Bardo trong Phật giáo Tây Tạng là gì?

Bardo là thuật ngữ nổi tiếng của Phật giáo Tây Tạng, thường được hiểu là “trạng thái trung gian” hay “khoảng chuyển tiếp”.

Trong cách hiểu phổ biến nhất, Bardo thường được nhắc đến như trạng thái giữa cái chết và sự tái sinh. Tuy nhiên, trong giáo lý Tây Tạng, ý nghĩa của Bardo rộng hơn nhiều: đời sống hiện tại, giấc mơ, thiền định, tiến trình chết và trạng thái sau khi chết đều có thể được phân tích như những bardo khác nhau.

Điểm quan trọng cần nói ngay:

Bardo không phải một “linh hồn” rời khỏi xác rồi chờ nhập vào một thân thể mới.

Phật giáo Tây Tạng vẫn đặt giáo lý Bardo trong nền tảng vô ngã, nghiệp, duyên khởi và tái sinh.

Đồng thời, không phải tất cả truyền thống Phật giáo đều chấp nhận hoặc mô tả trạng thái giữa hai đời sống theo cùng một cách.

1. “Bardo” nghĩa là gì?

Bardo là từ tiếng Tây Tạng, thường được giải thích theo nghĩa:

bar – khoảng giữa
do – hai phía/mốc giới

Vì vậy có thể hiểu bardo là:

khoảng ở giữa hai trạng thái hoặc hai giai đoạn.

Trong tiếng Sanskrit, khái niệm gần gũi quan trọng là antarābhava – “trung hữu”, tức trạng thái tồn tại trung gian.

Nhưng hệ thống Bardo của Phật giáo Tây Tạng đã phát triển thành một học thuyết và hệ thống thực hành phong phú hơn rất nhiều so với việc chỉ nói:

chết → trạng thái trung gian → tái sinh.

2. Bardo không chỉ xuất hiện sau khi chết

Trong cách nói thông thường, người ta thường dùng “Bardo” để chỉ khoảng thời gian sau khi chết.

Nhưng nhiều hệ thống Phật giáo Tây Tạng phân chia sáu bardo.

Có thể trình bày khái quát:

1. Bardo của đời sống

2. Bardo của giấc mơ

3. Bardo của thiền định

4. Bardo của tiến trình chết

5. Bardo của thực tại/pháp tính

6. Bardo của sự trở thành hay tái sinh

Như vậy:

Ngay đời sống hiện tại cũng là một Bardo.

Điều này làm thay đổi đáng kể cách hiểu về thuật ngữ này.

Bardo không đơn giản là “thế giới người chết”, mà là cách nhìn những giai đoạn chuyển tiếp của kinh nghiệm và tâm thức.

3. Bardo của đời sống

Khoảng từ khi sinh ra cho đến khi tiến trình chết bắt đầu có thể được gọi là Bardo của đời sống.

Đây chính là trạng thái mà chúng ta đang sống.

Tại sao một đời sống hoàn chỉnh lại được gọi là “trung gian”?

Bởi từ góc nhìn luân hồi:

sinh → sống → chết → tái sinh

không có giai đoạn nào là một bản ngã cố định.

Mỗi đời sống chỉ là một đoạn trong dòng duyên khởi.

Quan trọng hơn, đây được xem là giai đoạn đặc biệt thuận lợi để:

• học Pháp;

• tu giới;

• thiền định;

• phát triển trí tuệ;

• chuẩn bị cho cái chết;

• hướng đến giác ngộ.

Do đó, giáo lý Bardo không phải chỉ để chuẩn bị cho sau khi chết.

Nó trước hết đặt câu hỏi:

Chúng ta đang sử dụng Bardo của đời sống này như thế nào?

4. Bardo của giấc mơ

Giấc ngủ và giấc mơ cũng được xem như một trạng thái chuyển tiếp đặc biệt.

Trong một số truyền thống Tây Tạng có những phương pháp yoga giấc mơ.

Mục đích không đơn giản là điều khiển giấc mơ để giải trí.

Giấc mơ có thể trở thành môi trường thực hành để nhận ra:

• kinh nghiệm có tính biến đổi;

• những gì xuất hiện có thể rất thuyết phục nhưng không có thực thể cố định;

• tâm có khả năng tạo dựng cả một thế giới kinh nghiệm.

Việc luyện tập nhận biết trong giấc mơ còn được liên hệ với việc chuẩn bị khả năng nhận biết những kinh nghiệm xuất hiện trong các trạng thái Bardo khác.

5. Bardo của thiền định

Các trạng thái thiền sâu cũng có thể được xem là một Bardo.

Khi hoạt động tâm thông thường lắng xuống, người thực hành có cơ hội nhận diện bản chất của kinh nghiệm theo giáo lý của truyền thống mình.

Trong các hệ thống Tây Tạng, điều này có thể liên hệ với những giáo pháp sâu như Mahāmudrā (Đại Thủ Ấn) hoặc Dzogchen (Đại Viên Mãn), tùy dòng truyền thừa.

Nhưng không nên hiểu rằng mọi người chỉ cần “ngồi thiền” là tự động trải nghiệm cùng một loại Bardo.

Các mô tả này thuộc những hệ thống tu tập có phương pháp và nền tảng triết học cụ thể.

6. Bardo của tiến trình chết

Đây là giai đoạn khi các chức năng tạo nên kinh nghiệm sống thông thường dần tan rã.

Phật giáo Tây Tạng có những mô tả rất chi tiết về quá trình này.

Một số hệ thống nói đến sự tan rã của các đại, các năng lực cảm giác và những trạng thái tâm ngày càng vi tế.

Trong cách giải thích truyền thống, khi các tầng tâm thô dần chấm dứt, có thể xuất hiện kinh nghiệm được gọi là ánh sáng trong suốt/quang minh (clear light).

Đối với hành giả được huấn luyện sâu, đây được xem là một cơ hội đặc biệt để nhận ra bản tính của tâm.

Tuy nhiên cần thận trọng:

Những mô tả chi tiết về tiến trình nội tâm lúc chết là giáo lý của các hệ thống Phật giáo Tây Tạng, không phải những giai đoạn đã được khoa học thực nghiệm xác nhận.

7. Bardo của pháp tính

Sau tiến trình chết, một số hệ thống Tây Tạng mô tả Bardo của pháp tính (dharmatā).

Những kinh nghiệm về ánh sáng, màu sắc, âm thanh và các hình tượng có thể xuất hiện.

Đặc biệt nổi tiếng là những hình tượng:

• các vị Phật;

• các vị thần an bình;

• các vị thần phẫn nộ;

• những ánh sáng và cảnh tượng mạnh mẽ.

Điểm rất dễ bị hiểu sai là người đọc có thể tưởng đây đơn giản là:

những vị thần bên ngoài đến phán xét người chết.

Trong nhiều cách giải thích của truyền thống Tây Tạng, những hiện tượng này được liên hệ mật thiết với chính tâm và bản tính của kinh nghiệm, chứ không nên hiểu như một phiên tòa của một Thượng đế xét xử linh hồn.

8. Bardo của sự trở thành

Nếu chưa đạt giải thoát, tiến trình tiếp tục hướng đến một đời sống mới.

Đây thường được gọi là Bardo của sự trở thành.

Theo cách giải thích truyền thống:

nghiệp + tập khí + tham ái + vô minh

tạo điều kiện cho sự tái sinh.

Điều này vẫn tuân theo nguyên tắc Phật giáo:

Không có một linh hồn bất biến di chuyển từ thân này sang thân khác.

Có sự tiếp nối nhân quả nhưng không có một “cái tôi” thường hằng được vận chuyển nguyên vẹn.

9. Vậy cái gì đi vào Bardo?

Đây là câu hỏi quan trọng.

Nếu nói:

“Sau khi chết, linh hồn đi vào Bardo.”

thì cách diễn đạt ấy rất dễ mâu thuẫn với giáo lý anātman – vô ngã.

Phật giáo Tây Tạng không chủ trương một linh hồn vĩnh cửu tồn tại độc lập.

Thay vào đó, có thể nói về sự tương tục của tâm thức (mindstream) theo cách giải thích của truyền thống.

Có thể minh họa:

đời sống A → tiến trình chết → Bardo → đời sống B

nhưng không nên hiểu là:

một linh hồn A → rời xác → bay qua Bardo → nhập vào thân B.

Quan hệ được hiểu theo nhân duyên và tính liên tục, chứ không phải sự di chuyển của một bản ngã bất biến.

10. Bardo kéo dài 49 ngày phải không?

Con số 49 ngày rất nổi tiếng trong văn hóa Phật giáo Đông Á và Tây Tạng, nhưng cần trình bày cẩn thận.

Trong những hệ thống chấp nhận trung hữu, thời gian tối đa thường được truyền thống giải thích là:

7 × 7 = 49 ngày.

Từ đó hình thành nhiều nghi lễ liên quan đến các chu kỳ bảy ngày.

Tuy nhiên không nên biến điều này thành khẳng định:

“Theo toàn bộ Phật giáo, mọi người chết đều ở Bardo đúng 49 ngày.”

Điều đó không chính xác.

Ngay trong các hệ thống truyền thống, tái sinh có thể xảy ra trước thời điểm đó.

Quan trọng hơn, không phải mọi trường phái Phật giáo đều chấp nhận một trung hữu 49 ngày.

11. Bardo Thödol – “Tử thư Tây Tạng”

Tác phẩm nổi tiếng nhất liên quan đến Bardo ở phương Tây thường được gọi là:

The Tibetan Book of the Dead – Tử thư Tây Tạng.

Tên này dễ gây hiểu lầm.

Tên Tây Tạng thường được biết đến là Bardo Thödol, thuộc một chu kỳ giáo pháp của truyền thống Nyingma.

Tác phẩm hướng dẫn nhận diện những kinh nghiệm xuất hiện trong tiến trình chết và sau khi chết, với mục tiêu giúp người thực hành nhận ra bản tính của những hiện tượng ấy và đạt giải thoát hoặc ít nhất hướng đến một tái sinh thuận lợi.

Nó không phải một “cuốn sách của người chết” theo nghĩa tương tự một bản đồ khoa học về thế giới bên kia.

Và cũng rất quan trọng:

Bardo Thödol không phải kinh điển chung của toàn bộ Phật giáo.

Nó thuộc một truyền thống Tây Tạng cụ thể.

12. Người sống đọc kinh cho người chết để làm gì?

Trong Phật giáo Tây Tạng có truyền thống đọc những hướng dẫn Bardo cho người đang chết hoặc đã chết.

Cơ sở của thực hành này là quan niệm rằng sự tương tục của tâm thức trong trạng thái trung gian vẫn có thể nhận biết hoặc được hỗ trợ bởi những chỉ dẫn thích hợp, theo cách giải thích truyền thống.

Mục đích có thể là:

• nhắc người chết nhận ra bản tính tâm;

• giảm sợ hãi và chấp thủ;

• giúp nhận diện những hiện tượng Bardo;

• hướng đến tái sinh thuận lợi nếu chưa giải thoát.

Đây là một thực hành tôn giáo của Phật giáo Tây Tạng, không nên trình bày như một hiện tượng đã được khoa học xác nhận.

13. Đối chiếu với Phật giáo sơ kỳ / Nikāya – Āgama

Đây là phần cần đặc biệt cẩn trọng.

Các kinh điển sớm có những đoạn được các học giả và truyền thống khác nhau sử dụng khi tranh luận về sự tồn tại trung gian giữa chết và tái sinh.

Nhưng chúng không trình bày hệ thống sáu Bardo chi tiết như Phật giáo Tây Tạng về sau.

Do đó không nên nói:

“Đức Phật trong Nikāya đã dạy đầy đủ sáu Bardo giống Tây Tạng.”

Đó là cách gán hệ thống hậu kỳ vào văn bản sớm.

Câu hỏi có hay không một trạng thái trung gian đã trở thành vấn đề được tranh luận giữa các trường phái Phật giáo Ấn Độ.

14. Theravāda nhìn nhận thế nào?

Trong hệ thống Theravāda Abhidhamma chính thống, thông thường không chấp nhận một antarābhava – trung hữu – tồn tại giữa hai đời sống.

Theo mô hình này, sau tử tâm (cuti-citta) của đời sống trước, tâm tục sinh (paṭisandhi-citta) của đời sống mới sinh khởi trong dòng nhân quả mà không cần một đời sống trung gian kéo dài.

Có thể giản lược:

đời trước → tử tâm → tâm tục sinh → đời sau

thay vì:

đời trước → chết → Bardo nhiều ngày → đời sau.

Điều này tạo nên một khác biệt thực sự giữa Theravāda chính thống và các hệ thống Tây Tạng.

Không nên cố hòa giải bằng cách nói rằng hai bên “thực ra hoàn toàn giống nhau”.

Họ không hoàn toàn giống nhau.

15. Các trường phái Phật giáo Ấn Độ khác

Trong lịch sử Phật giáo Ấn Độ, vấn đề antarābhava – trung hữu từng được tranh luận.

Một số trường phái chấp nhận trạng thái trung gian; một số không chấp nhận.

Đặc biệt, các truyền thống Abhidharma Bắc truyền có ảnh hưởng đến Phật giáo Tây Tạng đã phát triển những mô tả về trung hữu.

Điều này giúp giải thích tại sao Bardo Tây Tạng không phải một ý tưởng xuất hiện hoàn toàn đột ngột ở Tây Tạng.

Nó có tiền sử trong Phật giáo Ấn Độ, rồi được phát triển rất sâu trong các hệ thống Tây Tạng.

16. Đại thừa Đông Á nhìn nhận thế nào?

Phật giáo Trung Quốc và các truyền thống Đông Á tiếp nhận nhiều quan niệm về trung hữu (中有) thông qua các hệ thống kinh luận Phật giáo Ấn Độ.

Khái niệm 49 ngày cũng trở nên rất có ảnh hưởng trong nghi lễ tang lễ Đông Á.

Tuy nhiên, các truyền thống Đông Á không nhất thiết sử dụng toàn bộ hệ thống Bardo Tây Tạng, với những mô tả và phương pháp thực hành đặc thù của Kim Cương thừa Tây Tạng.

Do đó:

trung hữu Đông Á ≠ toàn bộ hệ thống Bardo Tây Tạng.

Chúng có quan hệ lịch sử và giáo lý nhưng không nên đồng nhất.

17. Kim Cương thừa Tây Tạng

Trong Phật giáo Tây Tạng, Bardo trở thành một phần đặc biệt quan trọng của thực hành.

Điểm nổi bật không chỉ là câu hỏi:

“Sau khi chết ta sẽ đi đâu?”

Mà còn là:

“Trong từng thời điểm chuyển tiếp, liệu ta có nhận ra bản tính của kinh nghiệm hay tiếp tục bị vô minh dẫn dắt?”

Vì vậy Bardo được liên hệ với:

• thiền;

• yoga giấc mơ;

• thực hành lúc chết;

• quang minh;

• tái sinh;

• nhận diện bản tính tâm.

Cái chết vì thế được nhìn không chỉ như một thảm họa mà còn là một thời điểm chuyển tiếp có ý nghĩa tu tập rất lớn.

18. So sánh các quan điểm

Điểm này là một ví dụ rất rõ cho thấy:

Phật giáo không phải lúc nào cũng có một quan điểm duy nhất về mọi chi tiết của tiến trình tái sinh.

19. Bardo có được khoa học chứng minh không?

Không nên khẳng định như vậy.

Khoa học hiện đại nghiên cứu được:

• hoạt động não trong quá trình hấp hối;

• ý thức;

• giấc ngủ;

• giấc mơ;

• trải nghiệm cận tử;

• những thay đổi sinh lý trước và sau khi chết.

Nhưng điều đó không đồng nghĩa khoa học đã xác nhận hệ thống Bardo của Phật giáo Tây Tạng.

Các mô tả về Bardo sau khi chết thuộc giáo lý và kinh nghiệm được truyền lại trong một truyền thống tôn giáo–thiền định.

Vì vậy, một cách trình bày khách quan nên phân biệt:

“Phật giáo Tây Tạng dạy rằng…”

với:

“Khoa học đã chứng minh rằng…”

Hai mệnh đề hoàn toàn khác nhau.

20. Ý nghĩa sâu hơn của Bardo

Nếu chỉ xem Bardo như một bản đồ mô tả “49 ngày sau khi chết”, chúng ta có thể bỏ qua phần quan trọng nhất của giáo lý này.

Bardo chỉ ra rằng kinh nghiệm luôn nằm trong sự chuyển tiếp.

Chúng ta liên tục đi qua:

thức → ngủ

ngủ → mơ

mơ → thức

sinh → già

sống → chết

trạng thái tâm này → trạng thái tâm khác.

Và chính trong những khoảnh khắc mà cấu trúc quen thuộc bị phá vỡ, một khả năng mới có thể xuất hiện.

Theo các truyền thống Tây Tạng, nếu không nhận biết được bản tính của kinh nghiệm, nghiệp và tập khí tiếp tục dẫn dắt chúng sinh.

Nếu có trí tuệ nhận biết, chính thời điểm chuyển tiếp có thể trở thành cơ hội tu tập.

Kết luận

Bardo trong Phật giáo Tây Tạng không đơn giản là “nơi linh hồn ở trong 49 ngày sau khi chết”.

Đó là một hệ thống rộng hơn về những trạng thái chuyển tiếp của kinh nghiệm, bao gồm cả:

đời sống → giấc mơ → thiền định → chết → những kinh nghiệm sau chết → tiến trình tái sinh.

Phật giáo Tây Tạng không cần giả định một linh hồn bất biến để giải thích Bardo. Sự tiếp nối được hiểu thông qua dòng tương tục của tâm thức, nghiệp và duyên khởi trong khuôn khổ giáo lý của truyền thống.

Đồng thời, cần ghi nhận một khác biệt quan trọng giữa các truyền thống:

Theravāda Abhidhamma nhìn chung không chấp nhận một trung hữu kéo dài giữa chết và tái sinh, trong khi các truyền thống dẫn đến Phật giáo Tây Tạng chấp nhận và phát triển học thuyết này rất sâu.

Vì vậy không nên nói rằng “toàn bộ Phật giáo đều dạy người chết ở Bardo 49 ngày.”

Chính xác hơn là:

Khái niệm trạng thái trung gian có lịch sử trong một số trường phái Phật giáo Ấn Độ; Phật giáo Tây Tạng kế thừa và phát triển nó thành hệ thống Bardo đặc biệt phong phú, trong khi một số truyền thống khác – nổi bật là Theravāda Abhidhamma – không chấp nhận cùng mô hình đó.

Và ở tầng sâu hơn, thông điệp của Bardo không chỉ dành cho người chết.

Đời sống hiện tại cũng là một Bardo.

Nếu mọi trạng thái đều đang chuyển tiếp, câu hỏi quan trọng không chỉ là:

“Sau khi chết điều gì xảy ra?”

mà còn là:

“Ngay trong trạng thái đang sống này, ta có nhận ra tính vô thường và bản chất của kinh nghiệm hay không?”