểm soát của con người.

Do đó, hành giả được hướng dẫn không đồng nhất chúng một cách tuyệt đối với:

“Đây là của tôi.”

“Đây là tôi.”

“Đây là tự ngã của tôi.”

Vô ngã vì vậy không nên được giản lược thành khẩu hiệu “con người không tồn tại”.

Trọng tâm thực hành là phá vỡ sự đồng nhất và chấp thủ vào một cái tôi hay cái của tôi đối với những tiến trình luôn biến đổi.

11. Ngũ uẩn

Năm uẩn là một phương pháp quan trọng để phân tích kinh nghiệm:

Sắc – rūpa

Khía cạnh vật chất, bao gồm thân thể và những yếu tố vật chất liên quan.

Thọ – vedanā

Cảm thọ dễ chịu, khó chịu hoặc trung tính.

Tưởng – saññā

Khả năng nhận biết, nhận diện và ghi nhận đặc điểm của đối tượng.

Hành – saṅkhāra

Một phạm trù rộng liên quan đến các hoạt động tạo tác và nhiều yếu tố tâm lý có điều kiện.

Thức – viññāṇa

Sự nhận biết phát sinh tương ứng với căn và đối tượng.

Phân tích năm uẩn giúp hành giả quan sát cái thường được gọi là “tôi” như một tập hợp những tiến trình có điều kiện thay vì một thực thể bất biến.

12. Nghiệp

Kamma/Karma – nghiệp giữ vị trí quan trọng trong Phật giáo sơ khai.

Một điểm đặc biệt quan trọng là mối liên hệ giữa nghiệp và ý định.

Hành động có chủ ý của thân, lời nói và tâm tạo ra những hậu quả tương ứng.

Do đó, đạo đức Phật giáo không chỉ đánh giá hình thức bên ngoài của hành vi mà đặc biệt chú ý đến động cơ tâm lý đứng sau hành động.

Những trạng thái như:

• tham;

• sân;

• si

gắn với nghiệp bất thiện.

Trong khi:

• vô tham;

• vô sân;

• trí tuệ

gắn với những chiều hướng thiện lành.

13. Tái sinh và luân hồi

Phật giáo sơ khai đặt giáo lý giải thoát trong bối cảnh saṃsāra – luân hồi/sinh tử.

Chúng sinh tiếp tục trải qua sinh và chết trong khi vô minh, tham ái và những điều kiện duy trì tiến trình ấy vẫn còn.

Điều đáng chú ý là Phật giáo đồng thời bác bỏ việc lấy một ātman bất biến làm nền tảng giải thích con người.

Điều này tạo nên một trong những vấn đề triết học quan trọng của Phật giáo:

Nếu không có một tự ngã thường hằng thì nghiệp và tái sinh được tiếp nối như thế nào?

Các truyền thống Phật giáo về sau phát triển nhiều hệ thống triết học để giải thích vấn đề này. Khi nghiên cứu Phật giáo sơ khai, cần phân biệt những mô hình lý giải về sau với cách trình bày trong các lớp kinh cổ.

14. Giới

Đạo đức là nền tảng của con đường tu tập.

Đối với cư sĩ, Ngũ giới trở thành một khuôn khổ đạo đức căn bản:

1. tránh sát sinh;

2. tránh lấy của không cho;

3. tránh tà hạnh trong dục;

4. tránh nói dối;

5. tránh những chất gây say và dẫn đến phóng dật.

Đời sống xuất gia được điều chỉnh bằng hệ thống giới luật chi tiết hơn.

Nhưng giới trong Phật giáo không đơn thuần là hệ thống cấm đoán.

Mục đích của giới liên hệ với:

giảm bất thiện → hạn chế hối hận và xung đột → tạo điều kiện cho tâm ổn định → phát triển định và tuệ.

15. Thiền định

Tu tập tâm giữ vị trí trung tâm trong Phật giáo sơ khai.

Hai thuật ngữ về sau thường được dùng để mô tả hai phương diện lớn là:

• Samatha – Chỉ/tĩnh lặng

• Vipassanā – Quán/minh sát

Tuy nhiên, không nên mặc định rằng trong tất cả văn bản sớm chúng luôn tồn tại như hai “kỹ thuật thiền” hoàn toàn độc lập theo cách phân loại hiện đại.

Trong kinh điển sớm, định, niệm, tỉnh giác và tuệ thường phối hợp với nhau trong tiến trình tu tập.

16. Tứ niệm xứ

Satipaṭṭhāna – Tứ niệm xứ là một hệ thống thực hành quan trọng:

1. quán thân;

2. quán thọ;

3. quán tâm;

4. quán pháp.

Hành giả quan sát kinh nghiệm đang xảy ra với sự chú ý, tỉnh giác và giảm thiểu tham ưu đối với thế gian.

Tứ niệm xứ có ảnh hưởng rất lớn đối với các truyền thống thiền Phật giáo về sau, đặc biệt trong những phong trào Vipassanā hiện đại.

17. Các tầng thiền – Jhāna

Jhāna/Dhyāna giữ vị trí nổi bật trong nhiều mô tả về con đường tu tập thời kỳ đầu.

Bốn jhāna thường được trình bày thành một tiến trình định tâm ngày càng sâu.

Trong nhiều mô tả của con đường, định không phải mục đích cuối cùng. Tâm được định tĩnh trở thành cơ sở thuận lợi cho trí tuệ và giải thoát.

Điều này cũng cho thấy không nên giản lược Phật giáo sơ khai thành một hệ thống thuần lý luận hoặc đạo đức.

Thiền định là một thành phần cấu thành của con đường giải thoát.

18. Ba độc: tham, sân và si

Ba căn bất thiện thường được tóm tắt thành:

Tham – lobha

Sự tham muốn, chiếm hữu và bám chấp.

Sân – dosa

Sự chống đối, thù ghét và ác ý.

Si – moha

Sự mê mờ, không thấy đúng bản chất của thực tại.

Con đường Phật giáo có thể được nhìn như một quá trình chuyển hóa và cuối cùng đoạn tận những căn bất thiện này.

19. Giác ngộ và Niết-bàn

Mục tiêu cuối cùng của con đường là Nibbāna/Nirvāṇa – Niết-bàn.

Niết-bàn liên hệ với sự đoạn tận:

• tham;

• sân;

• si;

• ái;

• chấp thủ;

• vô minh.

Do những nguyên nhân duy trì sinh tử được đoạn tận, người giải thoát không còn bị ràng buộc bởi tiến trình tạo tác dẫn đến sinh tử như trước.

Điều quan trọng là không nên đơn giản mô tả Niết-bàn như một “thiên đường”.

Niết-bàn cũng không đồng nghĩa với một cõi trời nơi một linh hồn bất tử cư trú.

Đây là khái niệm trung tâm về sự giải thoát khỏi những điều kiện tạo nên khổ và sinh tử.

20. A-la-hán

Trong các nguồn Phật giáo sớm, Arahant – A-la-hán là người đã hoàn thành con đường giải thoát.

A-la-hán đã đoạn tận những lậu hoặc và những nguyên nhân căn bản trói buộc chúng sinh vào sinh tử.

Đức Phật cũng là một bậc A-la-hán, nhưng các truyền thống nhấn mạnh địa vị đặc biệt của Ngài với tư cách Sammāsambuddha – Chánh Đẳng Giác, người tự mình khám phá con đường trong thời kỳ giáo pháp chưa được biết đến và truyền dạy con đường ấy cho người khác.

21. Tăng đoàn

Tăng đoàn là một thiết chế rất quan trọng đối với sự tồn tại của Phật giáo.

Các thành viên xuất gia:

• sống theo Vinaya;

• học và ghi nhớ giáo pháp;

• thực hành thiền định;

• giảng dạy;

• truyền giới;

• duy trì cộng đồng.

Quan hệ giữa Tăng đoàn và cư sĩ có tính tương hỗ.

Cư sĩ cung cấp các nhu yếu vật chất cho người xuất gia; Tăng đoàn bảo tồn và truyền dạy Dhamma.

Mô hình này góp phần giúp Phật giáo tồn tại qua nhiều thế kỷ.

22. Truyền khẩu và sự hình thành kinh điển

Trong nhiều thế hệ, giáo pháp được bảo tồn chủ yếu bằng truyền khẩu.

Đặc điểm này giải thích một phần những hiện tượng thường gặp trong kinh điển:

• công thức lặp lại;

• danh sách được đánh số;

• cấu trúc song song;

• những đoạn văn được lặp nhiều lần;

• các nhóm giáo pháp có cấu trúc dễ ghi nhớ.

Sau khi Phật giáo lan rộng, các cộng đồng khác nhau tiếp tục bảo tồn những tập hợp văn bản của mình.

Theo thời gian, sự khác biệt về văn bản và học thuyết cũng phát triển.

23. Các kỳ kết tập

Truyền thống Phật giáo kể lại nhiều kỳ kết tập kinh điển sau khi Đức Phật nhập Niết-bàn.

Kỳ kết tập thứ nhất được truyền thống đặt ngay sau khi Đức Phật qua đời, với mục đích tập hợp lại Dhamma và Vinaya.

Các truyền thống cũng ghi nhận kỳ kết tập thứ hai và những kỳ kết tập về sau.

Tuy nhiên, khi nghiên cứu lịch sử, cần phân biệt:

truyền thống tôn giáo kể về các kỳ kết tập

với

những gì có thể được xác lập bằng phương pháp sử học hiện đại.

Các nguồn thuộc những bộ phái khác nhau không phải lúc nào cũng thống nhất về thành phần, thời gian và diễn biến của các kỳ kết tập.

24. Sự hình thành các bộ phái Phật giáo

Qua thời gian, cộng đồng Phật giáo Ấn Độ phân hóa thành nhiều nikāya/bộ phái.

Những tên tuổi được biết đến trong lịch sử bao gồm:

• Sthavira;

• Mahāsāṃghika;

• Sarvāstivāda;

• Dharmaguptaka;

• Mahīśāsaka;

• Kāśyapīya;

• Vātsīputrīya;

• và nhiều truyền thống khác.

Các bộ phái phát triển những hệ thống:

• kinh điển;

• giới luật;

• Abhidharma;

• luận giải

có những điểm chung nhưng cũng có những khác biệt.

Đây là giai đoạn quan trọng nối Phật giáo sơ khai với những truyền thống Phật giáo lớn xuất hiện về sau.

25. Phật giáo sơ khai có phải Theravāda không?

Không nên đồng nhất hai khái niệm này.

Theravāda là một truyền thống Phật giáo lịch sử có nguồn gốc từ một trong các dòng truyền thừa của Phật giáo Ấn Độ cổ và bảo tồn Tam tạng bằng tiếng Pāli.

Tam tạng Pāli là một trong những nguồn quan trọng nhất để nghiên cứu Phật giáo thời kỳ đầu, đặc biệt vì một bộ sưu tập kinh điển rất lớn được bảo tồn nguyên vẹn trong truyền thống này.

Nhưng Phật giáo sơ khai có trước sự hình thành Theravāda với tư cách một truyền thống lịch sử riêng biệt.

Do đó:

Tam tạng Pāli chứa một lượng cực kỳ quan trọng tài liệu Phật giáo sớm

không đồng nghĩa với:

mọi đặc điểm của Theravāda trong lịch sử đều chính là Phật giáo sơ khai.

Tương tự, cũng không nên cho rằng các Āgama Hán dịch là “kinh Đại thừa”. Nhiều Āgama bảo tồn kinh điển thuộc các bộ phái Phật giáo Ấn Độ thời kỳ đầu và là nguồn so sánh đặc biệt quan trọng với các Nikāya Pāli.

26. Phật giáo sơ khai và Đại thừa

Các phong trào và kinh điển được gọi chung là Mahāyāna – Đại thừa xuất hiện trong môi trường Phật giáo Ấn Độ sau đó.

Đại thừa tiếp nhận rất nhiều nền tảng chung của Phật giáo trước đó, đồng thời phát triển mạnh các chủ đề như:

• lý tưởng Bồ-tát;

• Bồ-đề tâm;

• các Ba-la-mật;

• Tánh Không;

• những hệ thống Phật học và vũ trụ học mở rộng;

• nhiều quan niệm mới về Phật và con đường thành Phật.

Vì vậy, Phật giáo sơ khai và Đại thừa không nên được mô tả đơn giản như hai tôn giáo hoàn toàn không liên quan.

Đại thừa phát triển trong chính môi trường lịch sử của Phật giáo Ấn Độ, kế thừa và tái diễn giải nhiều yếu tố đã tồn tại trước đó.

27. Phật giáo sơ khai và Kim Cương thừa

Vajrayāna – Kim Cương thừa hình thành muộn hơn nhiều so với thời kỳ Phật giáo sơ khai.

Kim Cương thừa tiếp nhận nhiều nền tảng của Phật giáo Đại thừa và phát triển các hệ thống thực hành Mật giáo như:

• mantra;

• mudrā;

• maṇḍala;

• quán tưởng bổn tôn;

• các tantra;

• những hệ thống yoga và nghi quỹ.

Vì vậy, xét theo lịch sử, không thể đồng nhất các phương pháp đặc thù của Vajrayāna với thực hành Phật giáo sơ khai.

Tuy nhiên, Kim Cương thừa vẫn đặt mình trong dòng truyền thừa Phật giáo và kế thừa nhiều nền tảng chung như nghiệp, luân hồi, giới, định, tuệ, lòng từ bi và mục tiêu giác ngộ.

28. Phật giáo sơ khai có phải là “Phật giáo nguyên thủy thuần khiết”?

Cần thận trọng với cách diễn đạt này.

Chúng ta không sở hữu bản ghi âm, bản thảo hoặc văn bản do chính Đức Phật viết.

Các tài liệu hiện còn đã trải qua:

giảng dạy → ghi nhớ → truyền khẩu → biên tập → truyền thừa qua những cộng đồng khác nhau → ghi chép thành văn bản.

Do đó, nghiên cứu Phật giáo sơ khai mang tính tái dựng lịch sử.

Những điểm giống nhau giữa các truyền bản độc lập có thể cung cấp bằng chứng rất quan trọng về các lớp giáo pháp cổ, nhưng không cho phép khẳng định một cách máy móc rằng mọi câu chữ hiện còn đều là nguyên văn lời Đức Phật.

29. Phương pháp nghiên cứu hiện đại

Một cách tiếp cận quan trọng là so sánh văn bản.

Ví dụ, một bài kinh trong Saṃyutta Nikāya có thể được đặt cạnh bản tương ứng trong Saṃyukta Āgama.

Nhà nghiên cứu xem xét:

• cấu trúc chung;

• giáo lý chung;

• những câu tương đồng;

• những đoạn khác biệt;

• thứ tự nội dung;

• thuật ngữ;

• dấu hiệu biên tập.

Nếu những truyền thống đã tách khỏi nhau vẫn bảo tồn một lõi nội dung tương tự, lõi chung đó có khả năng thuộc về một giai đoạn tương đối sớm hơn những đặc điểm riêng chỉ xuất hiện trong một dòng truyền thừa.

Đây không phải phương pháp tuyệt đối, nhưng giúp tránh việc mặc định rằng một truyền thống duy nhất đại diện toàn bộ Phật giáo ban đầu.

30. Những đặc điểm nổi bật của Phật giáo sơ khai

Có thể khái quát một số đặc điểm thường xuyên xuất hiện trong các nguồn sớm:

Mục tiêu: giải thoát khỏi khổ và sinh tử.

Vấn đề căn bản: vô minh, tham ái và chấp thủ.

Cách nhìn thực tại: các hiện tượng có điều kiện sinh khởi và biến đổi.

Con người: được phân tích thông qua các tiến trình như năm uẩn, sáu căn và các chuỗi duyên khởi, thay vì một tự ngã bất biến.

Đạo đức: hành động có chủ ý và hậu quả của nghiệp giữ vị trí quan trọng.

Tu tập: kết hợp giới, định và tuệ.

Thiền: niệm, định, jhāna và sự phát triển tuệ giác đều giữ vai trò quan trọng.

Mục tiêu tối hậu: Niết-bàn.

31. Những điều không nên đồng nhất

Khi nghiên cứu Phật giáo sơ khai cần đặc biệt tránh một số đồng nhất hóa:

Phật giáo sơ khai ≠ toàn bộ Theravāda hiện đại

Phật giáo sơ khai ≠ một bộ phái lịch sử duy nhất

Nikāya Pāli ≠ toàn bộ tài liệu Phật giáo sơ khai

Āgama ≠ kinh Đại thừa

Phật giáo sơ khai ≠ Phật giáo không có nghiệp và tái sinh

Niết-bàn ≠ thiên đường

Vô ngã ≠ chủ nghĩa hư vô

Thiền Phật giáo sơ khai ≠ chỉ Vipassanā hiện đại

Những phân biệt này rất quan trọng đối với việc xây dựng một bách khoa Phật học có tính lịch sử và liên truyền thống.

32. Vị trí của Phật giáo sơ khai trong lịch sử Phật giáo

Có thể hình dung giản lược quá trình lịch sử như sau:

Đức Phật và cộng đồng ban đầu

↓

Truyền khẩu Dhamma và Vinaya

↓

Cộng đồng Phật giáo thời kỳ đầu

↓

Sự phân hóa thành các bộ phái Phật giáo

↓

Các hệ thống Abhidharma và triết học bộ phái

↓

Sự phát triển của các phong trào Đại thừa

↓

Sự hình thành những hệ thống Đại thừa lớn

↓

Sự phát triển của Phật giáo Mật giáo/Kim Cương thừa

↓

Các truyền thống Phật giáo khu vực và hiện đại

Sơ đồ này chỉ nhằm thể hiện tiến trình khái quát. Lịch sử thực tế phức tạp hơn nhiều và các giai đoạn có sự chồng lấn kéo dài.

33. Ý nghĩa

Nghiên cứu Phật giáo sơ khai có ý nghĩa đối với toàn bộ nghiên cứu Phật giáo vì nó cung cấp một trong những điểm xuất phát quan trọng để hiểu sự phát triển của các truyền thống về sau.

Nó giúp trả lời những câu hỏi như:

• Những giáo lý nào được nhiều truyền thống cổ cùng bảo tồn?

• Các khái niệm Phật học đã thay đổi như thế nào?

• Những yếu tố nào xuất hiện sớm và yếu tố nào được hệ thống hóa về sau?

• Theravāda kế thừa những gì từ các truyền thống cổ?

• Đại thừa tiếp nhận và tái diễn giải những giáo lý nào?

• Những tư tưởng nào xuất hiện trong các giai đoạn phát triển muộn hơn?

Quan trọng hơn, việc nghiên cứu lịch sử không nhất thiết nhằm xác định truyền thống nào “đúng hơn”, mà giúp nhận diện các lớp phát triển khác nhau của tư tưởng và thực hành Phật giáo.

34. Kết luận

Phật giáo sơ khai là lớp nền lịch sử quan trọng của toàn bộ truyền thống Phật giáo.

Trong những nguồn văn bản sớm, trọng tâm của giáo pháp không nằm ở việc xây dựng một hệ thống tín điều đơn thuần, mà ở một vấn đề thực tiễn:

Vì sao có khổ, và làm thế nào để chấm dứt khổ?

Từ câu hỏi ấy hình thành một mạng lưới giáo pháp gồm Tứ Thánh đế, Duyên khởi, Bát Chánh đạo, nghiệp, tái sinh, vô thường, vô ngã, năm uẩn, giới, thiền định và trí tuệ.

Con đường ấy hướng đến sự chuyển hóa tận gốc tham, sân và si và đạt đến Niết-bàn – sự giải thoát khỏi những điều kiện duy trì khổ và sinh tử.

Tuy nhiên, “Phật giáo sơ khai” ngày nay là một phạm trù được tái dựng từ nhiều nguồn lịch sử. Không một truyền bản hiện còn nào nên được mặc định một cách đơn giản là bản sao nguyên vẹn của toàn bộ Phật giáo thời Đức Phật.

Vì vậy, phương pháp thích hợp để nghiên cứu Phật giáo sơ khai là kết hợp sự tôn trọng các truyền thống với khảo cứu lịch sử và đối chiếu nhiều nguồn độc lập.

Chính sự so sánh giữa Nikāya, Āgama, Vinaya và các văn bản cổ thuộc nhiều dòng truyền thừa giúp chúng ta tiến gần hơn đến việc nhận diện lớp giáo pháp chung nằm ở nền tảng của lịch sử Phật giáo.

Thuật ngữ liên quan

Pāli: Dhamma, Saṅgha, Nibbāna, anicca, dukkha, anattā, kamma, paṭiccasamuppāda, bhikkhu, bhikkhunī, jhāna, satipaṭṭhāna.

Sanskrit: Dharma, Saṃgha, Nirvāṇa, anitya, duḥkha, anātman, karma, pratītyasamutpāda, bhikṣu, bhikṣuṇī, dhyāna.

Chủ đề liên quan

Tứ Thánh đế · Bát Chánh đạo · Duyên khởi · Vô thường · Khổ · Vô ngã · Ngũ uẩn · Nghiệp · Tái sinh · Luân hồi · Tứ niệm xứ · Thiền · Jhāna · Niết-bàn · A-la-hán · Đức Phật · Tăng đoàn · Luật tạng · Nikāya · Āgama · Các bộ phái Phật giáo · Theravāda · Đại thừa · Kim Cương thừa