Nếu mọi pháp do duyên sinh, Niết-bàn có do duyên sinh không?

Trả lời ngắn: Theo Phật giáo sơ kỳ và đặc biệt trong hệ thống Theravāda, Niết-bàn không phải pháp do duyên sinh theo nghĩa một pháp hữu vi được tạo thành bởi các điều kiện.

Điểm cần sửa trước tiên là câu:

“Mọi pháp đều do duyên sinh.”

Nếu dùng câu này theo nghĩa tuyệt đối rằng:

bất kỳ pháp nào, kể cả Niết-bàn, đều phải được điều kiện tạo ra

thì không chính xác với cách phân loại Theravāda.

Cách nói chặt chẽ hơn là:

Các pháp hữu vi do duyên sinh, do điều kiện mà thành và do đó sinh diệt.

Trong khi Niết-bàn được gọi là:

asaṅkhata – vô vi, không bị tạo tác.

Vì vậy:

CON ĐƯỜNG ĐẾN NIẾT-BÀN CÓ ĐIỀU KIỆN

nhưng:

NIẾT-BÀN KHÔNG PHẢI SẢN PHẨM DO CON ĐƯỜNG TẠO RA.

Đây là sự phân biệt then chốt.

1. Trước hết phải phân biệt “pháp” và “pháp hữu vi”

Trong tiếng Việt, chúng ta thường nói:

“Mọi pháp đều vô thường.”

“Mọi pháp đều duyên sinh.”

Nhưng các công thức Phật học cần được dùng rất chính xác.

Một phân biệt căn bản là:

Saṅkhata

hữu vi

tức những gì:

• được hình thành do điều kiện;

• phụ thuộc điều kiện;

• có sinh khởi;

• có biến đổi;

• có chấm dứt.

Asaṅkhata

vô vi

Trong Theravāda, Niết-bàn được xác định là:

pháp vô vi.

Do đó:

không thể đơn giản đưa Niết-bàn vào cùng loại với những pháp hữu vi rồi hỏi điều kiện nào đã sản xuất ra nó.

2. Một công thức cực kỳ quan trọng

Không nên đồng nhất hai câu:

Câu 1

Các pháp hữu vi đều vô thường.

với:

Câu 2

Mọi pháp đều vô thường.

Hai câu không hoàn toàn giống nhau.

Trong những công thức kinh điển nổi tiếng:

sabbe saṅkhārā aniccā

nghĩa là:

các hành / các pháp hữu vi đều vô thường.

Nhưng:

sabbe dhammā anattā

lại nói:

các pháp đều vô ngã.

Sự khác biệt giữa:

saṅkhāra

và

dhamma

ở đây rất đáng chú ý.

Nó ngăn chúng ta kết luận:

“Nếu Niết-bàn là một pháp thì Niết-bàn cũng phải vô thường như mọi pháp hữu vi.”

Không nhất thiết.

3. Cái gì do duyên sinh?

Hãy lấy một cảm thọ.

Có:

căn

trần

thức

↓

xúc

↓

thọ.

Cảm thọ:

phụ thuộc điều kiện.

Khi điều kiện thay đổi:

cảm thọ thay đổi.

Do đó:

cảm thọ là hữu vi.

Tương tự:

• thân;

• ý nghĩ;

• ký ức;

• cảm xúc;

• trạng thái thiền;

• hỷ;

• lạc;

• định;

đều phụ thuộc điều kiện.

Vì vậy chúng:

sinh và diệt.

4. Ngay cả trạng thái thiền rất cao cũng do duyên sinh

Đây là một điểm rất quan trọng.

Một hành giả có thể đạt:

định cực sâu.

Nhưng trạng thái ấy vẫn cần:

• huấn luyện;

• chú ý;

• điều kiện tâm lý;

• các nhân duyên tương ứng.

Nó:

sinh khi điều kiện hội đủ

và

chấm dứt khi điều kiện không còn.

Do đó:

THIỀN ĐỊNH ≠ NIẾT-BÀN

Nếu Niết-bàn chỉ là một trạng thái thiền được tạo ra thì:

nó cũng phải sinh rồi diệt.

Như vậy nó không thể là sự giải thoát tối hậu theo cách Phật giáo mô tả.

5. Niết-bàn được gọi là “vô vi” nghĩa là gì?

Pāli:

asaṅkhata

thường dịch:

vô vi.

Có thể hiểu căn bản là:

không bị tạo tác theo cách các pháp hữu vi được tạo thành bởi điều kiện.

Điều này không có nghĩa:

“Niết-bàn là một vật thể vĩnh cửu nằm đâu đó.”

Đây là bước suy luận phải tránh.

“Không do duyên tạo thành” không tự động đồng nghĩa:

một thực thể tuyệt đối giống linh hồn hay Thượng đế.

Niết-bàn được hiểu trong bối cảnh:

đoạn tận tham, sân, si; đoạn ái; tịch diệt; ly tham; giải thoát.

6. Nhưng nếu Niết-bàn không do duyên sinh, tại sao phải tu mới chứng được?

Đây chính là câu hỏi khó nhất.

Ta có:

Giới

↓

Định

↓

Tuệ

↓

Giải thoát.

Nhìn vào đó, rất dễ nghĩ:

“Giới–Định–Tuệ là nguyên nhân sản xuất Niết-bàn.”

Nhưng cần phân biệt:

điều kiện để chứng Niết-bàn

với

điều kiện tạo ra Niết-bàn.

Hai việc không giống nhau.

7. Con đường không “sản xuất” Niết-bàn

Có thể nói:

Bát Chánh Đạo là con đường dẫn đến chứng ngộ Niết-bàn.

Nhưng không nhất thiết nói:

Bát Chánh Đạo chế tạo ra Niết-bàn.

Ví dụ gần đúng:

Một người bị che mắt.

Anh ta không nhìn thấy bầu trời.

Ta tháo khăn che mắt.

↓

Anh ta thấy bầu trời.

Nhưng:

tháo khăn không sản xuất ra bầu trời.

Nó chỉ:

loại bỏ điều kiện khiến người ấy không thấy.

Tương tự, có thể dùng hình ảnh này để hiểu:

Giới – Định – Tuệ

không “chế tạo” Niết-bàn như thợ mộc làm một chiếc bàn.

Con đường:

đoạn những gì ngăn cản sự chứng ngộ.

8. Nhưng đừng đẩy ẩn dụ thành “Niết-bàn tồn tại sẵn ở đâu đó”

Ẩn dụ bầu trời có giới hạn.

Nếu hiểu quá xa, ta có thể nghĩ:

“Niết-bàn là một thực thể vĩnh cửu có sẵn ở một nơi bí mật.”

Đó không phải điều ẩn dụ chứng minh.

Điểm duy nhất cần lấy từ nó là:

điều kiện cho nhận biết một cái gì không nhất thiết là nguyên nhân sản xuất cái đó.

Không nên dùng ẩn dụ để xây dựng thêm một bản thể luận mà kinh điển không yêu cầu.

9. Một ví dụ khác: mở cửa

Giả sử căn phòng đang đóng.

Bạn mở cửa.

Ánh sáng bên ngoài đi vào.

Hành động:

mở cửa

là điều kiện để căn phòng được chiếu sáng theo cách ấy.

Nhưng không thể nói:

bàn tay mở cửa đã sản xuất ra mặt trời.

Tương tự:

con đường có điều kiện

không nhất thiết kéo theo:

đối tượng giải thoát phải là sản phẩm hữu vi của con đường.

10. Vậy cái gì thực sự được “tạo ra” trong quá trình tu?

Trong quá trình tu có rất nhiều pháp hữu vi được phát triển.

Ví dụ:

Giới

Chánh tinh tấn

Chánh niệm

Định

các giác chi

Tuệ trong quá trình tu tập.

Chúng cần:

được tu tập và phát triển.

Nhưng chúng có chức năng:

đưa đến đoạn tận vô minh, ái và thủ.

Khi công việc hoàn thành:

chúng đã thực hiện chức năng của con đường.

11. Điều này giống chiếc bè

Đức Phật dùng hình ảnh:

chiếc bè

để nói về Pháp.

Một người muốn qua sông.

Anh ta:

làm bè.

↓

dùng bè.

↓

qua sông.

Chiếc bè:

là phương tiện có điều kiện.

Bờ bên kia:

không phải do chiếc bè chế tạo.

Đây là một hình ảnh rất hữu ích để phân biệt:

ĐẠO

và

ĐÍCH.

12. Tứ Thánh Đế cũng cho thấy sự khác biệt

Bốn Thánh Đế:

Khổ

→ cần liễu tri.

Tập

→ cần đoạn tận.

Diệt

→ cần chứng ngộ.

Đạo

→ cần tu tập.

Hãy chú ý động từ.

Không nói:

“Diệt cần được sản xuất.”

Mà:

Diệt cần được chứng ngộ.

Trong khi:

Đạo cần được tu tập.

Đây là sự khác biệt rất quan trọng.

13. Đạo đế có điều kiện

Bát Chánh Đạo gồm:

Chánh kiến

Chánh tư duy

Chánh ngữ

Chánh nghiệp

Chánh mạng

Chánh tinh tấn

Chánh niệm

Chánh định.

Các yếu tố này:

phải được phát triển.

Do đó ở góc độ tu tập:

Đạo là hữu vi.

Nhưng Đạo dẫn đến:

Diệt.

Điều này không bắt buộc Diệt phải cùng loại với Đạo.

14. Một sơ đồ rất quan trọng

HỮU VI

GIỚI

↓

ĐỊNH

↓

TUỆ

↓

BÁT CHÁNH ĐẠO

↓

đoạn:

VÔ MINH

ÁI

THỦ

↓

chứng:

NIẾT-BÀN

VÔ VI

Do đó:

Cái dẫn đến Niết-bàn có thể là hữu vi mà Niết-bàn không vì thế trở thành hữu vi.

15. Nếu Niết-bàn không sinh thì có phải Niết-bàn “tồn tại vĩnh viễn”?

Cần hết sức thận trọng.

Các từ:

sinh

diệt

tồn tại

không tồn tại

thường được chúng ta dùng cho các sự vật hữu vi.

Nếu nói:

“Niết-bàn không sinh nên chắc chắn là một vật tồn tại vĩnh viễn,”

ta có thể vô tình biến Niết-bàn thành:

một thực thể thường hằng.

Đây không phải kết luận bắt buộc.

Cách an toàn hơn là:

Niết-bàn không được mô tả như một pháp hữu vi sinh lên rồi diệt đi.

16. “Vô vi” không đồng nghĩa “Đại Ngã”

Đây là một nhầm lẫn cần đặc biệt tránh.

Lập luận sai:

Niết-bàn vô vi

↓

không sinh diệt

↓

vĩnh cửu

↓

chắc phải là một linh hồn tuyệt đối.

Không.

Phật giáo không cần đưa:

ātman

trở lại dưới tên:

Nibbāna.

Niết-bàn vẫn nằm trong giáo lý:

vô ngã.

17. “Các pháp đều vô ngã” bao gồm Niết-bàn không?

Trong cách giải thích Theravāda, công thức:

sabbe dhammā anattā

— các pháp đều vô ngã —

bao gồm cả:

Niết-bàn.

Điều này cực kỳ quan trọng.

Niết-bàn:

vô vi

nhưng không vì thế trở thành:

một tự ngã.

Do đó:

VÔ VI ≠ TỰ NGÃ

và:

KHÔNG SINH DIỆT THEO KIỂU HỮU VI ≠ LINH HỒN VĨNH CỬU.

18. Vậy Niết-bàn có phải “một pháp” không?

Trong Theravāda:

Có thể gọi Niết-bàn là một dhamma, và nó được phân loại là pháp vô vi.

Nhưng từ:

dhamma

rộng hơn:

saṅkhata-dhamma – pháp hữu vi.

Do đó lập luận:

“Niết-bàn là pháp → mọi pháp do duyên sinh → Niết-bàn do duyên sinh”

đã dùng chữ:

“pháp”

quá rộng ở bước thứ hai.

Cần sửa thành:

các pháp hữu vi do duyên sinh.

19. Duyên khởi có bao gồm Niết-bàn không?

Cần phân biệt hai câu hỏi:

1. Niết-bàn có được sản xuất bởi nhân duyên không?

Theo Theravāda:

Không.

2. Có con đường nhân duyên dẫn đến việc chứng Niết-bàn không?

Có.

Đây là điểm then chốt.

Có thể viết:

Nghe Chánh pháp

↓

Chánh kiến

↓

tu tập

↓

Giới

↓

Định

↓

Tuệ

↓

ly tham

↓

đoạn ái

↓

chứng Niết-bàn.

Chuỗi thực hành có điều kiện.

Nhưng:

đối tượng được chứng không vì vậy là sản phẩm được chuỗi ấy chế tạo.

20. Duyên khởi theo chiều diệt giúp hiểu rõ hơn

Ta thường học:

Vô minh

↓

Hành

↓

...

↓

Sinh

↓

Già chết.

Nhưng Duyên khởi còn có chiều:

Vô minh diệt

↓

Hành theo cơ chế ấy diệt

↓

...

↓

Hữu diệt

↓

Sinh diệt

↓

Già chết và toàn bộ khối Khổ diệt.

Điểm quan trọng là:

Niết-bàn liên hệ với sự chấm dứt của cơ chế tạo Khổ.

Không nhất thiết là:

một sản phẩm mới được tạo ra ở cuối chuỗi.

21. “Diệt” không có nghĩa sản xuất thêm một vật

Giả sử:

tiếng ồn đang phát ra vì máy đang chạy.

Bạn tắt máy.

↓

tiếng ồn chấm dứt.

Ta không cần nói:

“Tắt máy đã sản xuất ra một vật mới tên là im lặng.”

Ẩn dụ này cũng có giới hạn, nhưng giúp hiểu:

chấm dứt một quá trình không nhất thiết đồng nghĩa sản xuất một thực thể mới.

Tương tự:

đoạn ái

không nhất thiết “chế tạo Niết-bàn.”

22. Vậy tại sao gọi Niết-bàn là “pháp”?

Bởi “dhamma” trong Phật học có phạm vi nghĩa rất rộng.

Tùy ngữ cảnh, nó có thể chỉ:

• giáo pháp;

• hiện tượng;

• đối tượng của tâm;

• nguyên lý;

• pháp theo phân loại Abhidhamma.

Do đó không nên dịch máy móc:

dhamma = một vật.

Nếu không, ta rất dễ tưởng:

Niết-bàn là một vật thể siêu hình.

Đó không phải điều từ “dhamma” tự nó chứng minh.

23. Phật giáo sơ kỳ

Trong kinh điển sớm có sự phân biệt giữa:

cái hữu vi

và

cái vô vi.

Niết-bàn được mô tả qua:

• đoạn tham;

• đoạn sân;

• đoạn si;

• ly tham;

• tịch diệt;

• giải thoát;

• vô vi.

Do đó cách hiểu phù hợp là:

giải thoát không phải tạo ra một trạng thái hữu vi mới để cư trú mãi mãi.

24. Theravāda

Theravāda hệ thống hóa rất rõ:

Saṅkhata-dhamma

pháp hữu vi.

Chúng:

do điều kiện;

sinh;

diệt.

Asaṅkhata-dhamma

pháp vô vi.

Theo Theravāda:

Niết-bàn là pháp vô vi.

Vì vậy:

Niết-bàn không phải quả hữu vi được Bát Chánh Đạo sản xuất.

Bát Chánh Đạo:

dẫn đến sự chứng ngộ Niết-bàn.

25. Đại thừa có nói giống hệt không?

Không nên áp nguyên xi hệ thống Abhidhamma Theravāda lên toàn bộ Đại thừa.

Đại thừa phát triển vấn đề qua những hệ thống khác nhau.

Đặc biệt trong Trung quán:

tất cả các pháp đều Không tự tính.

Duyên khởi và tính Không được hiểu rất sâu:

cái gì do duyên khởi thì không có tự tính độc lập.

Nhưng Trung quán cũng không biến Niết-bàn thành:

một thực thể tuyệt đối đứng ngoài Duyên khởi với tự tính riêng.

Đây là điểm khác biệt quan trọng với cách đọc bản thể luận đơn giản.

26. “Niết-bàn cũng Không” nghĩa là gì?

Trong Đại thừa, đặc biệt Trung quán:

Niết-bàn cũng không có tự tính độc lập.

Điều này không có nghĩa:

Niết-bàn không tồn tại nên là hư vô.

Mà có nghĩa:

không nên chấp Niết-bàn thành một thực thể tự hữu.

Nếu ta biến:

luân hồi

thành một thực thể,

rồi biến:

Niết-bàn

thành một thực thể đối lập,

thì ta vẫn đang:

chấp pháp.

27. Đây là nơi Theravāda và Trung quán dùng ngôn ngữ khác nhau

Theravāda nhấn mạnh:

Niết-bàn là vô vi.

Trung quán nhấn mạnh:

Niết-bàn cũng Không tự tính.

Nếu đọc quá nhanh, người ta có thể tưởng hai bên mâu thuẫn.

Nhưng cần hiểu mỗi hệ thống đang giải quyết một vấn đề khác nhau.

Theravāda muốn phân biệt:

pháp được điều kiện tạo thành

với

Niết-bàn vô vi.

Trung quán muốn ngăn việc:

biến bất kỳ pháp nào, kể cả Niết-bàn, thành một thực thể tự hữu.

Vì vậy không nên ép thuật ngữ của một hệ thống vào hệ thống kia mà không giải thích.

28. Kim Cương thừa

Kim Cương thừa kế thừa nền tảng Đại thừa:

Duyên khởi – tính Không – Bồ-đề tâm.

Các cách nói về:

• bản tính tâm;

• quang minh;

• trí tuệ nguyên sơ;

cần được hiểu trong hệ thống tương ứng.

Không nên suy ra:

“Có một thực thể vĩnh cửu bên trong chúng ta, và đó chính là Niết-bàn.”

Nếu hiểu như vậy:

giáo lý tính Không rất dễ bị biến thành một học thuyết về linh hồn.

29. Đối chiếu các truyền thống

30. Bốn câu rất dễ nhầm

Câu 1

“Mọi pháp hữu vi đều do duyên.”

Đúng về nguyên tắc.

Câu 2

“Mọi pháp hữu vi đều vô thường.”

Đúng.

Câu 3

“Mọi pháp đều vô ngã.”

Đây là công thức rộng hơn, và trong Theravāda bao gồm Niết-bàn.

Câu 4

“Mọi pháp, kể cả Niết-bàn, đều là sản phẩm do nhân duyên tạo thành.”

Không phù hợp với cách phân loại Theravāda.

Phân biệt bốn câu này giải quyết phần lớn nghịch lý.

31. Một bản đồ dễ nhớ

PHÁP HỮU VI

Có điều kiện

↓

SINH

↓

BIẾN ĐỔI

↓

DIỆT

Ví dụ:

Sắc

Thọ

Tưởng

Hành

Thức

trạng thái thiền

các kinh nghiệm tâm lý

CON ĐƯỜNG

GIỚI

↓

ĐỊNH

↓

TUỆ

↓

đoạn:

VÔ MINH

↓

ÁI

↓

THỦ

NIẾT-BÀN

Không phải:

một trạng thái mới do Giới–Định–Tuệ sản xuất.

Mà là:

vô vi

ly tham

đoạn ái

đoạn tham – sân – si

tịch diệt

giải thoát.

32. Một công thức cô đọng hơn

Có thể ghi nhớ:

ĐẠO do duyên mà tu tập.

PHIỀN NÃO do duyên mà sinh và có thể đoạn.

NIẾT-BÀN không phải sản phẩm do Đạo chế tạo.

NIẾT-BÀN là điều được chứng khi những nguyên nhân trói buộc đã được đoạn tận.

Và quan trọng:

“không được tạo ra” không có nghĩa “một linh hồn vĩnh cửu”.

33. Câu hỏi sâu hơn: “Nếu không được tạo ra, Niết-bàn ở đâu trước khi ta chứng?”

Câu hỏi này lại dễ biến Niết-bàn thành:

một vật nằm đâu đó chờ được tìm thấy.

Nhưng “không được sản xuất” không bắt buộc:

phải nằm ở một địa điểm.

Ví dụ câu hỏi:

“Sự chấm dứt tham nằm ở đâu trước khi tham chấm dứt?”

có thể đã áp dụng sai phạm trù không gian.

Do đó không nên hình dung:

Niết-bàn là một vật thể cất trong vũ trụ.

34. Câu hỏi thực hành vẫn quay về Tứ Thánh Đế

Phật giáo không yêu cầu người tu trước hết giải quyết hoàn chỉnh bản thể luận:

“Niết-bàn tồn tại theo phương thức siêu hình nào?”

Mà yêu cầu:

Khổ

cần được hiểu.

Tập

cần được đoạn.

Diệt

cần được chứng.

Đạo

cần được tu.

Do đó vấn đề thực hành là:

Thọ

↓

có đang thành:

Ái?

↓

Ái có thành:

Thủ?

↓

Thủ có đang tạo:

Khổ?

Nếu thấy được tiến trình ấy và đoạn nguyên nhân:

câu hỏi Niết-bàn chuyển từ một bài toán triết học thành vấn đề của chứng ngộ.

Kết luận

Câu:

“Mọi pháp đều do duyên sinh, vậy Niết-bàn cũng do duyên sinh phải không?”

chứa một điểm cần chỉnh.

Theo Phật giáo sơ kỳ và cách hệ thống hóa Theravāda:

KHÔNG PHẢI MỌI PHÁP ĐỀU LÀ PHÁP HỮU VI.

Các pháp hữu vi:

do điều kiện tạo thành.

Vì vậy:

có sinh

↓

có biến đổi

↓

có diệt.

Nhưng Niết-bàn được gọi là:

ASAṄKHATA – VÔ VI.

Do đó:

Niết-bàn không phải một trạng thái được Bát Chánh Đạo sản xuất.

Điểm tinh tế nhất là phải phân biệt:

ĐIỀU KIỆN ĐỂ CHỨNG

với

ĐIỀU KIỆN TẠO RA.

Bát Chánh Đạo:

Chánh kiến

↓

Giới

↓

Định

↓

Tuệ

↓

đoạn vô minh

↓

đoạn ái

↓

đoạn thủ

↓

chứng Diệt.

Con đường ấy:

có điều kiện.

Việc tu tập:

có điều kiện.

Các trạng thái thiền:

có điều kiện.

Nhưng Niết-bàn không vì vậy trở thành:

một sản phẩm hữu vi được con đường chế tạo.

Đồng thời cũng không được suy ra:

“Niết-bàn vô vi nên chắc chắn là một Đại Ngã vĩnh cửu.”

Bởi:

các pháp đều vô ngã, và trong cách giải thích Theravāda điều đó bao gồm cả Niết-bàn.

Có thể cô đọng toàn bộ vấn đề bằng bốn dòng:

HỮU VI → DO DUYÊN → SINH DIỆT.

ĐẠO → DO DUYÊN → ĐƯỢC TU TẬP.

ĐẠO → ĐOẠN VÔ MINH, ÁI, THỦ → CHỨNG DIỆT.

NIẾT-BÀN → VÔ VI, KHÔNG PHẢI SẢN PHẨM ĐƯỢC TẠO RA.

Và đây cũng là lý do Tứ Thánh Đế dùng hai động từ khác nhau:

Đạo cần được TU TẬP.

nhưng:

Diệt cần được CHỨNG NGỘ.

Sự khác biệt nhỏ về ngôn ngữ ấy mở ra một phân biệt rất lớn:

Con đường được tạo dựng và tu tập trong thế giới duyên sinh; nhưng cứu cánh của con đường không phải thêm một pháp hữu vi mới vào thế giới — mà là sự đoạn tận chính cơ chế của vô minh, ái, thủ và Khổ.